III SA/Gl 1917/11

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 16 lutego 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M.M. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w C. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie płatności obszarowych w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł, skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy. Na urzędowym formularzu PPF strona doprecyzowała swoje żądanie – wniosek ten obejmował żądanie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący oświadczył, że gospodarstwo rolne zostało przepisane na syna w listopadzie 2008 r. i w tym roku wypłacona została dopłata. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze swoją żoną Z.M. Na ich miesięczny dochód składają się świadczenia rentowe. Ich wysokość brutto to: 1.221 zł (wnioskodawca) i 670 zł (jego żona). Strona oświadczyła, że nie posiada żadnego majątku, żadnych zasobów pieniężnych, żadnych oszczędności, papierów wartościowych, ani przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 Euro. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia 20 stycznia 2012 r. wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie i udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. Wnioskodawca został wezwany o: - udokumentowanie dochodów uzyskiwanych przez siebie i przez swoją żonę z tytułu renty. Należało w tym celu nadesłać przekazy pocztowe (tzw. "odcinki") potwierdzające pobranie tego świadczenia przez świadczeniobiorców za ostatni miesiąc bądź decyzje organu rentowego potwierdzającą aktualną wysokość tego świadczenia; - przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego oraz jego żonę (i ewentualnie inne osoby, z którymi pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym), obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby te rachunki były zajęte, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty; - przedłożenie aktualnego zaświadczenia właściwej jednostki samorządu terytorialnego wymieniającego wszystkie osoby zameldowane pod adresem miejsca zamieszkania skarżącego (tj. przy ul. [...] w P.); - podanie orientacyjnej miesięcznej wysokości kosztów bieżącego utrzymania (czynsz, opłaty za tzw. media, zakup żywności, środków czystości, leczenie i zakup leków, inne wydatki). W uzasadnieniu wniosku na formularzu PPF podała Pani szacunkowe kwoty, jakie składają się na te wydatki, jednak wydatki ponoszone z tytułu czynszu, opłat za tzw. media oraz na zakup leków powinny zostać nadto udokumentowane stosownymi dowodami wpłaty, fakturami VAT, paragonami itp. W odpowiedzi na to wezwanie strona ograniczyła się jedynie do napisania pisma procesowego z dnia [...]r. oraz nadesłała wydruk komputerowy z banku, z którego wynika, że świadczenie rentowe M.M. zamyka się w kwocie 1.188,64 zł miesięcznie. Załącznikiem do tego pisma było również zawiadomienie o przesunięciu terminu decyzji w sprawie renty inwalidzkiej dla żony skarżącego – z powodu przeprowadzenia postępowania orzeczniczego. W piśmie tym wnioskodawca oświadczył, że zamieszkuje ze swoją żoną Z.M. i utrzymują się jedynie z jego renty, ponieważ aktualnie jego żona nie pobiera ani renty, ani emerytury. Renta otrzymywana przez M.M. wynosi 1.188 zł. Jest on inwalidą drugiej grupy inwalidztwa. Strona i jej małżonek chorują i zażywają leki, lecz nie przechowują rachunków za zakupione leki. Zadłużenie skarżącego u jego znajomych zamyka się w kwocie 8.000 zł. Wnioskodawca oświadczył, że gdyby było go stać na poniesienie kosztów sądowych, to z pewnością by nie "żebrał". Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej P.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku M.M., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący złożył jedynie wniosek o prawo pomocy i nie udowodnił w sposób przekonujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy. Z pewnością za udowodnienie nie można uznać jedynie samych oświadczeń zawartych w piśmie skarżącego z dnia [...] r. Nie wystarcza bowiem samo stwierdzenie wnioskodawcy o jego sytuacji materialnej, dlatego, został on wezwany o nadesłanie odpowiedniego materiału źródłowego w trybie art. 255 P.p.s.a. Materiał ten miał wykazać, jaki jest rzeczywiście jego stan majątkowy. W tej sytuacji skarżący został wezwany również o przedłożenie aktualnego zaświadczenia o osobach zameldowanych pod adresem wskazanym, jako jego adres zamieszkania. Miało to na celu wykazanie, ile osób w rzeczywistości tworzy wspólne gospodarstwo domowe, w którym pozostaje również skarżący. Zaświadczenie takie nie zostało przedłożone. Tymczasem z akt sądowych wynika, że przesyłkę zawierająca odpis zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi odebrał syn skarżącego – S.M. (co wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru tej przesyłki, znajdującej się w aktach sądowych sprawy). Ponadto w aktach administracyjnych sprawy znajduje się kserokopia aktu notarialnego z dnia [...]r. obejmującego umowę darowizny nieruchomości rolnej. Obdarowanymi w tej umowie są także: syn skarżącego i jego małżonki Z. M.