II SA/Gl 747/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Broda po rozpoznaniu w dniu 3 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia "A" od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 1 września 2016 r. sygn. akt II SA/Gl 747/16 w sprawie ze skargi Stowarzyszenia "A" na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w K. z dnia[...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie legalności robót budowlanych postanawia: utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. Wnioskiem z dnia 18 sierpnia 2016 r. Prezes Stowarzyszenia "A" w R. (zwanego dalej Stowarzyszeniem) zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazał, że Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku, a na rachunku bankowym (co potwierdza nadesłany wyciąg bankowy) znajdują się środki w wysokości 5,97 zł. W odrębnym piśmie zaakcentował, że organizacja ta działa w interesie państwa polskiego oraz na rzecz ochrony zdrowia, życia i mienia mieszkańców i nie zgadza się z poglądem, że obowiązana jest uiszczać koszty sądowe w sprawach niedotyczących jej członków. Stowarzyszenie nie dysponuje natomiast środkami finansowymi pozwalającymi na udział w licznych postępowaniach sądowych, które są odpłatne. Prezes Stowarzyszenia aby uzasadnić brak obowiązku ponoszenia opłat sądowych powołał się także na postanowienia Konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska sporządzonej w Aarhus dnia 25 czerwca 1998 r. (Dz. U. z 2003 r. Nr 78, poz. 706; Dz. Urz. UE L 2005.124.4). Nawiązał również do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 marca 2016 r., sygn. akt II OSK 1674/14, w którym wskazano, że w sprawach wymienionych w art. 6 w/w Konwencji - organizacje pozarządowe spełniające wymagania określone w art. 2 ust. 5 tej Konwencji - mają prawo do kwestionowania legalności przyczyn merytorycznych i formalnych każdej decyzji. Straszy referendarz sądowy postanowieniem z dnia 1 września 2016 r. wniosek ten oddalił. W uzasadnieniu wskazał, że Stowarzyszenie chcąc efektywnie realizować swoją statutową działalność musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów, a ich źródłem są m.in. składki członkowskie. Zaznaczył, że Stowarzyszenie inicjując postępowania sądowe winno zabezpieczyć środki finansowe na ten cel, zaś sam przedmiot tych postępowań związany z ochroną zdrowia, życia mienia mieszkańców w związku z oddziaływaniem pół elektromagentycznych na środowisko oraz ich znaczna ilość nie może a priori powodować zwolnienia tej organizacji od kosztów sądowych. Referendarz zwrócił uwagę na ogólną regułą ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania sądowego, powiązaną z obowiązkiem równego traktowania wszystkich stron postępowania i od reguły tej ustawodawca nie przewidział wyjątku dla organizacji społecznych. Odwołał się również do stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w postanowieniu z dnia 17 czerwca 2011 r. sygn. akt I OZ 428/11 (Lex nr 990354), wskazał, że stowarzyszenie, chcąc realizować swojej statutowe cele, winno zgromadzić odpowiednie środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Skoro w druku formularza przesłanym do sądu wyraźnie wskazano, że stowarzyszenie nie posiada żadnych dochodów argumentując, że członkowie musieliby płacić bardzo duże składki ze względu na znaczną ilość spraw toczących się w sądach, to w istocie akceptacja takiej argumentacji oznaczałaby przerzucenie kosztów działalności stowarzyszenia na Skarb Państwa, co w konsekwencji godziłoby w zasadę równości, pojmowaną jako równe traktowanie wszystkich podmiotów występujących przed sądem. Nadto, referendarz wyjaśnił, że postanowienia Konwencji z Aarhus w żadnym miejscu nie odnoszą się do kwestii zapewnienia stronie postępowania sądowoadministracyjnego zwolnienia od kosztów sądowych, zaś art. 3 ust. 4 Konwencji stanowi normę skierowaną do stron ratyfikujących Konwencję, które winny dostosować swój porządek prawny do jej treści, nie zaś do sądu. Brak jest zatem obowiązującej dyrektywy, nakazującej zwalnianie organizacji społecznych zajmujących się szeroko pojętą ochroną środowiska od kosztów sądowych. W ustawowym terminie Prezes Stowarzyszenia wniósł sprzeciw