III SA/Gl 514/14

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi K. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w kwestii wniosku o przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wraz ze skargą strona złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku, zawartym na druku urzędowego formularza PPF, strona oświadczyła, że obecnie znajduje się w trudnej sytuacji finansowej spowodowanej długotrwałą chorobą i związanymi z nią wydatkami na leczenie, niemożliwością wykonywania pracy zarobkowej i prowadzenia działalności gospodarczej. Aktualnie strona utrzymuje się z pobieranego przez siebie zasiłku rehabilitacyjnego. Z braku oszczędności, wnioskodawca nie posiada środków pieniężnych umożliwiających poniesienie opłaty od skargi. Zasiłek rehabilitacyjny w kwocie około [...] zł i tak nie pozwala jej zaspokoić podstawowych potrzeb życiowych. Wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze swoim ojcem T. M. oraz swoim bratem S. M. Ojciec uzyskuje regularny, miesięczny dochód w kwocie około [...] zł (renta), natomiast brat uzyskuje wynagrodzenie za pracę w kwocie [...] zł brutto. Skarżąca oświadczyła również, że jest w [...] współwłaścicielem nieruchomości o powierzchni [...] m2 oraz właścicielem mieszkania o powierzchni [...] m2. Poza tym, skarżąca nie posiada już innych nieruchomości, ruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, ani przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 Euro. Strona oświadczyła, że obciążenia i kredyt hipoteczny na zakup mieszkania wynosi [...] zł, z czego rata miesięczna zamyka się w kwocie [...] zł. Wydatki miesięczne wynoszą: [...] zł (czynsz); [...] zł (merlin), [...] zł (telefon). Ponadto strona zaciągnęła kredyt konsumpcyjny w kwocie [...] zł – miesięczna rata spłaty tego kredytu wynosi [...] zł. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia 23 kwietnia 2014 r. wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy, również z uwzględnieniem stanu majątkowego jej ojca i jej brata – z którymi wg jej oświadczenia prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie, jak również udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. W odpowiedzi na to wezwanie wpłynęło w dniu [...] r. pismo procesowe pełnomocnika skarżącej, stanowiące wniosek o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. W końcowej części uzasadnienia ww. wniosku, pełnomocnik stwierdził, że obecnie świadczenie rehabilitacyjne jest jedynym źródłem utrzymania wnioskodawcy, a jej sytuacja finansowa jest bardzo trudna. Pełnomocnik stwierdził, że skarżąca złożyła oświadczenie o swoim stanie majątkowym wraz z wnioskiem o zwolnienie jej od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania. Załącznikami do powyższego pisma procesowego są: orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] r.; decyzja ZUS Oddział w S. z dnia [...] r.; druczki skierowań do poradni specjalistycznej i do szpitala; informacja z NFZ dla świadczeniobiorcy z dnia [...] r.; historia spłaty kredytu w "A"; kserokopia dwóch pierwszych stron tytułu wykonawczego oraz kserokopie zawiadomień o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego u dłużnika zajętej wierzytelności będącego bankiem (adresatem są: "A" oraz "B" O. w J.). Do akt nadesłane zostały również druki potwierdzenia transakcji dokonywanych za pośrednictwem "A", a stanowiących zapłatę następujących rachunków: [...] zł i [...] zł (czynsz za styczeń i luty 2014 r. za lokal położony przy ul. [...][...]); 473 zł (opłata za energię elektryczną); [...] zł (czynsz). Z kolei wraz z pismem z dnia [...] r. wnioskodawca nadesłała następujące materiały: swoje zeznanie podatkowe PIT-36L za 2013 r.; bilans sporządzony na dzień 28 lutego 2014 r. i rachunek zysków i strat; szereg zestawień z transakcji dokonywanych na swoim rachunku bankowym, prowadzonym w "A"; harmonogram spłaty zaciągniętego przez nią kredytu w "A" i harmonogram opisujący prognozowane wysokości rat dla umowy pożyczki w "B" S.A.; kserokopia wydruku ze "C" w J. (rachunek należący do ojca wnioskodawcy); faktury obrazujące zakupy dokonywane przez wnioskodawcę w internetowej aptece. Jednocześnie, w ww. piśmie przewodnim, pełnomocnik procesowy skarżącej stwierdził, że dochód uzyskiwany przez ojca strony, jest jego jedynym dochodem. Otrzymywana przez niego renta jest obciążona zajęciem. Brat strony nie pracuje i wg oświadczenia skarżącej nie posiada ani dochodu, ani rachunku bankowego. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zmianami) – zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a." – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje tylko ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżąca składając wniosek o prawo pomocy, zażądała przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku K. M., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki albo ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek, o którym mowa wyżej, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie może ona zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt II FZ 137/05, niepubl.). Dlatego też prawo pomocy jako instytucja o charakterze wyjątkowym może być stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Tylko bowiem w takim przypadku istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na pozostałych współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 r. sygn. akt FZ 478/04, Lex nr 393645). O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżąca nie zdołała udowodnić w sposób dostateczny, że znajduje się aktualnie w sytuacji uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W pierwszej kolejności, należy stwierdzić, że wnioskodawca nie przedstawiła w sposób wyczerpujący całokształtu swojej obecnej sytuacji majątkowej. Na druku urzędowego formularza PPF oświadczyła, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe razem ze swoim ojcem T. M. i bratem S. M. Z oświadczenia wynikało, że każdy z domowników uzyskuje regularny, miesięczny dochód. Skarżąca wykazała w zasadzie w sposób dostateczny swoją własną, osobistą sytuację majątkową – lecz jedynie w aspekcie uzyskiwanego przez nią dochodu oraz stanu rachunku bankowego. Wśród materiałów źródłowych nadesłanych przy ostatnim piśmie procesowym z dnia [...] r., znajdują się materiały, które opisują stan majątkowy ojca strony – odnośnie otrzymywanego przez niego świadczenia rentowego i oświadczenie, zgodnie z którym nie posiada on rachunku bankowego. W tym zakresie dane nie budzą w ocenie rozpoznającego wniosek wątpliwości. Brak jednak stosownych dokumentów obrazujących okoliczności dotyczące brata skarżącej, tj. faktu, że aktualnie nie osiąga on jakiegokolwiek dochodu. Stosownie do art. 255 P.p.s.a., wskazanego zresztą w cytowanym wezwaniu referendarza sądowego, skierowanym do skarżącej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Co istotne, to wezwanie takie może odnosić się także do osób trzecich, pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach musza być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza PPF, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, że treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygniecie wniosku (postanowienie NSA z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt: I OZ 657/06, LEX nr 181557). Jeżeli wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej z inną osobą (z innymi osobami) – w tym przypadku, jak sama oświadczyła, pozostaje ona we wspólnym gospodarstwie domowym ze swoim ojcem i bratem – to właśnie łączne wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. W dalszej kolejności fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść. Bezsprzecznie, rozpatrywane wezwanie może być skierowane wyłącznie do osoby wnioskującej o prawo pomocy, a nie do osób trzecich czy innych podmiotów. Jeśli natomiast osoba trzecia odmówi współpracy z wnioskodawcą, to powinna się liczyć z tym, że swoją postawą naraża tegoż wnioskodawcę na negatywne konsekwencje w postaci odmowy przyznania prawa pomocy. Jeżeli skarżąca wykazała w sposób zadowalający stan swoich dochodów i swoich oszczędności, zgromadzonych na rachunku bankowym oraz stan majątkowy swojego ojca, to w żaden sposób nie uczyniła tego w odniesieniu do swojego brata. Z pewnością nie wystarczy w tym zakresie złożenie jedynie oświadczenia, z którego ma wynikać, że jej brat nie uzyskuje żadnego dochodu, ani nie posiada konta bankowego. Natomiast istotnym brakiem w zakresie wykazania stanu