III SA/Gl 1407/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Wach, , , po rozpoznaniu w dniu 9 kwietnia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi K. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług p o s t a n a w i a: oddalić wniosek. Skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek, podniosła, że nie osiąga żadnego dochodu, że jej majątek jest objęty bądź [...], bądź [...] oraz że nie może podjąć zatrudnienia z uwagi na konieczność stałej opieki nad [...] ([...]). Wyjaśniła nadto, iż ma na utrzymaniu jeszcze [...] i korzysta z pomocy finansowej [...], który mieszka [...], nie pozostając z nią we wspólności majątkowej. Według wniosku, na majątek skarżącej składają się "dom w zabudowie szeregowej pow. [...]m2 w [...]" oraz "udział w Spółce z o.o. [...]% nieprowadzącej działalności". Referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku poprzez m.in. przedłożenie dokumentu (dokumentów) pozwalającego ustalić wartość udziałów posiadanych przez skarżącą oraz potwierdzającego, że udziałów tych nie można zbyć. Wykonując to wezwanie, skarżąca nadesłała odpisy: wystawionych na jej nazwisko faktur i rachunków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego (dokumentują one m.in. opłaty za energię elektryczną w kwocie [...] zł i oraz za paliwo gazowe w wysokości [...] zł) oraz faktury Spółki zajmującej się, jak wynika z jej firmy, działalnością inwestycyjną, opiewającej na kwotę [...] zł, w której tytuł określono jako "opłata ryczałtowa za usługi świadczone na drodze wewnętrznej w miesiącach od [...] r. do [...] r.", a odnośnie do małżonka skarżącej odpisy: wyciągów z rachunku bankowego (ujemne saldo końcowe na tym rachunku na dzień [...] r. wyniosło [...] zł, jednak wyciągi te nie odnotowują żadnych operacji), wypowiedzenia przez bank umowy drugiego rachunku bankowego z uwagi na brak obrotów i ostatnich wyciągów z tego rachunku (skierowano je na adres miejsca zamieszkania skarżącej), tabeli amortyzacji środków trwałych, deklaracji dla podatku od towarów i usług za okresy od [...] do [...] r. (najniższą podstawę opodatkowania wykazano we [...] – [...] zł, najwyższą w [...] – [...] zł), podatkowej księgi przychodów i rozchodów za okres od [...] do [...] r. (według zamieszczonych w niej zestawień w okresie od [...] do [...] r. małżonek skarżącej uzyskał przychody w kwocie [...] zł, zakupił towary i materiały za sumę [...] zł oraz poniósł inne wydatki, w tym na wynagrodzenia w wysokości, w wysokości [...] zł; przez pierwsze [...] miesięcy działalność była prowadzona ze stratą, ale w [...] i [...] został wykazany dochód w kwotach odpowiednio [...] zł i [...] zł; w tym ostatnim miesiącu przychody wyniosły [...] zł, a wydatki [...] zł, w tym na wynagrodzenia [...] zł, zaś na zakup towarów wydano [...] zł). Nadesłała również odpis sprawozdania finansowego spółki, w której posiada udziały, za [...] r. (według niego [...]% udziałów należy do skarżącej, a [...]% do jej małżonka, zaś udziałowcy wchodzą w skład zarządu spółki. Spółka wykazała m.in. zysk netto w kwocie [...] zł oraz środki w kasie i na rachunkach w wysokości [...] zł. W świetle dodatkowych informacji i objaśnień w roku obrotowym nie wypłacono członkom zarządu wynagrodzeń ani pożyczek, ale też spółka "nie zaniechała żadnego rodzaju działalności i nie przewiduje zaniechania w roku następnym", ponieważ "na dzień obrotowy nie występują żadne niepewności co do możliwości kontynuowania działalności w roku następnym"). Wnioskodawczyni oświadczyła ponadto, że "wszystkie koszty utrzymania rodziny pokrywa mąż", zaliczając do nich – poza wydatkami udokumentowanymi w przedłożonych fakturach i rachunkach – wydatki "życiowe", w tym związane z [...], w kwocie około [...] zł oraz koszty [...], przekraczające [...] zł. Skarżąca wnosiła już o przyznanie prawa pomocy w innych postępowaniach, a jej wnioski były zarówno uwzględniane (np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 lipca 2008 r., sygn. akt II FZ 211/08), jak i, zwłaszcza ostatnio, załatwiane odmownie (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 września 2008 r., sygn. akt I FZ 376/08 i z dnia 28 października 2008 r., sygn. akt II FZ 344/08, czy postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 1 grudnia 2008 r., sygn. akt I SA/Gl 1/08, w wyniku którego skarżąca uiściła zresztą wpis sądowy). Postanowieniem z 23 lutego 2009 r. referendarz sądowy oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy uzasadniając, że wpis sądowy od skargi, czyli najwyższa opłata, której uiszczenie może wchodzić w grę w niniejszym postępowaniu, wyliczony w oparciu o podaną w skardze wartość przedmiotu zaskarżenia, wynosi [...] zł. Skarżąca wniosła również o przyznanie prawa pomocy w innych sprawach, w których wpisy od skargi wyliczone w taki sposób stanowią razem z wpisem należnym w tym postępowaniu łącznie sumę [...] zł. Zastrzec jednak wypada, że wyliczenia te mają charakter jedynie orientacyjny, skoro w odpowiedziach na skargę organ odwoławczy każdorazowo wskazał niższe wartości przedmiotu zaskarżenia, co może doprowadzić do ustalenia wpisów w niższej wysokości. Określenie wysokości wpisu następuje bowiem w drodze zarządzenia, na które przysługuje zażalenie. Wpis sądowy od skargi, czyli najwyższa opłata, której uiszczenie może wchodzić w grę w niniejszym postępowaniu, wyliczony w oparciu o podaną w skardze wartość przedmiotu zaskarżenia, wynosi [...] zł. Skarżąca wniosła również o przyznanie prawa pomocy w innych sprawach, w których wpisy od skargi wyliczone w taki sposób stanowią razem z wpisem należnym w tym postępowaniu łącznie sumę [...] zł. Zastrzec jednak wypada, że wyliczenia te mają charakter jedynie orientacyjny, skoro w odpowiedziach na skargę organ odwoławczy każdorazowo wskazał niższe wartości przedmiotu zaskarżenia, co może doprowadzić do ustalenia wpisów w niższej wysokości. Określenie wysokości wpisu następuje bowiem w drodze zarządzenia, na które przysługuje zażalenie. Strona skarżąca wniosła w terminie nie podlegający odrzuceniu sprzeciw od tego postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Przepis art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) przewiduje, prawo pomocy, które może być przyznane stronie na jej wniosek. Według art. 245 § 3 tej ustawy, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje między innymi zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt. 2, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wniosek o przyznanie prawa pomocy, powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a w wypadku osoby fizycznej - dokładne dane o stanie rodzinnym (art. 252). Skarżąca złożyła takie oświadczenie, jednakże Sąd uznał to oświadczenie za niedostateczne do zwolnienia od kosztów sądowych, skarżąca nie wykazała, że nie dysponuje wystarczającą ilością środków na jego poniesienie. Inaczej mówiąc, skarżąca nie wykazała, iż w jej najogólniej rozumianej sytuacji materialnej powyższa przesłanka została spełniona, pomimo okoliczności wskazanych przez Naczelny Sąd Administracyjny w przywołanym już postanowieniu z dnia 6 lipca 2008 r., mianowicie że nie może ona wskutek [...] i [...] korzystać ze swojego majątku oraz że stoi przed koniecznością kosztownej opieki nad [...]. Stanowi to w pierwszej kolejności skutek wątpliwości, jakie powstają w wyniku konfrontacji jej oświadczeń z przedłożonych przez nią dokumentami. I tak skarżąca nie wykazała, że nie może rozporządzać posiadanymi przez siebie udziałami w spółce kapitałowej czy w ogóle czerpać dochodów w związku z działalnością tej spółki, w której, zgodnie z przedstawionym odpisem sprawozdania, posiada przecież wraz z małżonkiem [...] udziałów, pełniąc zarazem funkcję członka zarządu spółki. Co więcej, treść tego dokumentu pozostaje w sprzeczności z oświadczeniem, iż spółka nie prowadzi działalności, skoro wyrażono w niej przeświadczenie o braku zagrożeń w tym zakresie, wykazując dochód netto oraz znaczną sumę środków pieniężnych zgromadzonych w gotówce i na rachunkach bankowych. Wątpliwości rodzi też treść faktury wystawionej wnioskodawczyni przez spółkę o nazwie sugerującej, iż zajmuje się ona działalnością inwestycyjną, tytułem zapłaty za usługi świadczone w ostatnim czasie. Strona stwierdziła przecież, iż od dłuższego czasu nie osiąga żadnych dochodów, poświęcając się wyłącznie opiece nad [...]