II SA/Gl 332/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Siudyka (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Asesor WSA Aneta Majowska, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 lipca 2024 r. sprawy ze skargi W. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 18 stycznia 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/3509/2023/24494 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (SKO) decyzją z dnia 18 stycznia 2024r. nr SKO.PSS/41.5/3509/2023/24494, po rozpatrzeniu odwołania W. P. (strona, skarżący) od decyzji Prezydenta Miasta B. (organ I instancji) z dnia 23 października 2023r. nr [...] w sprawie odmowy przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną żoną, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. W dniu 25 maja 2023 r. strona złożyła, za pośrednictwem pełnomocnika będącego adwokatem, wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z opieką nad niezdolną do samodzielnej egzystencji żoną- H. P. Organ I instancji ustalił, że żona skarżącego legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia[...] o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Wskazał, że niepełnosprawność żony strony powstała w wieku późniejszym - po ukończeniu 25 roku życia. Wobec powyższego decyzją z dnia 23 października 2023 r. nr [...] organ I instancji odmówił przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną żoną. W odwołaniu od decyzji organu I instancji skarżący reprezentowany przez pełnomocnika wyraził niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia zarzucając naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.- dalej "u.s.r.") bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Wskazując na powyższe zarzuty strona wniosła o uwzględnienie odwołania i o uchylenie w całości decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. SKO, po rozpoznaniu odwołania skarżącego od decyzji organu I instancji, utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. Przedstawiło przebieg postępowania według chronologii zdarzeń wskazując, że SKO decyzją z dnia 22 września 2023 r. uchyliło w całości decyzję organu I instancji z dnia 12 lipca 2023 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia temu organowi. Po ponownym przeprowadzeniu postępowania organ I instancji decyzją z dnia 23 października 2023 r odmówił stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad żoną. Żona skarżącego orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [...] została uznana za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji do dnia 28 lutego 2024r. Data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji - nadal. SKO wyjaśniło, że z dniem 1 stycznia 2024 r. weszła w życie ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429- dalej "ustawa") wprowadzająca m.in. zmiany w u.s.r. Na podstawie art. 43 tej ustawy zmianie uległ art. 17 u.s.r. dotyczący prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z przepisem art. 63 ust. 1 u.s.r. w sprawach o oświadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Jeżeli więc wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego został złożony do 31 grudnia 2023 r. wówczas mają zastosowanie dotychczas obowiązujące przepisy u.s.r. Dalej odnosząc się do przyczyny odmowy przyznania świadczenia opartej o art. 17 ust. 1b u.s.r. SKO wyjaśniło, iż nie podziela stanowiska organu I instancji co do interpretacji tego przepisu, ponieważ w świetle orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 - data powstania niepełnosprawności osoby, nad którą opieka jest sprawowana, nie ma wpływu na prawo strony do świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji art. 17 ust. 1b w rozpoznawanej sprawie nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia. Odnosząc się do przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.s.r. SKO wskazało, że skarżący pobiera z ZUS Oddział w Z. rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Pismem z dnia 21 grudnia 2023 r. SKO wezwało skarżącego do złożenia oświadczenia na okoliczność tego, które świadczenie wybiera, czy świadczenie pielęgnacyjne, czy świadczenie rentowe z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Jednocześnie poinformowało, że w przypadku wybrania świadczenia pielęgnacyjnego, należy przedłożyć dowód na złożenie w ZUS-ie wniosku o zawieszenie wypłaty renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a w następstwie tego należy przedłożyć decyzję ZUS-u o zawieszeniu wypłaty świadczenia rentowego. W odpowiedzi na powyższe pełnomocnik strony pismem z dnia 8 stycznia 2024 r. stwierdził, że jego zdaniem fakt pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie stanowi przesłanki uniemożliwiającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. SKO wyjaśniło, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17, część przepisu uznana za niekonstytucyjną nie istnieje już w porządku prawnym, zatem wśród przesłanek negatywnych otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego nie ma renty otrzymywanej z tytułu niezdolności do pracy. Stwierdzenie to nie skutkuje jednak możliwością przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego pomimo pobieranej renty. W powołaniu na orzecznictwo, zasady konstytucyjne oraz przepisy regulujące zbieg uprawnień do omawianych świadczeń, wyjaśnił, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę, powinna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń, który to wybór może zostać zrealizowany przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zawieszenie prawa do tych świadczeń, zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, skutkować