majątkowego wnioskodawcy w znaczeniu szerszym (tj. wykraczającym poza dochody i stan środków pieniężnych zgromadzonych na koncie bankowym) jest nieustosunkowanie się do kwestii związanych z jej mieszkaniem (lokalem mieszkalnym o powierzchni [...] m2). Należy mieć na uwadze, że w rubryce nr 7 urzędowego formularza PPF, opisującego majątek podmiotu składającego wniosek, wnioskodawca osobiście oświadczyła, że jest współwłaścicielem (w [...] części) nieruchomości o powierzchni [...] m2, oraz opisanego wyżej mieszkania. W piśmie przewodnim z dnia [...] r. pełnomocnik procesowy strony napisał wprawdzie, że wnosi o wyznaczenie dodatkowego terminu do nadesłania dokumentów w postaci "umów kredytowych zawartych z bankami oraz odpisów aktów notarialnych dotyczących domu oraz mieszkania". Należy jednak w tym miejscu kategorycznie zaznaczyć, że pismem z dnia 23 kwietnia 2014 r. referendarz sądowy wzywał stronę również do tego, aby sprecyzowała sposób korzystania z nieruchomości, w której strona skarżąca aktualnie nie zamieszkuje (nie przebywa na stałe). To proste i jasne pytanie pozostało bez odpowiedzi – i to zarówno przy piśmie z dnia [...] r., jaki przy piśmie z dnia [...] r. Wnioskodawca nawet nie oświadczyła w jaki sposób korzysta z tego mieszkania. Z treści cytowanego wniosku zawartego w ostatnim piśmie pełnomocnika skarżącej również nie wynika, aby takie ustosunkowanie się do treści pytania miało nastąpić. Tymczasem, podmiot, który jest właścicielem nieruchomości (tym bardziej, jeśli jest właścicielem więcej, niż jednej nieruchomości), nie posiada przymiotu osoby ubogiej, to znaczy takiej osoby, która nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w swoim utrzymaniu. Pomimo obciążenia nieruchomości kredytem, nieruchomość ta, może być przecież przedmiotem czynności cywilnoprawnych, które mogą przynieść skarżącej określony dochód: jednorazowy (np. cena uzyskana ze sprzedaży), bądź też cykliczny (np. oddanie w najem i uzyskanie tym sposobem czynszu najmu). Należy również zaznaczyć, że zaciągnięcie kredytu na zakup mieszkania nie służył w istocie zaspokojeniu podstawowej potrzeby mieszkaniowej skarżącej. Skarżąca wszak mieszka obecnie razem ze swoją rodziną – ze swoim ojcem i bratem. Mieszkanie zaś, w którym aktualnie nie mieszka (które nie zaspokaja obecnie jej podstawowych potrzeb), może przynieść jej wymierny dochód. W tym zakresie brak jest jednak jakichkolwiek informacji pochodzących od wnioskodawcy, i to pomimo jasno sformułowanego pytania w tym zakresie w wezwaniu referendarza sądowego z dnia 23 kwietnia 2014 r. Wszystko to świadczy o tym, że skarżąca jest jednak osobą, która może ponieść koszty sądowe w tej sprawie. Jeżeli jest ona właścicielem nieruchomości, nie służącej zaspokajaniu jej rzeczywistych potrzeb mieszkaniowych (wszak w mieszkaniu tym aktualnie nie mieszka), i stać ją, co bardzo istotne, na ponoszenie kosztów jej utrzymania (np. obowiązku podatkowego w podatku od nieruchomości, oraz wszelkich opłat, w tym eksploatacyjnych), to trudno założyć, że nie jest ona w stanie wygenerować odpowiedniej kwoty na uiszczenie wpisu sądowego od skargi. W tym miejscu należy stwierdzić, że wartość przedmiotu zaskarżenia w przedmiotowej sprawie, określonej w skardze sporządzonej przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego wynosi [...] zł. Tak więc zgodnie z § 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zmianami) stosunkowy wpis sądowy od skargi w tej sprawie wyniesie [...] zł. W ocenie rozpoznającego wniosek, skarżąca, nie zasługuje na uwzględnienie wniosku, a tym samym przerzucanie na barki pozostałych współobywateli kosztów niniejszego postępowania. Rozstrzygnięcie takie nie byłoby słuszne tym bardziej, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanego z ich udziałem, w związku z tym należy ją stosować wyjątkowo. Instytucja ta została bowiem wprowadzona jako realizacja konstytucyjnej zasady prawa do sądu, dla osób których sytuacja materialna powoduje, że nie mogą one ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku w utrzymaniu dla siebie i rodziny (tak w postanowieniu NSA z dnia 16 stycznia 2014 r., sygn. akt: II FZ 1569/13, LEX nr 1420194). Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.