IV SA/Gl 112/17

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Andrzej Majzner po rozpoznaniu w dniu 6 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata postanawia: oddalić wniosek o przyznanie prawa pomocy; Wraz ze skargą z dnia 10 stycznia 2017 r. R. K. nadał do Sądu urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym oznaczył, iż domaga się ustanowienia adwokata oraz zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z bezrobotną partnerką i trojgiem małoletnich dzieci, nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani nieruchomości, jest zadłużony i żyje w ubóstwie albowiem na miesięczny dochód jego rodziny składa się wynagrodzenie za pracę świadczoną przezeń w wymiarze ¼ etatu, w kwocie 420,18 zł (po potrąceniu komorniczym zaledwie 338,92 zł) oraz pobierane przez partnerkę świadczenia wychowawcze, w kwocie 1.500 zł i zasiłki rodzinne w wysokości 438 zł. Nadto dodał, że jest obciążony alimentami na córkę z pierwszego małżeństwa, w kwocie 450 zł (których nie jest w stanie uiszczać w pełnej wysokości) oraz kosztami w ramach czynszu, w kwocie 350 zł, który opłacają wraz z partnerką nieregularnie i należnościami za media (ogółem 450 zł), do czego dochodzą koszty wyżywienia oraz zakupu środków czystości i odzieży dla 5 osób, w kwocie około 1.500 zł. Wezwaniem z dnia 24 lutego 2017 r. skarżącego wezwano do uprawdopodobnienia okoliczności, na które powołał się we wniosku. W tym zakresie wezwano go o: - nadesłanie dokumentów (faktury VAT, paragony, dowody wpłaty) potwierdzających wysokość kosztów ponoszonych w związku z czynszem oraz opłatami za tzw. media (wodę, gaz, energię elektryczną, usługi telekomunikacyjne, wywóz śmieci, opał itd.). Wskazano, że przypadku zaległości w zakresie tych opłat należy przedstawić dokumenty (np. zaświadczenia, wezwania do zapłaty itp.) potwierdzające ich wysokość; - nadesłanie aktualnego (wydanego w 2017 roku) zaświadczenia właściwego powiatowego urzędu pracy potwierdzającego iż jego partnerka – A. K. jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku; - nadesłanie kopii decyzji administracyjnych, mocą których on sam i jego partnerka otrzymują świadczenia wychowawcze oraz zasiłki rodzinne wraz z dodatkami. Odpowiadając na to wezwanie skarżący nie przedstawił jakichkolwiek wymaganych dokumentów źródłowych. Zamiast tego nadesłał do Sądu pismo procesowe datowane na 24 marca 2017 r., w którym oświadczył, iż nie posiada dokumentów obrazujących koszty ponoszone w ramach czynszu oraz opłat za tzw. media albowiem w zajmowanym mieszkaniu przebywa czasowo, a najemcą tego lokalu jest jego partnerka – A. K., która nie jest stroną niniejszego postępowania i "nie ma woli" udostępniania mu jakichkolwiek dokumentów. Dodał przy tym, że nie posiada wiedzy o aktualnym stanie zadłużenia z tytułu tych należności oraz wskazał, iż z otrzymanych od niej informacji wynika, że czynsz przekazywany jest wynajmującemu "bezpośrednio do ręki", prąd rozliczany jest licznikiem pre-paid, a gaz pobierany z zakupywanych butli i dlatego trudno potwierdzić te koszty stosownymi dokumentami. Równocześnie wnioskodawca oświadczył, iż nie jest w stanie nadesłać aktualnego zaświadczenia potwierdzającego, że A. K. jest osobą bezrobotną ani też decyzji o przyznaniu jej świadczeń wychowawczych oraz świadczeń rodzinnych wraz z dodatkami, gdyż sam nie ma "legitymacji prawnej" do uzyskania takich dokumentów, zaś A. K. "nie ma woli", aby mu je udostępnić, gdyż nie jest stroną niniejszego postępowania. W tym stanie rzeczy wywiódł, aby Sąd z urzędu zwrócił się o takie dokumenty do odpowiednich instytucji. Rozpoznając wniosek zważono, co następuje. Stosownie do art. 243 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Zgodnie zaś z art. 245 §1 przywołanej regulacji, prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. W pierwszej kolejności należy odnotować, że przedmiotem skargi R. K. jest decyzja administracyjna wydana w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, które to świadczenia stanowią formę szeroko pojętej pomocy społecznej. Wnioskodawca jest więc w niniejszej sprawie objęty zwolnieniem od kosztów sądowych z mocy samego prawa, na podstawie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., a w konsekwencji, jego wniosek o zwolnienie z obowiązku uiszczenia rzeczonych kosztów jest od samego początku bezprzedmiotowy i dlatego nie podlega rozpoznaniu (zaprezentowane stanowisko koresponduje z zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 14 lutego 2016 r. - karta nr 1 akt sprawy). Odnosząc się natomiast do wniosku skarżącego o ustanowienie pełnomocnika godzi się podnieść, iż w myśl zasady wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli po myśli art. 245 §3 tej ustawy mogącym obejmować między innymi ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie uiścić pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których wnioskodawca zamierza wywieść skutki prawne leży po jego stronie, a rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie przezeń udowodnione (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Innymi słowy, to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek przekonania Sądu, że nie jest on w stanie partycypować w kosztach postępowania. Skarżący obowiązkowi temu nie sprostał. Pomimo bowiem wyraźnego wezwania, po pierwsze - choć określił kwotę miesięcznych kosztów utrzymania swego gospodarstwa domowego na