III SA/Gl 1997/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Wach, , , po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi "X" Sp. z o.o. w S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług p o s t a n a w i a: oddalić wniosek. Wraz ze skargą na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z 18 czerwca 2010 r., nr [...], strona skarżąca złożyła na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu tego wniosku strona stwierdziła, że w 2009 r. poniosła stratę z działalności operacyjnej w kwocie [...] zł, a na dzień [...] 2010 r., strata ta wynosi kolejne [...] zł (łącznie strata ta wynosi wiec [...] zł). W skład aktywów spółki wchodzą natomiast wierzytelności niewyegzekwowane od jej dłużników, którymi spółka nie może dysponować. W dniu [...] 2010 r. zostało umorzone postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec głównego dłużnika strony skarżącej. Majątek spółki na dzień [...] 2010 r. wynosił [...] zł i stanowił go przede wszystkim sprzęt biurowy. W tym stanie rzeczy wnioskodawca nie ma możliwości ponoszenia kosztów postępowania. Do wniosku spółka dołączyła raport kasowy, uwzględniający stan gotówki w kasie na dzień 31 maja 2010 r., oraz sporządzone na ten sam dzień: bilans i rachunek zysków i strat (wariant porównawczy). Pismem z dnia [...] 2010 r. referendarz sądowy wezwał stronę skarżącą o nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie i udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. Spółka została wezwana również o przedłożenie wykazów i wyciągów ze wszystkich posiadanych przez siebie rachunków bankowych, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy. W odpowiedzi na to wezwanie strona nadesłała: raport kasowy uwzględniający stan gotówki w kasie na dzień 30 września 2010 r., ewidencję środków trwałych, CIT – 8 za rok 2009 i 2008, deklaracje dla podatku od towarów i usług VAT – 7 za okres od marca do sierpnia 2010 r. Skarżąca nadesłała również wyciągi z rachunków bankowych, zapisane na płycie CD. Informacje zawarte na tym informatycznym nośniku zostały odczytane i wydrukowane. Postanowieniem z 22 listopada 2010 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. Skarżąca wniosła w terminie nie podlegający odrzuceniu sprzeciw od tego postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach prezentuje w tej sprawie następujące stanowisko: Przepis art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) przewiduje, prawo pomocy, które może być przyznane stronie na jej wniosek. Osobie prawnej lub innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – obejmującym zgodnie z art. 245 § 3 tej ustawy zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmującym tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego - gdy ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wniosek o przyznanie prawa pomocy, powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a w wypadku osoby fizycznej - dokładne dane o stanie rodzinnym (art. 252). W tym miejscu należy zauważyć, iż przywołany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obowiązującej w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym, w myśl której strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 199 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), zatem jego stosowanie może mieć miejsce jedynie w takich sytuacjach, kiedy uzasadnione jest zapewnienie stronie skarżącej będącej osobą prawną – prawa do sądu pod warunkiem, iż ta wykaże, tj. udowodni w sposób wystarczająco przekonujący istnienie okoliczności uzasadniających zwolnienie jej z obowiązku uiszczania należnych w sprawie opłat sądowych i wydatków. Z regulacji zawartej w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wypływa bowiem jednoznaczny wniosek, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania w znaczeniu udowodnienia, że osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna ubiegająca się o prawo pomocy nie ma dostatecznych środków na ich poniesienie. Tym samym rozstrzygnięcie złożonego wniosku zależy w gruncie rzeczy od tego, co zostanie przez wnioskodawcę udowodnione, ponieważ w sytuacji kiedy stronie zostanie przyznane prawo pomocy, koszty postępowania sądowego są pokrywane z budżetu Skarbu Państwa. Z kolei, ten fakt powoduje, że korzystanie z prawa pomocy winien mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, a więc wtedy, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Odnosi się to więc do sytuacji, w których wnioskodawca nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Odnosząc