będzie wstrzymaniem ich wypłaty poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty. Przepis art. 17 ust. 1 pkt 5 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych choć wyklucza możliwość pobierania jednocześnie świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury (renty), to nie uniemożliwia wyboru przez uprawnionego jednego z tych świadczeń. Zdaniem SKO, Strona ma prawo dokonać wyboru pomiędzy świadczeniami pozostającymi w kolizji, przy czym prawo wyboru wiąże się nie z samym prawem do renty, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty świadczenia. Końcowo SKO podkreśliło, że skarżącemu umożliwiono dokonanie wyboru pomiędzy wnioskowanym prawem do świadczenia pielęgnacyjnego, gwarantowanym w wyższej kwocie niż pobierana przez niego renta, jednakże z tego prawa nie skorzystał. Wypowiedział się negatywnie co do zawieszenia przez niego prawa do otrzymywanej renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Wobec powyższego SKO stwierdziło, iż odmowa przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest w pełni uzasadniona, bowiem strona ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący podniósł zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.s.r. poprzez jego zastosowanie mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunatu Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019r. sygn. akt SK 2/17. Wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszonym na posiedzeniu niejawnym, uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasanieniu skargi zanegował stanowisko, jakoby pobieranie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy stanowiło negatywną przesłankę w ustaleniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. o sygn. akt SK 2/16 stwierdził, że skarżący nie jest zobligowany do zawieszenia pobieranej renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, aby móc pobierać świadczenie pielęgnacyjne. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Podtrzymało argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sad Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 - dalej: "p.p.s.a.") sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2022 r., poz. 2492) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Materialnoprawną podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, w szczególności przepis art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 – dalej "u.s.r."). Stosownie do treści ust. 1 wskazanej regulacji świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W rozpatrywanej sprawie organy administracji publicznej orzekające w sprawie odmówiły przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Wyjaśniając przyczynę odmowy, organy wskazały na okoliczność pobierania przez skarżącego renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, zatem przesłankę negatywną określoną w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.s.r. Sąd wyjaśnia, że interpretacja art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.s.r., także przy uwzględnieniu poglądów wyrażonych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. o sygn. akt SK 2/17 nie pozwala na równoczesne pobieranie świadczenia emerytalno-rentowego i świadczenia pielęgnacyjnego. Natomiast stwierdzenie częściowej niekonstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt lit. a u.s.r. wspomnianym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego wykreowało z dniem 9 stycznia 2020 r. (wejście w życie wyroku Trybunału) nowy stan prawny, w którym zaistniała konieczność odnalezienia istniejących w systemie prawa instrumentów prawnych pozwalających w praktyce stosowania prawa urzeczywistnić ten wyrok Trybunału. Jakkolwiek kształtujące się w powyższym zakresie orzecznictwo sądowe nie było początkowo jednolite, to aktualnie nie budzi już wątpliwości, że w sytuacji zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze świadczeniami wskazanymi w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.s.r. zachodzi konieczność podjęcia przez osobę uprawnioną do świadczeń emerytalno-rentowych działań prowadzących do zawieszenia prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W ten sposób, w następstwie realizacji prawa wyboru świadczenia, usunięta zostaje przeszkoda w uzyskaniu świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 2 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1623/21, Lex nr 3333864). Ponadto wskazać należy na art. 27 ust. 5 u.ś.r., który wyklucza możliwość pobierania więcej niż jednego świadczenia. Dlatego osoba chcąc otrzymać świadczenie pielęgnacyjne musi zawiesić prawo o świadczenia emerytalno-rentowego. W toku ponownie prowadzonego postępowania skarżący złożył oświadczenie, że nie zawiesi renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, z uwagi na przywołany wyżej wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., którym Trybunał orzekł o niezgodności art. 17 ust. 5 pkt 1a u.s.r. z art. 71 ust. 1 zdanie 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP oraz utratę w tym zakresie mocy wskazanego przepisu w styczniu 2020 r. Skarżący został poinformowany o prawie do dokonania wyboru pomiędzy świadczeniem pielęgnacyjnym a pobieraną rentą z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a także możliwości wstrzymania wypłaty świadczeń rentowych. Organ wskazał również, jakie dokumenty należy przedłożyć organowi w przypadku wybrania świadczenia pielęgnacyjnego. Stosownie do treści przywołanego wyżej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.s.