II SA/Gl 830/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 listopada 2025 r. sprawy ze skargi S.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 25 kwietnia 2025 r. nr SKO-PSŚ/41.5/384/2025/5367 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta T. z dnia 21 marca 2025 r. nr [...], 2. zasądza od organu na rzecz skarżącej 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania S.P. (dalej: "strona" lub "skarżąca") w dniu 4.12.2023 r. złożyła do Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad synem – R.P. (ur. [...] r.), który legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia [...]r. Burmistrz Miasta T. (dalej: "organ pierwszej instancji") decyzją z dnia 21.12.2023 r., nr [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (aktualnie tekst jednolity: Dz. U. z 2025 r. poz. 1691, dalej w skrócie: "k.p.a.") i art. 17 ust. 1-4 oraz art. 32 ust. 1d ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm., obecny publikator: Dz. U. z 2025 r. poz. 1691, dalej w skrócie: "u.ś.r."), przyznał stronie wnioskowane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w terminie od dnia 01.12.2023 r. do dnia 30.04.2025r., oraz określił jego miesięczną wysokość. Decyzją z dnia 11.12.2024 r., nr [...], organ pierwszej instancji zmienił decyzję własną z dnia 21.12.2023 r., w części dotyczącej wysokości przysługującego stronie od dnia 1.01.2025 r. świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie 3 287,00- zł. Strona w dniu 07.01.2025 r. złożyła nowy wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących od dnia 1.01.2025 r. Zgodnie z jej oświadczeniem syn przebywa w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w T. przy [...] Ośrodku Szkolno-Wychowawczym. W dniu 27.01.2025 r. organ pierwszej instancji wystąpił z wnioskiem o udostępnienie danych i z uzyskanej odpowiedzi wynika, że syn strony od dnia 01.09.2024 r., w dniach od poniedziałku do piątku, przebywa w internacie przy tym Ośrodku. W piątek popołudniu udaje się do domu rodzinnego. Przebywa pod opieką wychowawców, jednak ze względu na całkowite zaburzenie rozwojowe, często wymaga interwencji ze strony matki, która w tych przypadkach zawsze jest do dyspozycji. Przyjeżdża do Ośrodka i współpracuje w pełni z wychowawcami. Angażuje się w proces wychowawczy syna i sprawuje nad nim opiekę. Ponadto, Ośrodek nie jest instytucją zapewniającą całodobowe utrzymanie w myśl ustawy o świadczeniach rodzinnych, dlatego strona pokrywa koszty wyżywienia i wszelkie bieżące wydatki osobiste syna związane z pobytem w Ośrodku oraz inicjatywami szklonymi. W dniu 18.02.2025 r. strona złożyła oświadczenie z którego wynika, że syn przebywa w tygodniu od poniedziałku od 8.50 do 15.00 w szkole branżowej, a od 15.00 przechodzi do internatu, gdzie realizowana jest rewalidacja. Ze względu na popołudniowe zajęcia do około 20.30 zostaje na noc w internacie. We wtorek również uczestniczy w zajęciach. W środę o godzinie 15.00 wychodzi z internatu pod opieką strony w celu realizacji przystosowania do życia codziennego (zakupy, sprawy urzędowe), po czym wraca do internatu bądź zostaje do czwartku w domu, w zależności od zaplanowanych zajęć. W czwartek jest przez stronę zawożony do szkoły i uczestniczy w zajęciach w internacie. W piątek ok. godz. 12.30 jest zabierany do domu. Podczas choroby syna strona przejmuje całodzienną opiekę nad nim. W czasie przebywania w internacie zapewnia mu jedzenie, picie, ubranie, środki czystości, leki oraz zabiera na badania lekarskie. Ponadto, sprząta pokój syna i wynosi śmieci. Dnia 04.03.2025 r. strona dostarczyła pismo z [...] Ośrodka Szkolno-Wychowawczego w T. z dnia 03.03.2025 r., z którego wynika, że syn od dnia 1 września 2024 r. przebywa w tym Ośrodku. Jest to placówka feryjna. To oznacza, że wychowanek przebywa w Ośrodku tylko w dni szkolne (od poniedziałku do piątku), a wszelkie dni wolne, ferie, wakacje spędza w domu rodzinnym. Wraca również do domu za każdym razem, kiedy niedomaga lub nie radzi sobie psychicznie. W tym Ośrodku rodzicie zapewniają