tę regulację prawną do realiów rozpatrywanej sprawy na wstępie należy zaznaczyć, że skarżąca złożyła żądanie przyznania jej prawa pomocy jedynie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, tj. w zakresie częściowym. Okoliczności sprawy nie uzasadniają jednak uwzględnienia zgłoszonego żądania. Wnioskodawca udokumentował swój aktualny stan majątkowy w sposób rzetelny i wyczerpujący. Z analizy przedłożonych przez skarżącą dokumentów wynika, że nie spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Bezspornym jest, że spółka wykazała stratę za rok 2008 w wysokości [...] zł, natomiast za rok 2009 ta strata wyniosła [...] zł, czyli uległa zmniejszeniu. Z kolei, z bilansu (wg stanu na dzień 31 maja 2010 r.) wynika, że spółka posiada zobowiązania krótkoterminowe w kwocie [...] zł. Z drugiej jednak strony, po stronie aktywów, posiada należności krótkoterminowe i roszczenia większej wartości ([...] zł – stan na 31 grudnia 2009 r., natomiast aktualnie: [...] zł – stan na [...] 2010 r.). Oznacza to, że spółka nie egzekwuje w sposób efektywny swoich należności. W uzasadnieniu wniosku zaakcentowano, iż istnieją problemy z egzekucją należności od głównej dłużniczki, która nie jest przecież wyłącznie jedynym dłużnikiem spółki. Odnośnie zobowiązań cywilnoprawnych strony, należy podkreślić, że zobowiązań takich wnioskodawca nie może przedkładać nad zobowiązaniami, które rodzi zainicjowane przez niego postępowanie sądowoadministracyjne. Opłaty sądowe stanowią bowiem rodzaj daniny publicznoprawnej i w związku z tym inne wydatki strony skarżącej nie mogą być traktowane w stosunku do opłat sądowych w sposób priorytetowy (tak w postanowieniu NSA z dnia 27 listopada 2008 r., II FZ 512/08, LEX 530038). Niezależnie jednak od zapisów księgowych, przy rozpoznawaniu wniosku o prawo pomocy, złożonego przez osobę prawną, prowadzącą działalność gospodarczą, istotne jest przede wszystkim to, czy spółka posiada realne środki pieniężne na poniesienie kosztów sądowych. Fakt ten jest bezpośrednio związany z tym, czy podmiot ten zachowuje płynność finansową. Niezależnie od tego jaki stan finansowy spółki obrazują poszczególne zapisy w bilansie, należy zwrócić uwagę na obrót spółki, tj. na częstotliwość, z jaką środki pieniężne wpływają na jej konto, oraz – w tym samym aspekcie – na kwoty, które są wyprowadzane z jej rachunku bankowego. Prawo pomocy stanowi pewnego rodzaju formę dofinansowania przez Skarb Państwa, która może mieć miejsce w sytuacjach naprawdę wyjątkowych i nie ma powodów, dla których taka pomoc miałaby być przyznana w sytuacji, gdy spółka osiąga jednak dochód i mimo znacznego zadłużenia względem innych podmiotów reguluje jednak ciążące na niej zobowiązania (tak w postanowieniu NSA z dnia 13 stycznia 2009 r., I FZ 500/08, LEX 551929). Z nadesłanych przez stronę deklaracji VAT – 7 za sześć ostatnich miesięcy wynika, że spółka prowadzi aktywnie działalność gospodarczą i wykazuje przez cały ten okres stabilny obrót. Podstawa opodatkowania (podatek naliczony) z tytułu nabycia towarów i usług wynosi od [...] zł ([...] 2010 r.) do [...] zł ([...] 2010 r.). Są to kwoty, które wnioskodawca był w stanie wygenerować w celu zakupu określonych towarów i usług. Odpowiednio spółka otrzymała z tytułu dostawy towarów i usług kwotę od [...] zł ([...] 2010 r.) do [...] zł ([...] 2010 r.). Dane te wskazują na trwały i stabilny obrót spółki, czyli na regularną i efektywnie prowadzoną działalność gospodarczą, w której osiąga i jednocześnie generuje relatywnie wysokie kwoty. Z analizy głównego rachunku bankowego spółki, prowadzonego w "A" S.A. wynikają wnioski korespondujące z analizą deklaracji VAT – 7. Na rachunku, z dużą częstotliwością dokonywane są operacje zarówno obciążające, jak i uznające ten rachunek. Wyciąg z rachunku bankowego firmy obrazuje bezpośredni i rzeczywisty przejaw prowadzenia działalności gospodarczej, czyli przepływ gotówki. Generalnie, saldo tego rachunku pozostaje dodatnie. Suma transakcji obciążeniowych w skali jednego miesiąca nie przewyższa transakcji uznaniowych. Poza tym, od określonych podmiotów gospodarczych regularnie wpływają na konto spółki jednorazowo relatywnie wysokie kwoty pieniężne – relatywnie wysokie w stosunku do łącznej sumy wpisu sądowego od skarg w sprawach skarżącej spółki, zawisłych w sądzie administracyjnym. I tak, na rachunek bankowy skarżącej spółki wpłynęły następujące kwoty od: - "B" Sp. z o.o. w S. ([...] zł – [...] 2010 r.; [...] zł – [...] 2010 r.; [...] zł – [...] 2010 r.); - "C" H. P. z S. ([...] zł – [...] 