III SA/Gl 226/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Adam Nita po rozpoznaniu w dniu 21 sierpnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 13 czerwca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. B. na decyzję Prezesa Wyższego Urzędu Górniczego z dnia [...]r. nr [...], [...] w przedmiocie podwyższonej opłaty za wydobycie kopalin bez wymaganej koncesji postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 13 czerwca 2018 r. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie [...] zł, skarżący, reprezentowany w sprawie przez radcę prawnego z wyboru, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu nadesłanego urzędowego formularza PPF, strona oświadczyła, że obecnie jej działalność gospodarcza nie przynosi takich zysków, które pozwoliłyby mu na uiszczenia takiej, stosunkowo wysokiej opłaty sądowej. Skarżący, wg swojego oświadczenia pozostaje we wspólnym czteroosobowym gospodarstwie domowym ze swoimi dziećmi: D. B. (22 lata); P. B. (21 lat) i W. B. (18 lat). Skarżący oświadczył, że jest właścicielem domu jednorodzinnego o powierzchni [...] m2, posiada mieszkanie o powierzchni [...] m2, grunt rolny o powierzchni [...] ha, stawy rybne o powierzchni [...] ha. Ponadto jest właścicielem maszyn rolniczych i ciągników. Na jedyny dochód wspólnego gospodarstwa domowego skarżącego ma składać się tylko dochód z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej w kwocie około 2.520 zł netto miesięcznie. Jednocześnie podstawowym obciążeniem finansowym jest dla skarżącego kredyt obrotowy i odnawialny na kwotę 750.000 zł. W tym stanie rzeczy, pismem z dnia 8 maja 2018 r. referendarz sądowy wezwał wnioskodawcę do nadesłania (w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania) szeregu dokumentów, mających zobrazować jego rzeczywisty i aktualny stan majątkowy. W odpowiedzi na wezwanie do akt wpłynęły: - decyzja w przedmiocie płatności obszarowych za 2016 r.; - wydruk z CEIDG; - zeznanie podatkowe skarżącego za 2017 r.; - rachunek zysków i straty za 2017 r. i bilans za 2017 r.; - druczki opłat za media (prywatne oraz firmowe); - decyzja o łącznym zobowiązaniu pieniężnym za 2017 r.; - odpis skrócony aktu małżeństwa skarżącego, z którego wynika, że orzeczony został w 1997 r. rozwód oraz druczek w którym skarżący wskazał gdzie kształcą się jego dzieci. Do akt załączono również kserokopię potwierdzenia wpłaty kwoty 1.000 zł w dniu 24 maja 2018 r. Z pisma przewodniego pełnomocnika skarżącego wynika, że jest to dowód wpłaty alimentów do kasy komornika sądowego. Postanowieniem z 13 czerwca 2018 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie kosztów sądowych. W treści uzasadnienia do wydanego postanowienia referendarz sądowy stwierdził, że Skarżący nie zdołał wykazać, że spełnia ustawowe przesłanki skutkujące uwzględnieniem jego wniosku. Strona nadesłała do akt w sposób wybiórczy tylko część materiału, o który była wezwana pismem z dnia 8 maja 2018 r. Ponadto uznał, że przedłożony przez stronę materiał zawiera istotne luki, które uniemożliwiają dokonanie analizy jego aktualnej kondycji finansowej. Dane o stanie majątkowym skarżącego są niekompletne. Zwrócił też uwagę, że do akt sprawy skarżący nadesłał zeznanie podatkowe za 2017 r. i część dokumentów księgowych w postaci rachunku zysków i strat oraz bilansu – oba dokumenty sporządzone na dzień 31 grudnia 2017 r. Z zeznania podatkowego wynika, że w ubiegłym roku podatkowym skarżący poniósł stratę (-) 27.221,54 zł. Jednak przychód wyniósł 514.356,64 zł, a koszty jego uzyskania zamknęły się w kwocie 541.578,18 zł. Odniósł się również do wykazanej przez skarżącego straty związanej z prowadzoną przez stronę działalnością gospodarczą uznając, że nie należy utożsamiać tej straty z nierentownością firmy, ale z wysokością ponoszonych kosztów prowadzonej działalności. Referendarz sądowy zwrócił również uwagę, że z deklaracji VAT-7 za pierwszy kwartał 2018 r. wynika, że firma skarżącego wykazuje stały i regularny obrót od 10.712 zł (styczeń 2018 r.) do 17.824 zł (marzec 2018 r.). Podane wartości wskazują na podstawę opodatkowania podatkiem VAT (podatek należny). Jego zdaniem obrotu nie można utożsamiać z dochodem, czy przychodem osiąganym przez przedsiębiorcę. Wskazuje on jednak na aktywność podmiotu gospodarczego, jak również na dynamikę funkcjonowania podmiotu w obrocie gospodarczym. Obrót ten nie jest niski i wykazuje stabilność. Zwrócił też uwagę na nadesłane dokumenty księgowe i stwierdził, że o kondycji podmiotu prowadzącego działalność gospodarzą (a takim podmiotem jest bez wątpliwości skarżący) można wnioskować na podstawie dwóch rodzajów dokumentów. Pierwszy rodzaj stanowią szeroko pojęte dokumenty księgowe, które obrazują stan podmiotu funkcjonującego w obrocie gospodarczym od strony księgowej. Do tej kategorii dokumentów należy głównie sprawozdanie finansowe, w skład którego wchodzą: bilans oraz rachunek zysków i strat. Są to dokumenty sprawozdawcze, sporządzane zgodnie z wymogami ustanowionymi w ustawie o rachunkowości, opisującymi stan podmiotu po zakończeniu pewnego okresu – z reguły roku kalendarzowego. Niezależnie od tych dokumentów, przedsiębiorca dysponuje także dokumentami bieżącymi, które wskazują na jego realne i rzeczywiste aktualne możliwości finansowe. Do takich dokumentów należą wydruki i wyciągi z rachunków bankowych, wskazujące na wszelkie dokonywane na nich operacje, jak również tzw. raporty kasowe, które wskazują w sposób bezpośredni ile gotówki znajduje się w kasie podmiotu. Referendarz sądowy zaznaczył, że skarżący nie nadesłał do akt