. Istotne znaczenie ma również fakt, że w chwili obecnej, inaczej niż było to w połowie ubiegłego roku, od małżonka skarżącej można wymagać nie tylko pokrycia stosunkowo wysokich kosztów utrzymania rodziny, w tym [...], lecz również zapewnienia środków finansowych celem opłacenia kosztów sądowych. Sytuacja jego przedsiębiorstwa uległa bowiem poprawie pod koniec wspomnianego roku, gdyż działalność gospodarcza przyniosła dochody. Sytuacja ta cechuje się stabilnością, co ilustrują deklaracje dla podatku od towarów i usług, dowodzące stałego i wysokiego poziomu obrotów, oraz znaczne wartości przychodów i wydatków utrzymujące się w przeciągu całego ubiegłego roku. Wartości te wprost niewspółmiernie przewyższają sumę kosztów sądowych, których uiszczenie może wchodzić w rachubę we wszystkich postępowaniach skarżącej. Nawet w skali jednego miesiąca, [...] r., suma ta stanowiła mniej więcej [...] miesięcznych przychodów, równowartość wydatków poniesionych w tym miesiącu na wynagrodzenia czy [...] innych wydatków. Pomieszczenie pośród tych wydatków kwoty potrzebnej na opłacenie kosztów sądowych nie powinno więc wiązać się dla małżonka skarżącej z większymi trudnościami. Jest zarazem poza sporem, że małżonek skarżącej jest do tego rodzaju wsparcia finansowego zobowiązany, i to pomimo rozdzielności majątkowej. W myśl art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) małżonkowie są wszak zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej, co należy mieć na względzie w toku postępowania w przedmiocie prawa pomocy (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8 oraz przywołane już wyżej postanowienia tego Sądu wydane w sprawach skarżącej w dniach 30 września i 28 października 2008 r.). Ponadto skarżącą łączą wciąż z małżonkiem ścisłe więzy ekonomiczne, polegające nie tylko na opłacaniu przez małżonka kosztów utrzymania rodziny, ale i w szczególności na wspólnym pełnieniu funkcji zarządu spółki i dysponowaniu łącznie [...] jej udziałów. W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, z którego wynika, że przyznanie stronie zwolnienia od kosztów sądowych, uzależnione jest od wykazania, że jej efektywne aktywa nie wystarczają na pokrycie tych kosztów. Trzeba zatem stwierdzić, iż strona skarżąca nie wykazała, zgodnie z ciążącym na niej obowiązkiem, że nie ma dostatecznych środków na koszty sądowe. Należy również dodać, że skoro dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się pewną koniecznością osoby mającej zamiar prowadzić proces sądowy. Oznacza to, że w procedurze planowania swoich przedsięwzięć każdy podmiot przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględniać konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych. W szczególności, w sprawie podatkowej w przedmiocie podatku od towarów i usług, gdzie obowiązuje zasada samoobliczania, strona aż do upływu okresu przedawnienia winna liczyć się z tym, że deklaracja podatkowa może zostać zakwestionowana przez organ podatkowy, a zobowiązanie podatkowe z niej wynikające określone w wysokości wyższej niż zadeklarowana. Ta niepewność może jednak zostać rozwiana na skutek działań podatnika, który może już po złożeniu deklaracji - wnioskować o przeprowadzenie postępowania podatkowego w zakresie prawidłowości rozliczenia podatku za dany miesiąc. Zgodnie z wolą ustawodawcy wyrażoną w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193), dostępność do sądu doznaje pewnych obiektywnie uzasadnionych ograniczeń poprzez ustanowienie wysokości wpisu w zależności od kategorii spraw. Ustawodawca uwzględnił w tym wypadku, tak konstytucyjną zasadę dostępu do sądu wynikającą obecnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, jak i zasadę wynikającą z art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 248 ze zm.). Nie można bowiem mówić o kosztowności wymiaru sprawiedliwości i stawianiu obywatelowi nadmiernych wymogów sprostania niezbędnym kosztom postępowania w sytuacji, kiedy ustalona kwota wpisu uwzględnia regułę konwencyjną stanowiącą o tym, że, co do zasady, państwo nie ma obowiązku zapewnienia bezpłatnej pomocy prawnej. Przy wysokości wpisu uwzględniono również całość postępowania wchodzącego w tym wypadku w grę. Mając to na uwadze, zgodnie z art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.