III SA/Gl 1021/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Iwona Wiesner po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 21 marca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego od skargi w sprawie ze skargi M.P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 21 marca 2018 r. Wraz ze skargą z [...] r. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. z [...] r., nr [...] skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi. W uzasadnieniu wniosku, zawartym na druku urzędowego formularza PPF, oświadczył, że w jego firmie mają miejsce problemy finansowe. Ponadto prowadzi, wg swojego oświadczenia, czteroosobowe gospodarstwo domowe, w skład którego wchodzi jego żona M. oraz dwójka małoletnich dzieci: A. (11 lat) i A. (3 lata). Mieszka w domu stanowiącym własność jego żony, znajdującym się w J. przy ul. [...]. Natomiast on jest właścicielem nieruchomości o powierzchni 330 m2, położonej przy ul. [...] w K.. Obie nieruchomości są obciążone kredytem hipotecznym. On i jego żona nie posiadają żadnych oszczędności, papierów wartościowych, ani przedmiotów o wartości przekraczającej kwotę 5.000 zł. Na jego regularny dochód wspólnego gospodarstwa domowego składają się: wynagrodzenie jego żony – 2.000 zł i dochód z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej – pomimo straty, wg swojego oświadczenia, może uzyskać z tego tytułu 1.000 zł netto miesięcznie. Jako obciążenia, skarżący wymienił: dwa kredyty hipoteczne, dwa kredyty firmowe, dwie raty leasingowe, najem lokalu użytkowego oraz opłaty za media (prąd, gaz, ogrzewanie). Załącznikiem do druku formularza PPF były kserokopie umów kredytowych zawartych przez skarżącego. Pismem z dnia 12 stycznia 2018 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy. Wezwanie to miało w istocie na celu przedstawienie rzeczywistej aktualnej sytuacji majątkowej wnioskodawcy oraz jego małżonki. Do akt wpłynęły następujące materiały źródłowe: umowa o pracę żony skarżącego oraz zaświadczenie o jej zarobkach; zeznanie podatkowe PIT-37 za 2016 r. żony wnioskodawcy; zaświadczenie o osobach zameldowanych pod adresem wskazanym, jako miejsce zamieszkania skarżącego; wyciągi z rachunków bankowych skarżącego i jego żony; deklaracja podatkowa VAT-7 za grudzień 2017 r. i podatkowa księga przychodów i rozchodów za ten sam miesiąc; małżeńska umowa majątkowa z dnia [...] r.; zeznanie PIT-36 L skarżącego za 2016 r. W piśmie przewodnim z dnia 30 stycznia 2018 r. oświadczono, że skarżący nie pobiera świadczeń wychowawczych w ramach programu "rodzina 500+". Natomiast odnośnie korzystania z dwóch nieruchomości budynkowych w K. przy ul. [...] i przy ul. [...], pełnomocnik strony oświadczył, że skarżący jest posiadaczem nieruchomości położonej przy ul. [...] (jest ona obciążona hipoteką na rzecz "A"), natomiast lokal przy ul. [...] jest przez skarżącego wynajmowany od spółdzielni mieszkaniowej na cele prowadzonej działalności gospodarczej. Nieruchomości te nie przynoszą skarżącemu żadnego dochodu. Postanowieniem z dnia 21 marca 2018 r. referendarz sądowy odmówił przyznania Skarżącemu prawa pomocy. Stanowisko swoje uzasadnił tym, że skarżący nie zdołał wykazać, że spełnia przesłanki skutkujące uwzględnieniem jego wniosku w całości. W pierwszej kolejności odniósł się do stanu firmy prowadzonej przez wnioskodawcę, bowiem z zeznania podatkowego PIT-36L za 2016 r. wynika, że w 2016 r. firma skarżącego wykazała stratę w kwocie (-) 119.225,43 zł – przy przychodzie w kwocie 924.882,23 zł, koszty jego uzyskania wyniosły 1.044.107,66 zł. Są to wprawdzie dane całościowe za 2016 r., jednak z deklaracji podatkowej VAT-7 za grudzień 2017 r. wynika, że łączna podstawa opodatkowania w podatku od towarów i usług zamyka się w kwocie 48.332 zł. Podstawa opodatkowania nie jest wprawdzie tożsama z przychodem osiąganym przez przedsiębiorcę, wskazuje jednak na obrót firmy. Z deklaracji tej wynika, że firma skarżącego jest aktywnym uczestnikiem obrotu gospodarczego. Brak jest więc podstaw do twierdzenia, że firma ta jedynie generuje straty. Dane z powyższej deklaracji znajdują potwierdzenie w nadesłanej kserokopii księgi przychodów i rozchodów firmy skarżącego za grudzień 2017 r. Referendarz sądowy odniósł się również do poniesionej w 2016 