– S.M. i syn Z.M. – W.I. Z aktu tego wynika, że ci dwaj synowie mieszkali razem z rodzicami, pod adresem wskazanym na wniosku PPF, jako adres zamieszkania skarżącego. Synowie ci są pełnoletni. Z uwagi na to, że skarżący nie przedłożył stosownego zaświadczenia o osobach zameldowanych pod wskazanym przez niego adresem zamieszkania, należy stwierdzić, że istnieje domniemanie, że skarżący i jego żona mieszkają razem ze swoimi dziećmi: S.M. i W.I., oraz, że prowadzą z nimi wspólne gospodarstwo domowe. Co istotne, rzadko zdarza się, aby osoby zamieszkujące w jednym lokalu mieszkalnym prowadziły odrębne gospodarstwa domowe. Stanowisko to prezentowane jest powszechnie w orzecznictwie (np. postanowienie NSA z dnia 24 maja 2006 r., II OZ 569/06, niepublikowane). W tym stanie rzeczy, niezbędne stało się poznanie źródeł i wysokości dochodu S.M. i W.I, należących do nich nieruchomości oraz przedmiotów wartościowych, jako że tylko na tej podstawie można w sposób nie budzący żadnych wątpliwości ocenić na ile synowie skarżącego i jego małżonki są w stanie mu pomagać finansowo i materialnie we wspólnie prowadzonym gospodarstwie domowym. Dlatego istotnym stało się więc poznanie również całokształtu aktualnego stanu majątkowego synów wnioskodawcy i jego małżonki. Z uwagi jednak na fakt, iż skarżący uchylił się od podania powyższych danych, nawet w sposób przybliżony, jego wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. Za takim stanowiskiem przemawia również ugruntowany w orzecznictwie sądowym pogląd, zgodnie z którym w przypadku, gdy strona uchyla się od przedstawienia wszelkich informacji na temat jej sytuacji finansowej lub podaje takie fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (tak w postanowieniach NSA z dnia 9 września 2004 r., sygn. akt FZ 360/04 niepubl. oraz z dnia 17 maja 2006 r. sygn. akt II OZ 522/06, LEX nr 299447). Co istotne, obowiązek wzajemnego wspierania się i alimentacji dotyczy bowiem nie tylko małżonków ale i dzieci (por.: art. 23, 27, 87 i 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Dlatego też możliwość pozyskania przy pomocy rodziny środków na opłacenie kosztów postępowania musi zostać uwzględniona przy ocenie sytuacji finansowej strony skarżącej. Należy bowiem oczekiwać, iż niezbędnej pomocy i wsparcia wnioskodawca w pierwszej kolejności poszukiwać będzie właśnie u niej. Nie można przecież wykluczyć, że skarżący znajdując się nawet obecnie w trudnej sytuacji materialnej, ma przecież członków rodziny, którzy prowadząc z nim wspólne gospodarstwo domowe, jednocześnie chcą i mogą mu pomóc. Tym bardziej, że nie wykazano w sposób dostatecznie przekonywujący jakoby pomoc ta leżała poza zasięgiem ich możliwości finansowych. Dopóki jednak okoliczność ta nie zostanie wyjaśniona, wątpliwości dotyczące źródeł utrzymania wnioskodawcy traktuje się jako na tyle istotne, iż nie pozwalają one uwzględnić złożonego wniosku nawet w części (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005/1/8 oraz postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 28 kwietnia 2008 r. sygn. akt I SA/Gl 328/07 niepubl.). Abstrahując od kwestii prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego nie tylko ze swoją małżonką, należy stwierdzić, że wniosek strony skarżącej zawiera dalsze, istotne braki, które w ogóle nie zostały przez stronę uzupełnione, pomimo wezwania referendarza sądowego. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że skarżący nadesłał jedynie cząstkowy wydruk ze swojego rachunku bankowego, który wskazuje jaka jest faktyczna wysokość świadczenia rentowego, wpływającego na jego rachunek. Wynika z tego, że M.M. posiada rachunek bankowy. Tymczasem, skarżący został w sposób wyraźny wezwany do nadesłania wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez siebie (i ewentualnie inne osoby, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym). Wyciąg ten miał obrazować operacje dokonane w jego ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy. wyciąg taki w ogóle nie został nadesłany. Analiza takiego rachunku pozwoliłaby na poznanie rzeczywistych możliwości finansowych skarżącego, jego "wydolności finansowej". W takiej sytuacji można byłoby stwierdzić, czy rzeczywiście nie jest w stanie uiścić kwoty 200 zł tytułem wpisu sądowego od skargi. Nie można bowiem zakładać, że wnioskodawca nie posiada na tym rachunku wystarczających środków finansowych i oszczędności. W tym zakresie nie ma podstaw do tego, aby oprzeć się tylko i wyłącznie na jego pisemnym oświadczeniu, zawartym w piśmie z dnia [...] r. Podobnie ma się sprawa z jego oświadczeniem, że "ma [...]zł zadłużenia u znajomych". Fakt ten również powinien być wykazany, przykładowo poprzez przełożenie stosownych oświadczeń pożyczkodawców, stwierdzających ile gotówki pożyczyli wnioskodawcy. Nie jest wystarczające w tym zakresie jedynie samo oświadczenie strony. Poza tym, skarżący nie określił jakie są jego wydatki związane z bieżącym utrzymaniem wspólnego gospodarstwa domowego oraz z zakupami żywności, odzieży, czy środków czystości. Nie przedłożył żadnych rachunków, czy też faktur potwierdzających wysokość tych wydatków, ale nawet nie określił ich w sposób szacunkowy, przybliżony. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.