dzieciom: wikt, opierunek, odzienie, opiekę medyczną (lekarstwa), odzież itp. oraz pokrywają wszelkie wydatki osobiste i szkolne. Decyzją z dnia 7.02.2025 r., nr [...], organ pierwszej instancji na prośbę strony, w trybie art. 155 k.p.a., uchylił od dnia 1 stycznia 2025 r. przyznane jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad synem. Postanowieniem z dnia 6.03.2025 r., nr [...], organ pierwszej instancji zawiadomił stronę o wszczęciu postępowania z urzędu w sprawie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzją z dnia 21.03.2025 r., nr [...], organ pierwszej instancji uznał wypłacone stronie za okres od 1 września do dnia 31 grudnia 2024 r. świadczenie pielęgnacyjne, w łącznej kwocie 11 952,00 zł., za nienależnie pobrane, oraz zobowiązał ją do zwrotu tej kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za zwłokę, na wskazany rachunek bankowy. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia podał, że sprawowana przez stronę opieka nie nosi znamion stałej lub długoterminowej lub innej pomocy wynikającej ze wskazań orzeczenia o niepełnosprawności. Syn strony przebywa w domu tylko w weekendy i dni wolne od nauki szkolnej. Wobec powyższego wypłacone świadczenie pielęgnacyjne za wskazany okres należało uznać za nienależnie pobrane. Od powyższej decyzji strona wniosła odwołanie, w którym zaznaczyła, że ponosi pełne koszty utrzymania syna i wnioskowała o wstrzymanie jej wykonania do czasu rozpatrzenia odwołania od decyzji odmawiającej przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego na nowy okres świadczeniowy. Decyzją z dnia 25.04.2025 r., nr SKO-PSŚ/41.5/384/2025/5367, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia 21.03.2025 r. W uzasadnieniu zauważyło, że strona była pouczona o warunkach uprawniających do pobierania przedmiotowego świadczenia oraz obowiązku poinformowania o zaistnieniu okoliczności powodujących ustanie do niego prawa. W tym przypadku jest to pobyt syna w Ośrodku i powstanie realnej możliwości podjęcia przez nią, w niepełnym wymiarze czasu, pracy. Tym samym, we wskazanym okresie, tj. od 1.09.2024 r. do 31.12.2024r. nie istniał związek przyczynowo-skutkowy między koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem a nie podejmowaniem zatrudnienia przez stronę. Zatem zachodzą przesłanki nienależnie pobranego świadczenia wskazane w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Zgodnie z art. 30 ust. 1 i ust. 2b u.ś.r. strona jest zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami, a organ właściwy, który wydał decyzję może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Wniosek w tym zakresie strona może złożyć do Dyrektora MOPS w T. (por. art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Na powyższą decyzję strona, reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach domagając się jej uchylenia i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz umorzenia postępowania, jak również zasądzenia zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Zarzuciła rozstrzygnięciu naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez błędne uznanie, że pozostaje w zatrudnieniu, oraz naruszenie art. 77 § 1 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., poprzez błąd w ustaleniach faktycznych polegający na stwierdzeniu, że nie zapewnia małoletniemu synowi opieki. Nadto, wskazała na wydanie przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzji z dnia 16 kwietnia 2025 r., dotyczącej również strony na nowy okres, o odmiennej treści i interpretacji przepisów prawa, w tym samym stanie faktycznym. W odpowiedzi na skargę z dnia 23 czerwca 2025 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o jej oddalenie oraz podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy podnieść, że po myśli art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., dalej w skrócie: "p.p.s.a.") sądy administracyjne w zakresie swojej właściwości sprawują kontrolę działalności administracji publicznej stosując środki określone w ustawie. Zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z brzmienia art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika natomiast, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą zatem ulec uchyleniu wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy też procesowego, jeżeli miało ono, bądź mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym (por. art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 p.p.s.a.). Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowił art. 30 u.ś.r. W myśl ust. 1 tego przepisu, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m. in. świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). Regulacja art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., znajduje zastosowanie w sytuacjach, gdy po wydaniu niedotkniętej wadami kwalifikowanymi decyzji ustalającej prawo do świadczenia rodzinnego w okresie jej realizacji zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia rodzinnego, w tym na jego wysokość, albo mające znaczenie z punktu widzenia jej dalszego wykonywania (wypłaty świadczenia), jeśli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Okolicznością powodującą ustanie prawa do świadczenia rodzinnego jest zdarzenie skutkujące zaprzestaniem spełniania przesłanki materialnoprawnej relewantnej z punktu widzenia ustalenia prawa do danego świadczenia rodzinnego (P. Lisowski, A. Ostapski [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz, red. K. Małysa-Sulińska, Warszawa 2023, art. 30). Analiza przesłanek z art. 30 ust. 2 pkt u.ś.r. prowadzi do wniosku, że okoliczności powodujące ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń czy też zmniejszenie ich wysokości albo wstrzymanie ich wypłaty musiały wystąpić po ustaleniu prawa do świadczeń. Tym samym ich wystąpienie musi mieć charakter następczy wobec wykonalności decyzji ustalającej prawo do świadczenia rodzinnego. Okoliczności te muszą więc wystąpić w trakcie realizacji decyzji, na mocy której świadczenie rodzinne jest wypłacane (P. Rączka [w:] T. Brzezicki, B. Chludziński, A. Główczewska, T. Kuczyński, Ł. Maszewski, K. Rokicka-Murszewska, D. Sylwestrzak, D. Zawacka-Klonowska, P. Rączka, Świadczenia rodzinne. Komentarz, wyd. II, Warszawa 2025, art. 30). W rozpoznawanej sprawie uznanie pobranego świadczenia za nienależnie pobrane spowodowane zostało ustaleniem organu pierwszej instancji, że syn skarżącej od dnia 1 września 2024 r., w dniach od poniedziałku do piątku, przebywa w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w T. przy [...] Ośrodku Szkolno-Wychowawczym, w związku z tym nie istniał od tego dnia związek przyczynowo-skutkowy między koniecznością sprawowania opieki przez skarżącą nad niepełnosprawnym synem a podjęciem przez nią zatrudnienia. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki została umieszczona lub przebywa w domu pomocy społecznej, zakładzie opiekuńczo-leczniczym, zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym, w placówce zapewniającej całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku, o której mowa w przepisach o pomocy społecznej, zakładzie karnym, zakładzie poprawczym, areszcie śledczym albo schronisku dla nieletnich. Należy zauważyć, że zacytowany art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. dotyczy innej instytucji niż ta, o której mowa w art. 3 pkt 7 u.ś.r. Stosownie do treści art. 3 pkt 7 u.ś.r. mowa jest o instytucji zapewniającej całodobowe "utrzymanie", natomiast w art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. mowa jest o zapewnieniu całodobowej "opieki". Są to dwa różne terminy zastosowane świadomie przez ustawodawcę dla oznaczenia dwóch różnych rodzajów placówek. O ile w art. 3 pkt 7 u.