III SA/Gl 934/14

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R. Ł. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...], [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wyrokiem z dnia 3 listopada 2015 r. tutejszy Sąd oddalił skargę R. Ł. na ww. postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. Od wyroku tego wniesiona została przez pełnomocnika procesowego skarżącego z wyboru skarga kasacyjna, zawierająca wniosek o zwolnienie od kosztów w całości. W uzasadnieniu nadesłanego urzędowego formularza PPF, strona oświadczyła, że w związku z prowadzonym postępowaniem podatkowym i karnym pogorszyła się jej sytuacja zawodowa i życiowa. Strona przestała prowadzić firmę i musiała się również wyprowadzić z domu pod inny adres. Wnioskodawca nie może pomagać swoim dzieciom, ponieważ ledwie dla niego samego wystarcza pieniędzy. Na dzień dzisiejszy pozostały mu do spłaty kredyty (w tym spłata leasingu) w łącznej kwocie około 50.000 zł. Strona szuka obecnie nowej pracy. Wnioskodawca prowadzi więc aktualnie jednoosobowe gospodarstwo domowe i osiąga miesięczny dochód w kwocie 711,34 zł netto z tytułu umowy o pracę na ½ etatu. Aktualnie wnioskodawca nie posiada żadnego majątku ruchomego, ani nieruchomości, nie posiada papierów wartościowych, oszczędności, ani żadnych przedmiotów o wartości przekraczającej kwotę 5.000 zł. Wnioskodawca oszacował swoje miesięczne wydatki następująco: jedzenie (410 zł); leki (50 zł); gaz (42 zł); prąd (70 zł); środki czystości (35 z ł); odzież (38 zł); i Poczta Polska (48 zł). Wskazać należy, że R. Ł., postanowieniem tutejszego Sądu z dnia 25 listopada 2014 r. odmówiono przyznania prawa pomocy. Postanowienie to jest prawomocne, ponieważ Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 17 czerwca 2015 r. oddalił zażalenie na ww. postanowienie. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia [...] r. wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy, również z uwzględnieniem stanu majątkowego małżonki, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie, jak również udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. W wezwaniu tym wyraźnie zaznaczono, że wnioskodawca powinien przede wszystkim wskazać na występowanie różnic w jego stanie majątkowym pomiędzy chwilą obecną, a listopadem 2014 r., kiedy to wydano prawomocne postanowienie tutejszego Sądu, odmawiające wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia go od kosztów sądowych. W odpowiedzi na to wezwanie, do akt sprawy wpłynęły następujące dokumenty: umowa o pracę wnioskodawcy; zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu (z dnia [...] r.); swoje zeznanie podatkowe PIT-37 za 2014 r. Jednoczenie w piśmie przewodnim z dnia [...] r. pełnomocnik wnioskodawcy stwierdził, że sytuacja skarżącego była już wielokrotnie analizowana w tutejszym Sądzie wraz z jego kolejnymi wnioskami o przyznanie prawa pomocy. Pełnomocnik zaznaczył, że wnioskodawca został zwolniony od kosztów sądowych w części przekraczającej każdorazowo kwotę 200 zł postanowieniem tutejszego Sądu z dnia 14 czerwca 2014 r. w sprawie I SO/Gl 1/14. Pełnomocnik stwierdził, że pozostałe dokumenty zostaną przesłane do akt sprawy niezwłocznie po ich skompletowaniu przez skarżącego. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje. Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zmianami) – zwanej dalej P.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika procesowego z urzędu w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że strona skarżąca składając wniosek o prawo pomocy, zażądała przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Odnosząc się do wniosku R. Ł. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy wskazać treść art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki albo ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wbrew stwierdzeniu zawartemu w piśmie przewodnim pełnomocnika wnioskodawcy nie wpłynęły do akt sprawy kolejne dokumenty i materiały źródłowe. Odnośnie wniosku złożonego w sprawie III SO/Gl 1/14 należy zaznaczyć, że postanowienie Sądu, zwalniające skarżącego od części każdorazowej opłaty sądowej przekraczającej kwotę 200 zł zostało wydane w dniu 16 czerwca 2014 r. Sąd rozstrzygając tę kwestię opierał się na stanie majątkowym skarżącego z czerwca 2014 r., a więc sprzed prawie dwóch lat. Tymczasem rozpoznając wniosek o prawo pomocy w tej sprawie, należy dokonać analizy obecnego, aktualnego stanu majątkowego wnioskodawcy. Stan taki sprzed prawie dwóch lat w żadnym razie nie jest i nie może być miarodajny dla analizy tego stanu w kwietniu 2016 r. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Stosownie do art. 255 P.p.s.a., wskazanym zresztą w wezwaniach referendarza sądowego, skierowanych do skarżącego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Co istotne, to wezwanie takie może odnosić się także do osób trzecich, pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach musza być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza PPF, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, że treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygniecie wniosku (postanowienie NSA z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt: I OZ 657/06, LEX nr 181557). Jeżeli wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z inną osobą (z innymi osobami), to właśnie łączne wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. W dalszej kolejności fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść. W przedmiotowej sprawie należy podzielić pogląd wyrażony już niejednokrotnie w rozstrzygnięciach zapadających w przedmiocie prawa pomocy w innych sprawach sądowych (także w niniejszej), zgodnie z którym wnioskodawca stosował się do wielu wezwań jedynie w sposób częściowy – w efekcie wykazując za pomocą materiałów źródłowych swój aktualny stan majątkowy jedynie w sposób wybiórczy i częściowy. Należy podkreślić, że skarżący przedłożył do akt sprawy jedynie te dokumenty, które miały, w jego opinii, przemawiać za uwzględnieniem jego wniosku w całości. Skarżący nadesłał bowiem do akt dokumenty, wskazujące na osiągane przez niego niskie dochody (wynagrodzenie) nie przedstawił natomiast żadnych materiałów wskazujących na jego aktualne zadłużenie z tytułu spłaty zaciągniętych przez niego kredytów, czy też obciążające go aktualne zobowiązania (np. z tytułu opłat za media). Brak w aktach sprawy jakichkolwiek dokumentów potwierdzających fakt prowadzenia przeciwko stronie postępowania egzekucyjnego. Jednocześnie skarżący całkowicie pominął materiały źródłowe obrazujące aktualną kondycję majątkową osób pozostających z nim obecnie we wspólnym gospodarstwie domowym – chodzi tu w szczególności o jego małżonkę. W tym zakresie brak jest nawet jej oświadczenia. Abstrahując od kwestii związanych z aktualnym i rzeczywistym miejscem zamieszkania skarżącego i ustalenia osób udzielających mu pomocy materialnej, należy stwierdzić, że stosownie do art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) na małżonku ciąży obowiązek udzielania współmałżonkowi pomocy finansowej, w tym w zakresie prowadzonego postępowania sądowego, i to niezależnie od stosunków majątkowych w małżeństwie, tj. także od panującej w nim rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09, LEX nr 563242). W orzecznictwie sądowym funkcjonuje także stanowisko, zgodnie z którym na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie wsparcia finansowego – i to także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych, niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają, ale także nawet niezależnie od tego czy prowadzą, czy też nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego (tak w postanowieniu NSA z dnia 12 września 2013 r. sygn. akt I FZ 313/13, Lex nr 1363511). Brak dokumentów obrazujących dochody i ewentualne oszczędności małżonki skarżącego, m.in. wyciągu z jej rachunku bankowego. Stosownie do art. 165 P.p.s.a., postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. W przedmiocie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy będzie de facto polegała na pogorszeniu sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Pogorszenie tej sytuacji musi być jednak wykazane odpowiednimi dokumentami i materiałami źródłowymi. W tej sprawie obowiązuje prawomocne postanowienie Sądu z dnia 25 listopada 2014 r. Wnioskodawca, reprezentowany w sprawie przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego z wyboru w osobie adwokata, nie zdołał jednak w żaden sposób wykazać pogorszenia swojej sytuacji majątkowej w stosunku do stanu majątkowego z listopada 2014 r. Co istotne, stwierdzić można, że sytuacja wnioskodawcy wręcz poprawiła się. Z nadesłanych bowiem do akt sprawy materiałów źródłowych nie wynika, aby aktualnie prowadzono przeciwko niemu postępowanie egzekucyjne, czy też obciążałyby go jakiekolwiek zaległości w spłacaniu kredytów, czy opłat za media. Ponadto, w listopadzie 2014 r. wynagrodzenie wnioskodawcy wynosić miało 840 zł brutto miesięcznie, podczas gdy obecnie zamyka się ono w kwocie 711 zł netto. Brak również podstaw, aby uznać, że starannie wykonano wezwanie do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych w niniejszym wniosku o przyznanie prawa pomocy. W efekcie nie wykazano również zmiany okoliczności, pozwalających na zmianę w trybie art. 165 P.p.s.a. prawomocnego postanowienia sądowego w przedmiocie prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.