kwotę ogółem 2.300 zł, to jednak nie przedstawił ani jednego dokumentu, który obrazowałby ponoszone w tym zakresie wydatki, po drugie - nie określił ani nie udokumentował ewentualnych zaległości płatniczych w tym zakresie, zaś po trzecie - chociaż podnosił, że pozostająca z nim we wspólnym pożyciu A. K. jest osobą bezrobotną, uzyskującą dochód wyłącznie ze świadczeń o charakterze socjalnym, to jednak także tego nie potwierdził żadnym aktualnym dokumentem. W tym miejscu trzeba podkreślić, że zgodnie z art. 255 p.p.s.a., w sytuacji gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Taka sytuacja miała miejsce w sprawie niniejszej, gdzie wnioskodawcę wezwano do potwierdzenia stosownymi dokumentami oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Odpowiadając na to wezwanie wnioskujący odmówił przedstawienia jakichkolwiek aktualnych dokumentów źródłowych obrazujących ponoszone koszty utrzymania, jak faktury VAT, paragony, dowody wpłaty (a w braku takowych mógł przecież przedłożyć stosowne rozliczenia, zaświadczenia bądź przynajmniej oświadczenie osoby wynajmującej) ani też takich, które potwierdzałyby deklarowaną we wniosku sytuację materialną, w tym dochodową swojej partnerki. Podniósł bowiem, iż nie jest ona stroną niniejszego postępowania i "nie ma woli" udostępnienia mu takich dokumentów. Tymczasem nie budzi wątpliwości, że przy znikomym dochodzie uzyskiwanym przez skarżącego (kwota netto 338,92 zł miesięcznie), wpływ na jego sytuację finansową mają dochody uzyskiwane przez partnerkę życiową. R.K.i oświadczył wyraźnie, że pozostaje z A. K. we wspólnym pożyciu i zamieszkują razem w lokalu położonym w C przy ul. [...] (ten sam adres zamieszkania podał zarówno we wniosku jak i w późniejszym piśmie z dnia 24 marca 2017 r., które nadesłał w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku). Nie jest przy tym jasne, jak rozkładają się koszty utrzymania ich gospodarstwa domowego i w jakiej skali oboje partycypują w kosztach wspólnego życia. Należy w tym miejscu zaakcentować, iż zgodnie ze stanowiskiem judykatury, w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. (vide: postanowienie NSA z dnia 29 listopada 2012 r., sygn. akt II GZ 442/12, z dnia 15 kwietnia 2016 r. sygn. akt II FZ 220/16 oraz z dnia z dnia 6 lutego 2013 r. sygn. akt I GZ 8/13 - orzeczenia dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - zwanej dalej CBOSA). W świetle powyższego stwierdzić przyjdzie, że rozpoznając wniosek R K. nie można było ograniczyć się wyłącznie do oceny jego niskiego dochodu. Niezbędne było bowiem zbadanie sytuacji majątkowej i dochodów jego partnerki. Trzeba wprawdzie przyznać, że partnerka życiowa skarżącego nie jest stroną niniejszego postępowania i nie ma obowiązku partycypacji w związanych z tym postępowaniem kosztach. Nadto, w przypadku związku nieformalnego, na partnerach nie ciąży - tak jak w przypadku małżonków - prawny obowiązek wzajemnego wsparcia i dlatego skarżący nie ma możliwości wyegzekwowania koniecznego wsparcia finansowego ze strony partnerki. Tym niemniej, przyjdzie podkreślić, iż z brzmienia art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika jednoznacznie, że ocena możliwości płatniczych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy powinna nastąpić w kontekście sytuacji materialnej jego rodziny (gospodarstwa domowego), tak aby ustalić, czy ewentualne uiszczenie kosztów sądowych lub opłacenie profesjonalnego pełnomocnika z wyboru odbiłoby się negatywnymi konsekwencjami w jej koniecznym utrzymaniu. Ocena sytuacji majątkowej gospodarstwa domowego wnioskodawcy obejmująca badanie stopnia przyczynienia się do ponoszenia wydatków przez osoby, które partycypują w kosztach utrzymania tego gospodarstwa, uzasadniona jest potrzebą ustalenia całokształtu okoliczności mających wpływ na możliwości płatnicze skarżącego. W tym stanie rzeczy, mając na względzie, że skarżący, pomimo wezwania nie przedstawił jakichkolwiek aktualnych dokumentów potwierdzających okoliczności dotyczące sytuacji materialnej i dochodów swej partnerki ani też obrazujących koszty utrzymania ich gospodarstwa domowego, nie było możliwości ustalenia, czy zachowuje on przesłankę, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jakkolwiek przy tym część spośród objętych wezwaniem dokumentów znajduje się w aktach administracyjnych niniejszej sprawy (zaświadczenie Powiatowego Urzędu Pracy w S. dotyczące A. K., zaświadczenie MOPS w S. potwierdzające, iż pobierała ona zasiłki rodzinne do sierpnia 2016 r.), to jednak dotyczą one okresu sprzed wielu miesięcy i dlatego nie można było uznać ich za wystarczające. Zważono bowiem, że A. K. jest osobą młodą ([...] lata) i zdolną do pracy, co wiąże się z wysokim prawdopodobieństwem, że jej sytuacja majątkowa mogła ulec w międzyczasie poprawie. Równocześnie wypada dodać, że brak jest podstaw prawnych do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej gospodarstwa domowego wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd (w tym przypadku referendarz sądowy) nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę oświadczenia i dokumenty nie umożliwiają pełnej oceny jej stanu majątkowego (por: postanowienie NSA z dnia 4 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 458/10 - dostępne w CBOSA). Mając na uwadze wszystkie zaprezentowane wyżej okoliczności postanowiono jak w sentencji działając na podstawie art. 258 §1 i §2 pkt 7 tej ustawy.