ś.r. jest mowa o "utrzymaniu", należy identyfikować także z bezpłatnością, to w art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. jest mowa o "opiece". Zatem będzie to jedynie zapewnienie sprawowania opieki, niezależnie od tego kto ponosi jej koszty (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 3 lipca 2008 r., III SA/Kr 421/08). W tym miejscu należy zauważyć, że kwestia prawidłowości decyzji z dnia 7 lutego 2025 r., wydanej na wniosek strony i uchylającej wcześniejszą decyzję z dnia 21 grudnia 2023 r., stanowiącą podstawę jej uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, stanowi osobną sprawę administracyjną, odrębną od sprawy uznania świadczenia za nienależnie pobrane, czy nakazania jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi. W konsekwencji powyższego mogła ona stanowić przedmiot odrębnej skargi do sądu administracyjnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 października 2017 r., sygn. akt I OSK 807/17). Z tego względu wszelkie okoliczności dotyczące uchylenia tejże decyzji mimo, że są związane ze sprawą uznania tego świadczenia za nienależnie pobrane odnoszą się do odrębnej sprawy i nie mogą być brane pod uwagę w postępowaniu w przedmiocie ustalenia świadczeń za nienależnie pobrane i zobowiązania do ich zwrotu. Wynikająca z art. 110 § 1 k.p.a. zasada związania organu administracji publicznej wydaną przez siebie decyzją administracyjną jest doniosła zarówno w aspekcie zmiany tej decyzji po jej doręczeniu lub ogłoszeniu stronie, jak i w aspekcie podejmowania przez ten organ innych decyzji administracyjnych w należących do jego właściwości sprawach administracyjnych, które są w różnoraki sposób powiązane ze stanem prawny i faktycznym ustalonym w decyzji wydanej przez ten organ. Wypływająca z tego przepisu zasada oznacza w aspekcie proceduralnym to, że decyzja, która została doręczona (ogłoszona) stronie, nie może być zmieniona ani uchylona przez organ, który ją wydał, inaczej niż w postępowaniu administracyjnym przewidzianym w k.p.a. i z udziałem stron tego postępowania (A. Wróbel [w:] M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, Komentarz aktualizowany do Kodeksu postępowania administracyjnego, LEX/el. 2025, art. 110). W konsekwencji związanie organu administracji publicznej własną decyzją trwa do ustania jej mocy obowiązującej, zatem do czasu, gdy zostanie ona uchylona, zmieniona lub wygaśnie. Przyczyną uchylenia wydanych w niniejszej sprawie decyzji administracyjnych organów obu instancji jest okoliczność, iż syn skarżącej nie przebywa w placówce zapewniającej mu całodobową opiekę, czyli w sprawie nie może mieć zastosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. Z tego powodu skarżąca jest osobą uprawnioną do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, a pobrane świadczenie nie spełnia kryteriów świadczenia nienależnie pobranego, w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Ziszczenie się takiego przypadku skutkuje powstaniem obowiązku zwrotu, dlatego kwalifikowanie stanów faktycznych jako spełniających kryteria wynikające z art. 30 ust. 2 u.ś.r. powinno odbywać się z rygorystycznym uwzględnieniem wszystkich przewidzianych w przepisach u.ś.r. warunków. Przepisy określające przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane powinny być intepretowane w sposób ścisły. Na marginesie przyjdzie tylko dostrzec, że dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, decydujące znaczenia ma nie tylko przesłanka obiektywna powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Z jednej strony jest to obiektywna sytuacja wypłacenia świadczeń mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń rodzinnych, z drugiej warunek, aby do pobrania tak wypłaconych świadczeń doszło przez osobę, która została pouczona o braku prawa do pobierania określonego świadczenia. W tym stanie rzeczy, Sąd uznał, że ocena dotycząca zaistnienia przesłanki wymienionej w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. jest nieprawidłowa, co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Wskazania co do dalszego prowadzenia postępowania wynikają z powyżej poczynionych uwag (por. art. 153 p.p.s.a.). Mając na uwadze podane argumenty, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji niniejszego wyroku. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 ust. 1 p.p.s.a. Powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.