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę: ma (m.in.) ustalone prawo do renty. Sąd zauważa, również w kontekście argumentacji skargi, iż organ nie przyjął literalnego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.s.r., lecz jak wynika z akt administracyjnych poinformował skarżącego o możliwości zawieszenia prawa do renty, czego ten zaniechał. Stanowisko przedstawione w tym zakresie przez organy orzekające w sprawie pozostaje zgodne z wykładnią tego przepisu ugruntowaną obecnie w orzecznictwie. Na tle przywołanej regulacji wypowiedział się Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17. Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, w którym doszło do przypisania atrybutu niekonstytucyjności nie całej jednostce redakcyjnej tekstu prawnego, lecz jej określonemu fragmentowi. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 4/23, wyrok SK 2/17 dotyczy zakresu podmiotowego art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a rozstrzygając o konstytucyjności przepisu w stosunku do określonej grupy podmiotów, której ten przepis dotyczy, a mianowicie osób sprawujących opiekę, które mają ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Osoby te mieszczą się w szerszej kategorii osób, którym przysługuje prawo do renty. Skutkiem wyroku stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu w zakresie podmiotowym jest utrata mocy obowiązującej nie przez cały przepis, w pełnym zakresie jego obowiązywania, ale wyłącznie w zakresie, w jakim stwierdzona została jego niezgodność z Konstytucją, w odniesieniu do wskazanej grupy podmiotów. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego o sygn. SK 2/17 usuwa z systemu prawa negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazaną w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w stosunku do osoby mającej ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, przez co osoba taka może ubiegać się o to świadczenie. Ponieważ prawodawca pierwotnie co do zasady wykluczył w ustawie osoby uprawnione do renty od możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, orzeczenie o niekonstytucyjności zakresowej przepisu prowadzi do nowej sytuacji prawnej, pozbawionej kompleksowej regulacji, w szczególności odnoszącej się do warunków uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w zbiegu z innym świadczeniem z zakresu zabezpieczenia społecznego. W orzecznictwie sądów administracyjnych zwraca się uwagę na konieczność uwzględniania kontekstu konstytucyjnego przy wykładni tego przepisu, w szczególności w odniesieniu do osób uprawnionych do emerytury, co skutkowało przyjęciem, że osoby takie (prawnie nie ograniczone w możliwości podjęcia zatrudnienia), nie są pozbawione możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. Jest to stanowisko zbieżne ze stanowiskiem przedstawionym w wyroku SK 2/17, w którym wskazano, że osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym, która ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, może więc - a zatem jest w stanie - faktycznie pracować. Osoby, które pobierają świadczenia z systemu ubezpieczenia społecznego, mogą podjąć zatrudnienie, ale rezygnują z tego ze względu na sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną, znajdują się w analogicznej sytuacji względem siebie, a nie tylko względem opiekunów nie posiadających uprawnienia do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Zasada równości, która stała za rozstrzygnięciem przyjętym w wyroku SK 2/17, powinna znaleźć zastosowanie również do warunków, na jakich opiekunowie osób niepełnosprawnych, uprawnieni do świadczeń z ubezpieczenia społecznego (emerytury, renty), rezygnujący z zatrudnienia, mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nakazuje ona przyjąć, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wywołał skutku polegającego na możliwości pobierania przez osoby uprawnione zarówno świadczeń z zabezpieczenia społecznego, jak i świadczenia pielęgnacyjnego, ale warunkiem jest dokonanie wyboru i rezygnacja z dotychczas pobieranego świadczenia. Tezę taką można odnaleźć również w uzasadnieniu wyroku SK 2/17, w którym Trybunał stwierdził, że: "brak jest podstaw do wykluczenia z pobierania świadczenia osób, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną z tego tylko względu, że mają one przyznane prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, (zwłaszcza) jeżeli świadczenia tego nie pobierają" - teza 3.3.4. Podobne stanowisko zajmują składy orzekające sądów administracyjnych (jak choćby NSA w wyrokach: z dnia 22 listopada 2022 r. sygn. akt I OSK 247/22, z dnia 24 sierpnia 2023 r. sygn. akt I OSK 1665/22, z dnia 2 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1623/21, z dnia 16 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 1923/22, z dnia 6 października 2023 r. sygn. akt I OSK 1920/23, z dnia 12 października 2023 r. sygn. akt I OSK 1922/23, z dnia 2 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1623/21, z dnia 10 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 271/22). Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela przestawione wyżej stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego. Skoro zatem skarżący, mimo pouczenia, nie zawiesił pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, to odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowanie przez niego opieki nad niepełnosprawną żoną nie narusza art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.s.r. Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, a to w związku z wnioskiem skarżącego i brakiem żądania przeprowadzenia rozprawy ze strony SKO. Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.