2010 r.; [...] zł – [...] 2010 r.; [...] zł – [...] 2010 r.; [...] zł – [...] 2010 r.); - "D" Sp. z o.o. w . ([...] zł – [...] 2010 r.; [...] zł – [...] 2010 r.); - "E" S.A. w S.( [...] zł – [...] 2010 r.; [...] zł – [...] 2010 r.; [...] zł – [...] 2010 r.); - "F" Sp. z o.o. w R. ([...] zł – [...] 2010 r.; [...] ; [...] zł – [...] 2010 r.; [...] zł – [...] 2010 r.; [...] zł – [...] 2010 r.; [...] zł – [...] 2010 r.); Z tych faktów wynika, że wnioskodawca jest w stanie znaleźć środki pieniężne, które pozwoliłyby pokryć opłaty sądowe w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Niejednokrotnie jedna wpłata od określonych kontrahentów byłaby wystarczająca do pokrycia wpisu sądowego od skargi (zarówno od łącznej sumy wpisów od ośmiu skarg, jak i tym bardziej od pojedynczej skargi). Należy również podkreślić, że spółka dokonuje na swoim rachunku bankowym stosunkowo często i regularnie operacji własnych wpłat i własnych wypłat. Wynika z tego, że część transakcji obciążeniowych (również i transakcji uznaniowych) zubaża (jak i zasila) rachunek bankowy na rzecz jego właściciela – czyli skarżącej spółki. Aktualnie w WSA w Gliwicach zawisło osiem (III SA/Gl 1997/10 i 2114 – 2120/10) ze skarg spółki, a łączny wpis od tych skarg wynosi 15.500 zł. Mając na uwadze wskazane już okoliczności, szczególnie analizę rachunku bankowego wnioskodawcy, prowadzonego w "A" należy stwierdzić, że skarżąca w żadnym wypadku nie spełnia przesłanki przyznania osobie prawnej prawa pomocy w zakresie częściowym, ponieważ spółka nie wykazała rzeczywistego braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Należy zaznaczyć, że w orzecznictwie panuje pogląd, że prawo pomocy, jako instytucja wyjątkowa powinno znaleźć zastosowanie tylko i wyłącznie w tych przypadkach, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest dla strony rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (tak w postanowieniu NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt: GZ 71/04, publ. w ONSA i WSA z 2005 r., z. 1, poz.8). W realiach przedmiotowej sprawy z pewnością nie można stwierdzić, że spółka nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Rozstrzygnięcie w zakresie prawa pomocy w przypadku osób prawnych lub jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ma charakter uznaniowy. To zaś oznacza, iż nawet gdyby przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie występujących w sprawie opłat byłaby spełniona, rozpoznający wniosek nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli wedle jego uznania będzie to konieczne dla zapewnienia stronie konstytucyjnego prawa do sądu. Należy również dodać, że skoro dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się pewną koniecznością osoby mającej zamiar prowadzić proces sądowy. Oznacza to, że w procedurze planowania swoich przedsięwzięć każdy podmiot przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględniać konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych. W szczególności, w sprawie podatkowej w przedmiocie podatku od towarów i usług, gdzie obowiązuje zasada samoobliczania, strona aż do upływu okresu przedawnienia winna liczyć się z tym, że deklaracja podatkowa może zostać zakwestionowana przez organ podatkowy, a zobowiązanie podatkowe z niej wynikające określone w wysokości wyższej niż zadeklarowana. Ta niepewność może jednak zostać rozwiana na skutek działań podatnika, który może już po złożeniu deklaracji - wnioskować o przeprowadzenie postępowania podatkowego w zakresie prawidłowości rozliczenia podatku za dany miesiąc. Zgodnie z wolą ustawodawcy wyrażoną w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193), dostępność do sądu doznaje pewnych obiektywnie uzasadnionych ograniczeń poprzez ustanowienie wysokości wpisu w zależności od kategorii spraw. Ustawodawca uwzględnił w tym wypadku, tak konstytucyjną zasadę dostępu do sądu wynikającą obecnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, jak i zasadę wynikającą z art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 248 ze zm.). Nie można bowiem mówić o kosztowności wymiaru sprawiedliwości i stawianiu obywatelowi nadmiernych wymogów sprostania niezbędnym kosztom postępowania w sytuacji, kiedy ustalona kwota wpisu uwzględnia regułę konwencyjną stanowiącą o tym, że, co do zasady, państwo nie ma obowiązku zapewnienia bezpłatnej pomocy prawnej. Przy wysokości wpisu uwzględniono również całość postępowania wchodzącego w tym wypadku w grę. Mając to na uwadze, zgodnie z art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.