IV SA/Gl 175/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Matan (spr.) Sędzia NSA Tadeusz Michalik Protokolant Paulina Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lutego 2012 r. sprawy ze skargi P. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych uchyla zaskarżoną decyzję. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] nr [...], po rozpoznaniu odwołania P.B. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta J. z dnia [...], nr [...] o odmowie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej. Jak wynika z dokumentów, załączonych do akt administracyjnych, wnioskiem z dnia [...] P.B. zwrócił się do organu I instancji o umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconych, w okresie od [...] do [...] na rzecz synów: M. i W.B., zaliczek alimentacyjnych w kwocie [...] zł. Decyzją z dnia [...] organ Kierownik Działu Świadczeń Alimentacyjnych, działając z upoważnienia Prezydenta Miasta J. na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.Dz.U.z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.) odmówiła uwzględnienia wniosku. W uzasadnieniu stwierdzono, iż zgodnie art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organ właściwy dłużnika może umorzyć należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych, wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Jednakże umorzenie tych należności może nastąpić po spełnieniu przez dłużnika alimentacyjnego warunków określonych tym przepisem. l tak organ może umorzyć należności w łącznej wysokości: 1/ 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasadzonych alimentów, 2/ 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasadzonych alimentów, 3) 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasadzonych alimentów. Wedle informacji uzyskanych od Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w J. z dnia [...], egzekucja dotycząca należności na rzecz Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. była nadal prowadzona. Za pośrednictwem Komornika Sądowego MOPS w J. uzyskał kwotę [...] zł, na którą składały się wpłaty z [...] w wysokości [...] zł, z [...] w wysokości [...] zł, z [...] w wysokości [...] zł oraz z [...] w wysokości [...] zł. Wpłaty zobowiązanego były sporadyczne i niejednokrotnie niższe niż zasądzone alimenty, stąd egzekucja nie była skuteczna w rozumieniu powyższych przepisów. W odwołaniu od tej decyzji P.B. podnosi, iż wyrokiem Sądu Rejonowego w J. z dnia [...] sygn. akt. [...] został uchylony obowiązek jego alimentacyjny względem synów od dnia złożenia pozwu tj. od [...]. Podstawą takiego rozstrzygnięcia był fakt zamieszkiwania synów u niego i pozostawania na jego utrzymaniu od ponad dwu lat. Ze względu na brak świadomości w tym względzie nie zażądał uchylenia alimentów z datą wcześniejszą , jak również zbyt późno wystąpił z pozwem. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji, podzielając jego stanowisko o braku podstaw do umorzenia należności powstałych z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Wskazało zwłaszcza na wymogi wynikające z art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz brak podstaw do jego zastosowania w przedmiotowej sprawie, ze względu na nieskuteczność prowadzonej egzekucji. W skardze do sądu administracyjnego P.B. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając jej naruszenie art. 16 ( w skardze pomyłkowo wskazuje art. 126) ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej wobec odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych w sytuacji, kiedy spełnia określone tam przesłanki. W uzasadnieniu skargi podniósł argumenty przywołane w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Wskazał na wyrok Sądu Rejonowego w J. z dnia [...] sygn. akt. [...], na mocy którego uchylony został obowiązek alimentacyjny od dnia od [...] ze względu na fakt zamieszkiwania synów u niego i pozostawania na jego utrzymaniu. Jego błędem, jak ponownie podkreśla, był brak żądania uchylenia alimentów z datą wcześniejszą, jak również zbyt późne wystąpienie z pozwem. Od [...], jak twierdzi, nie było podstaw do pobierania przez jego żonę zaliczki alimentacyjnej. Ponadto zwraca uwagę na to, iż nie jest osobą majętną, bowiem nie posiada żadnego stałego dochodu. Nie otrzymuje także świadczeń z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, posiada orzeczony stopień niepełnosprawności, wymaga rehabilitacji. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podnosząc argumenty analogiczne jak w uzasadnieniu swojej decyzji. Zwrócił również uwagę na naruszenie terminu do złożenia skargi przez P.B. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, aczkolwiek nie z powodu zarzutów, podniesionych w jej treści. Zgodnie bowiem z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla zaskarżony akt w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach - stwierdza nieważność orzeczenia w całości lub części. Stwierdzenie wydania rozstrzygnięcia z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w k.p.a. lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30.sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi -Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej w dalszej części rozważań p.p.s.a.). Po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.) . Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 23 lutego 2011 r. sygn. akt. IV SA/Gl 175/11 przywrócił P.B. termin do wniesienia skargi. Wobec tego nie zachodzi, wskazana przez organ odwoławczy, przeszkoda do rozpatrzenia skargi. W pierwszym rzędzie, ze względu na zarzut skarżącego odnoszący się do konieczności stosowania przepisów obowiązujących w dacie złożenia wniosku o umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego powstałe w związku z wypłaconymi zaliczkami alimentacyjnymi, rozważyć trzeba zagadnienie o charakterze intertemporalnym, co w następnym etapie pozwoli na dokonanie materialnoprawnej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia. Zaległości alimentacyjne skarżącego pochodzą z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych w trybie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej i, jak przyjmuje skarżący to ten akt prawny powinien znaleźć w jego sprawie zastosowanie. Wniosek o umorzenie został złożony w dniu [...], a zatem już pod rządami ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.Dz.U.z 2009 r., Nr 1 , poz. 7 ze m.), która weszła w życie z dniem 1 października 2008 r. W prawie administracyjnym przyjmuje się zasadę obowiązywania przepisów nowych, chyba że w drodze wyjątku, na mocy wyraźnych postanowień, ustawodawca dopuszcza możliwość stosowania przepisów dotychczas obowiązujących. Tego rodzaju wyjątki powinny być stosowane w sposób ścisły, w zakresie i na zasadach określonych przez ustawodawcę, bez możliwości stosowania wykładni rozszerzającej. Ustawa z dnia 7 września 2007 r., w przepisach przejściowych zawartych w art. 41, 42 i 43, reguluje zakres stosowania przepisów dotychczasowych. Obejmuje on sprawy o zaliczki alimentacyjne, do których prawo powstało do dnia wejścia w życie ustawy (art. 41), sprawy o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne (art. 42 ust. 2) i egzekucję należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych (art. 43 ust. 1). Pod pojęciem "spraw o zaliczki alimentacyjne", użytym w art. 41 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, mieszczą się wyłącznie sprawy mające taki charakter, a więc o ustalenie prawa do zaliczki i jej wysokości. Natomiast poza zakresem tego przepis pozostają sprawy nie będące "sprawami o zaliczki alimentacyjne", w szczególności zaś sprawy o umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek, których poprzednio dotyczył przepis art. 16 ustawy o zaliczce (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 15 kwietnia 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 289/11; dostępne na stronie internetowej ttp://orzeczenia.nsa.gov.pl.). Przyjąć zatem trzeba, że w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej przez organ zaliczek alimentacyjnych za okresy zasiłkowe przypadające w okresie obowiązywania ustawy o zaliczce alimentacyjnej, zastosowanie znajduje nowa ustawa, niezależnie od tego kiedy został złożony wniosek o ich umorzenie . Tym samym, tak Kolegium jak i organ pierwszej instancji orzekający w rozpatrywanej sprawie , prawidłowo przyjęły zasadę stosowania przepisów nowych do wniosku o umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego – P.B., powstałych pod rządami ustawy z 2005 r. w sytuacji, kiedy wniosek został złożony po wejściu w życie nowej regulacji . Do rozważenia, w związku z tym, pozostaje kwestia zastosowania w przedmiotowej sprawie przepisu stanowiącego materialnoprawną podstawę umarzania zo0bowiązań dłużników alimentacyjnych tj. art. 30 nowej ustawy. Zgodnie z treścią z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7.września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy w łącznej wysokości: 1) 30% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. W świetle art. 30 ust. 2 tej ustawy organ właściwy wierzyciela może, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Organy orzekające w sprawie przyjęły stanowisko, wedle którego podstawę prawną załatwienia sprawy umorzenia zadłużenia dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych powstałych w okresie obowiązywania ustawy z 2005 r. stanowi przepis art. 30 ust. 1 cytowanej ustawy. U podstaw tego stanowiska pozostawało literalne odczytanie postanowień art. 30 ust. 1 i ust. 2, a w konsekwencji tego przeświadczenie o objęciu hipotezą art. 30 ust. 1 świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zaliczek alimentacyjnych oraz należności likwidatora funduszu alimentacyjnego i jednocześnie o braku podstaw do stosowania w odniesieniu do tego rodzaju należności art. 30 ust. 2. Przepis ten dotyczy wyłącznie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, natomiast w okresie obowiązywania ustawy z 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej "funduszu alimentacyjnego" nie było. Pogląd organów jakoby w rozpatrywanej sprawie zastosowanie znaleźć mogła wyłącznie regulacja zawarta w art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zdaniem Sądu, nie ma jednak dostatecznego uzasadnienia. Wykładnia treści art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jak podkreśla Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 16 listopada 2011 r. , sygn. akt. I OSK 1095/11 (http://orzeczenia.nsa.gov.pl.) powinna być dokonywana nie tylko przy użyciu wykładnie językowej (na której poprzestały organy orzekające w sprawie), ale także wykładni funkcjonalnej i systemowej, z uwzględnieniem kontekstu całej ustawy jak również całego systemu prawa, w którym norma ta istnieje. Literalne odczytanie przepisu art. 30 ust. 2 prowadzi do wniosku, że możliwość umorzenia należności dotyczy świadczeń wypłacanych z funduszu alimentacyjnego obecnego i dawnego, z pominięciem należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Stawia to w niekorzystnej sytuacji dłużników alimentacyjnych posiadających zaległości z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, którzy wcześniej mogli się ubiegać o umorzenie należności z uwagi na sytuację życiową i dochodową. Możliwość taka istniała pod rządami ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (j.t. z 1991 r. Dz. U. Nr 45, poz. 200, ze zm.) , ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. z 2006, Dz.U.Nr 139, poz. 992 ze zm.), jak również ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Natomiast pozostali dłużnicy alimentacyjni dalej uprawnienie takie zachowują. Taki rezultat wykładni językowej pozostaje w kolizji z art. 2 i 32 Konstytucji RP. Brak takiej prokonstytucyjnej wykładni art. 30 ust. 2 ustawy dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów spowodowałby nieuzasadnione pozbawienie dłużników alimentacyjnych, których należności powstały w związku z wypłatą zaliczek alimentacyjnych, możliwości ubiegania się o umorzenie powstałych należności z uwagi na sytuację życiową i dochodową dłużnika, w sytuacji, w której pozostali dłużnicy alimentacyjni (których należności powstały pod rządami ustawy 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym oraz ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów) nadal taką możliwość posiadają (cyt. wyżej wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2011 r. , sygn. akt. I OSK 1095/11). Teza, iż użycie przez ustawodawcę w art. 30 ust. 2 ustawy określenia "świadczenia z funduszu alimentacyjnego", nie oznacza możliwości umorzenia w tym trybie jedynie należności wypłaconych wierzycielowi alimentacyjnemu z funduszu alimentacyjnego znajduje akceptację w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyroki: Naczelnego Sąd Administracyjny z dnia 18 marca 2011 r. sygn. akt I OSK 2064/10, Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 listopada 2011 r. , sygn. akt. I OSK 1095/11, Wojewódzkiego Sąd Administracyjnego w Lublinie z dnia 25 listopada 2010 r. sygn. akt II SA/Lu 559/10, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 15 kwietnia 2011 r., sygn. akt. II SA/Łd 289/11, dostępne na stronie internetowej ttp://orzeczenia.nsa.gov.pl.). W związku z tym, w ocenie Sądu, nie ulega wątpliwości, że hipotezą zarówno ust. 1 jak i ust. 2 art. 30 cytowanej ustawy objęte są również należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Wobec tego niezastosowanie w przedmiotowej sprawie przepisu art. 30 ust. 2 tej ustawy uznać przyjdzie za naruszenie prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy. Biorąc pod uwagę powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy winien ponownie rozpoznać sprawę, oceniając również podstawy do zastosowania art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, uwzględniając oceny prawne i wskazania powyżej wyrażone zgodnie z dyspozycją art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.