r. straty związanej z prowadzoną przez stronę działalnością gospodarczą uznając, że nie należy utożsamiać tej straty z nierentownością firmy, ale z wysokością ponoszonych kosztów prowadzonej działalności. Okoliczność ta nie może mieć znaczenia przesądzającego, jako że strata powstała wskutek nadwyżki kosztów nad uzyskanym przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego). Nie stanowi natomiast o braku środków finansowych. Nie może więc przemawiać za uwzględnieniem złożonego wniosku i traktowaniem skarżącego w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów funkcjonujących w obrocie gospodarczym. Zwrócił również uwagę, że w zakresie wezwania dotyczącego nadesłania wyciągów ze wszystkich posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych – zarówno prywatnych, jak i związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą nie zastosował się do niego. Na rachunek bankowy, z którego wyciąg nadesłał skarżący do akt sprawy (rachunek nr [...]) wpływają bowiem kwoty pieniężne z innych rachunków bankowych skarżącego. Przykładowo: w dniu [...] r. – kwota 20.000 zł; w dniu [...] r. – kwota 15.000 zł; w dniu [...] r. – 6.000 zł (przelewy wewnętrzne przychodzące z rachunku bankowego skarżącego nr [...]); w dniu [...] r. – 5.980 zł (przelew wewnętrzny przychodzący z rachunku bankowego skarżącego nr [...]). Tym samym referendarz sądowy uznał, że wnioskodawca nie przedłożył do akt wyciągów ze wszystkich posiadanych przez siebie rachunków bankowych. Nadmienił też, ze każda ze wskazanych wyżej transakcji przekraczała wyraźnie kwotę wpisu sądowego od skargi w tej sprawie. Całokształt transakcji dokonywanych na rachunku bankowym, z którego wyciąg skarżący przesłał do akt sprawy wykazują cechy płynności. Na rachunku tym mają miejsce oczywiście również transakcje obciążeniowe, które jednak nie przeważają generalnie nad transakcjami uznaniowymi. Nie sposób wykluczyć, że środki pieniężne zgromadzone na rachunkach bankowych, z których wyciągów skarżący nie przedstawił, umożliwiają uiszczenie wpisu sądowego od skargi w niniejszej sprawie. Ustosunkował się również do informacji odnośnie spłaty kredytów zaciągniętych przez skarżącego i stwierdził, że w pierwszej kolejności decyduje cel, na jaki kredyt został zaciągnięty. Kredyty zaciągane w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą z założenia służyć mają jej usprawnieniu, podobnie jak umowy leasingowe. Spłata tych kredytów stanowi obciążenie przedsiębiorcy, jednakże celem, przeznaczeniem tego kredytu jest zwiększenie możliwości firmy. Z tego powodu spłatę kredytów należy uwzględniać w ramach prowadzonej działalności gospodarczej (podobnie spłata rat leasingowych). Są to w zasadzie normalne koszty prowadzenia tej działalności. Z kolei odnośnie kredytów na cele mieszkaniowe (zakup nieruchomości czy też prace związane z pracami wykończeniowymi nieruchomości) stwierdził, że decydujący jest fakt, czy zakup nieruchomości służy zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych strony, a więc czy mieści się w zakresie wydatków służących koniecznemu utrzymaniu strony. Wnioskodawca zawarł umowę kredytową w dniu [...] r. na ogólną kwotę 858.450,96 zł. Kredyt ten dotyczył nieruchomości położonej w K., przy ul. [...] (dwóch działek nr: [...] i [...]). Nieruchomość nie służyła zaspokojeniu jego potrzeb mieszkaniowych. Tymczasem, w oświadczeniu z dnia 30 stycznia 2018 r. stwierdzono, że nieruchomość ta nie przynosi żadnego dochodu. Tym samym referendarz sądowy doszedł do wniosku, ze trudno przyjąć, aby podmiot, zaciągający relatywnie wysoki kredyt na inwestycję w nieruchomość, z której następnie, wg swojego oświadczenia, nie osiąga żadnego dochodu – spełniał przesłankę ustawową, skutkującą zwolnieniem od kosztów sądowych. Podmiot taki nie wykazuje cech osoby ubogiej, która spełniałaby przesłanki przyznania jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia z obowiązku uiszczenia opłat sądowych. Od postanowienia tego został wniesiony sprzeciw, w którym domagano się zmiany zaskarżonego postanowienia i przyznania skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a. W uzasadnieniu sprzeciwu podjęta została polemika z ustaleniami poczynionymi przez referendarza sądowego. Zasadniczy wniosek skarżącego zdaje się być zawarty w uzasadnieniu z którego wynika, ze ocena referendarza sądowego została przeprowadzona w sposób ewidentnie wybiórczy. Zdaniem pełnomocnika skarżącego, jej sytuacja ekonomiczno – finansowa jest trudna, a on sam nie jest w stanie ponosić kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ponadto zwrócił uwagę, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej jest obowiązkiem sądu jeśli osoba ta wykazała, że spełnia przesłanki z art. 246 § 1. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, iż w myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) – zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a." rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika procesowego z urzędu w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje tylko ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy, zażądała przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku skarżącego, należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. Brzmienie tego przepisu nie pozostawia przy tym wątpliwości, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do uprawdopodobnienia, iż zachodzą uwarunkowania przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy, ciąży na wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 26 września 2013 r., sygn. akt II OZ 792/13 - wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia opublikowane są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Instytucja przyznania prawa pomocy - zwolnienia od kosztów sądowych - osobie fizycznej ma charakter fakultatywny. Sąd bowiem może, ale nie musi, (jak stwierdził pełnomocnik skarżącego) przyznać taką pomoc (por. postanowienia NSA z dnia 30 listopada 2010 r. sygn. I FSK 790/10, z dnia 30 września 2011 r., sygn. II FZ 409/11). Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych wynikającego z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483 ze zm.). Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od wyżej określonego konstytucyjnego obowiązku. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04). Zatem udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04). W literaturze przedmiotu zwrócono również uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu (zob. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). Należy podkreślić, iż celem instytucji prawa pomocy ("prawa ubogich") jest umożliwienie skorzystania z drogi sądowej osobom fizycznych o znikomych przychodach, które nie są wstanie ponieść kosztów sądowych. Skarżący, z uwagi na wskazane powyżej okoliczności, nie wykazał, by w takiej sytuacji się znajdował, co mogłoby uzasadnić przerzucenie kosztów postępowania na ogół społeczeństwa. Zdaniem Sądu, referendarz trafnie wskazał, powołują się na orzecznictwo, że w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania, lecz właśnie "przychodu", gdyż istnieją legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów tak, by w końcowym rozliczeniu minimalizować bądź w ogóle eliminować obciążenia podatkowe. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego (por. postanowienie NSA z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt II FZ 1843/14). Przychód zaś skarżącego za 2016 rok wynosił 924.882,23 zł. Odnosząc się do argumentacji zawartej w sprzeciwie, trzeba wskazać, że przyczyną odmowy udzielenia prawa pomocy skarżącej był brak wykazania przez nią przesłanek udzielenia prawa pomocy. Referendarz prawidłowo ocenił przedstawione przez skarżącego zestawienie rachunku bankowego, wskazując, że na rachunku [...] suma uznań wyniosła 58.746,65 zł, a suma obciążeń 57.924,89 zł i cechy płynności, gdyż na niniejszym koncie częstokroć były dokonywane operacje finansowe związane z wpłatami i wypłatami różnych kwot i z różnych rachunków bankowych nie tylko z tego który został wskazany przez skarżącego. Dane te potwierdzają, że skarżący prowadząc działalność znacznych rozmiarów, miał możliwości, aby wygospodarować środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych. W konsekwencji wskazanych okoliczności, zwolnienie skarżącej od kosztów sądowych pozbawione jest w niniejszej sprawie podstaw. W związku z powyższym, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 § 1 i § 3 P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.