sprawy podatkowej księgi przychodów i rozchodów, bądź ewidencji przychodów i rozchodów. Brak jest w aktach wyciągów z rachunków bankowych skarżącego. Dlatego stwierdził, że nie można dokonać analizy, jakie konkretne czynności gospodarcze mają miejsce w firmie skarżącego jak również jaki jest dostęp do tzw. "żywej gotówki" (brak wyciągów z rachunku bankowego i raportu kasowego), jak również nie można porównać ilości i częstotliwości transakcji uznaniowych i obciążeniowych oraz relacji miedzy tymi rodzajami transakcji. Od postanowienia tego został wniesiony sprzeciw, w którym domagano się zmiany zaskarżonego postanowienia i przyznania skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. W uzasadnieniu sprzeciwu podjęta została polemika z ustaleniami poczynionymi przez referendarza sądowego. Ponadto z ostrożności procesowej przedłożył dodatkową dokumentację, która nie została przez niego złożona wcześniej, tj.: wyciągi z rachunku bankowego, rachunek zysków i strat za okres 1 stycznia 2018 r. do 31 marca 2018 r., bilans za okres 1 stycznia 2018 r. do 31 marca 2018 r. Ponadto poinformował, że studiujące dzieci nie osiągają dochodów i pozostają na utrzymaniu skarżącego. Ponadto zwróciła uwagę, że wobec jej działalności gospodarczej występują liczne zajęcia komornicze, które jeszcze bardziej pogłębiają beznadziejną sytuację finansową skarżącej. Podkreślił, że referendarz sądowy jest w błędzie sądząc, że wysokość wydatków wprost wskazuje na ich bieżące regulowanie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, iż w myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302) – zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a." rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku skarżącego, należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. Brzmienie tego przepisu nie pozostawia przy tym wątpliwości, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do uprawdopodobnienia, iż zachodzą uwarunkowania przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy, ciąży na wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 26 września 2013 r., sygn. akt II OZ 792/13 - wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia opublikowane są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Instytucja przyznania prawa pomocy - zwolnienia od kosztów sądowych - osobie fizycznej ma charakter fakultatywny. Sąd bowiem może, ale nie musi, (jak stwierdził pełnomocnik skarżącego) przyznać taką pomoc (por. postanowienia NSA z dnia 30 listopada 2010 r. sygn. I FSK 790/10, z dnia 30 września 2011 r., sygn. II FZ 409/11). Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych wynikającego z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483 ze zm.). Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od wyżej określonego konstytucyjnego obowiązku. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04). Zatem udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04). W literaturze przedmiotu zwrócono również uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu (zob. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). Należy podkreślić, iż celem instytucji prawa pomocy ("prawa ubogich") jest umożliwienie skorzystania z drogi sądowej osobom fizycznych o znikomych przychodach, które nie są wstanie ponieść kosztów sądowych. Skarżący, z uwagi na wskazane powyżej okoliczności, nie wykazał, by w takiej sytuacji się znajdował, co mogłoby uzasadnić przerzucenie kosztów postępowania na ogół społeczeństwa. Zdaniem Sądu, referendarz trafnie wskazał, powołują się na orzecznictwo, że w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania, lecz właśnie "przychodu", gdyż istnieją legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów tak, by w końcowym rozliczeniu minimalizować bądź w ogóle eliminować obciążenia podatkowe. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego (por. postanowienie NSA z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt II FZ 1843/14). Przychód zaś skarżącego za 2016 rok wynosił 924.882,23 zł. Odnosząc się do argumentacji zawartej w sprzeciwie, trzeba wskazać, że przyczyną odmowy udzielenia prawa pomocy skarżącej był brak wykazania przez nią przesłanek udzielenia prawa pomocy. W ocenie Sądu, referendarz sądowy wyciągnął prawidłowe wnioski z przeprowadzonej przez siebie analizy dokumentacji przedłożonej przez skarżącego. Ponadto dokonując analizy dokumentów nadesłanych do sprzeciwu (wyciągi z rachunku bankowego, rachunek zysków i strat za okres 1 stycznia 2018 r. do 31 marca 2018 r., oraz bilans za okres 1 stycznia 2018 r. do 31 marca 2018 r). uznać należy, że z przedłożonego bilansu wynika, że skarżący dysponuje rzeczowymi środkami trwałymi (w tym gruntami, budynkami i lokalami, urządzeniami technicznymi i maszynami a także środkami transportu) o wartości 3.987.248,37 zł, a to oznacza, że dysponuje on majątkiem o znacznej wartości, który może zostać spieniężony. Dysponuje również środkami trwałymi w zabudowie o wartości 1.530.677,15 zł. Nie umknęło również uwadze tutejszego Sądu, że skarżący posiada także pokaźny kapitał własny o wartości 2.679.058,80 zł. Dane te potwierdzają, że skarżący prowadząc działalność znacznych rozmiarów, miał możliwości, aby wygospodarować środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych. W konsekwencji wskazanych okoliczności, zwolnienie skarżącej od kosztów sądowych pozbawione jest w niniejszej sprawie podstaw. W związku z powyższym, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 § 1 i § 3 P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.