od tego postanowienia, w którym podniósł i szczegółowo uzasadnił zarzuty naruszenia art.2, 7 Konstytucji RP, art.2 w zw. z art. 12 Konstytucji RP, art. 252 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., zwanej dalej Ppsa), w zw. z art. 2,art. 12, art. 38 i art. 64 ust. 3 Konstytucji RP oraz art. 231 § 1 Kodeksu karnego w zw. z art. 252 § 1 Ppsa. Wnosząc o uchylenie tego postanowienia zaznaczył, że ludzkie życie jest wartością największą, zatem cel jaki przyświeca Stowarzyszeniu w postaci ochrony tego życia uzasadnia zwolnienie jej od kosztów sądowych. Prezes Stowarzyszenia podkreślił m.in. że organizacja ta prowadzi tak szeroko zakrojoną działalność na rzecz ochrony życia, że jej członkowie nie maja kiedy zajmować się pozyskiwaniem funduszy. Zaakcentował również, że w sprawie mamy do czynienia z działaniem na szkodę Skarbu Państwa. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 § 1 Ppsa sąd rozpatrując sprzeciw wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Z kolei art. 245 Ppsa stanowi, że przyznanie prawa pomocy może nastąpić bądź w zakresie całkowitym, bądź częściowym. W zawisłej sprawie Stowarzyszenie zwróciło się o przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. I tak w myśl art. 246 § 2 pkt 2 osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym wówczas, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z powyższego przepisu wynika, że osoba prawna oraz inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów ale również, że nie ma ich pomimo, że podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków. Jak słusznie zauważył referendarz, prawo pomocy jest wyjątkiem od zasady zgodnie z którą, każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie zgodzić się należy z referendarzem, że Stowarzyszenie nie wykazało, by podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli Stowarzyszenie zdecydowało na zainicjowanie postępowania w sprawie, to powinno liczyć się z obowiązkiem uiszczenia kosztów tego postępowania i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Sąd podziela ugruntowany w orzecznictwie pogląd, że przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Skarb Państwa przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 listopada 2015 r. sygn. akt II OZ 1108/15 oraz postanowienie z dnia 17 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 491/11 – dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Okoliczność, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie swojej działalności. Brak stałego źródła dochodu nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem przy ubieganiu się o przyznanie prawa pomocy. Stowarzyszenie powinno dostosować wysokość obowiązkowych składek do zadań, które zamierza realizować w ramach świadczonej działalności społecznej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 października 2015 r. sygn. akt II OZ 957/15). Wobec powyższego, Sąd zgadza się ze stanowiskiem referendarza, zajętym w zaskarżonym postanowieniu, że choć Stowarzyszenie prowadzi szeroko zakrojoną działalność społeczną, niewątpliwie w szczytnym celu to nie oznacza to automatycznego zwolnienia go od kosztów sądowych w sprawie, w której inicjuje ono postępowanie, chcąc, w jej ocenie, chronić życie i ludzkie zdrowie. Ustawodawca wprowadził wszak w ustawie – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zwolnienia podmiotowe i przedmiotowe (art.239 Ppsa). Stowarzyszenie do nich nie należy, również przedmiot sprawy nie uprawnia do ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych. To zatem Stowarzyszenie angażując wszelkie siły i środki powinno zaplanować budżet od strony przychodów, który bez przeszkód pozwoliłby realizować cele jego działalności. Tymczasem, jak wynika z treści sprzeciwu członkowie Stowarzyszenia nie pozyskują funduszy, z uwagi na brak czasu związany z prowadzeniem samej działalności. Mając na względzie powyższe Sąd uznał, że prawidłowo referendarz sądowy odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, z powodu braku przesłanek określonych w art. 246 § 2 pkt 2 Ppsa. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 260 Ppsa. orzeczono o utrzymaniu zaskarżonego postanowienia w mocy.