IV SA/Gl 382/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax, Sędziowie Sędzia WSA Teresa Kurcyusz - Furmanik (spr.), Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 grudnia 2016 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Z. z dnia [...] roku nr [...]. Decyzją nr [...] z dnia [...] Prezydent Miasta Z. przyznał osobie uprawnionej M. G. do rąk jego matki A. S. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na okres zasiłkowy od 1 października 2013r. do 1 października 2014r. w wysokości 400 zł miesięcznie. Wskutek uzyskania od Komornika Sądowego informacji o przekazaniu wierzycielowi w kwietniu 2014r. kwoty 78,42 zł, w maju 2014r. kwoty 85,90 zł i w czerwcu 2014r. kwoty 373,14 zł organ wszczął postępowanie w sprawie uznania za nienależnie pobrane świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wymienionych w zaświadczeniu Komornika Sądowego wysokościach. Decyzją z dnia [...] nr [...] Prezydent Miasta Z. działając na podstawie art. 1 ust. 1 pkt 1-3, ust. 2, ust. 1a, art. 9, art. 10, art. 18, art. 20, ust. 1 i 2, art. 23, art. 25 i art. 28 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2015r. poz. 859 ze zm.) – dalej "ustawa" - uznał za nienależnie pobrane świadczenie kwoty wypłacone na rzecz małoletniego M. G. z funduszu alimentacyjnego w wysokości 78,42 zł w kwietniu 2014r., w maju 2014r. wysokości 85,90 zł i w czerwcu 2014r. w wysokości 373,14 oraz zażądał zwrotu tych świadczeń z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu decyzji odwołano się do brzmienia art. 2 pkt 7 ustawy, zgodnie z którym nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzyma alimenty. Zdaniem organu, z treści zaświadczenia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Z. wynika, że matka małoletniego wierzyciela w czasie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego pobrała w miesiącach kwiecień – czerwiec 2014r. łączną kwotę 537,46 zł. Wskazano nadto, iż po myśli art. 23 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie jest obowiązana do jego zwrotu. W odwołaniu strona wskazała, że uznane za nienależnie pobranej kwoty w łącznej wysokości 537 43 zł zostały jej wypłacone przez komornika i być może było to jego niedopatrzenie. Nie dowiedział się on bowiem, jaki jest w istocie dług wobec funduszu alimentacyjnego i z tego względu uznał go za całkowicie spłacony. Odwołująca nie zgodziła się z nałożeniem na nią obowiązku zwrotu kwoty, którą przyznano jej na skutek błędu komornika. W dniu 17 lutego 2016r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. wpłynęło pismo Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Z. W piśmie tym wyjaśniono, że w okresie od kwietnia do czerwca 2014r. egzekwowano zaległości na rzecz Funduszu Alimentacyjnego z bieżącego okresu świadczeniowego tj. od października 2013r. do września 2014r. Odnośnie wcześniejszych zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń przez Fundusz Alimentacyjny na rzecz wierzyciela MOPS wydał decyzję zobowiązującą dłużnika do zwrotu tych należności, które zgodnie z art. 27 pkt 2 i 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów podlegały egzekucji przez Naczelnika Urzędu Skarbowego, a nie przez Komornika. Sądowego. W takiej sytuacji Komornik Sądowy, zgodnie z treścią art. 28 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, z uzyskanej w toku postępowania kwoty zaspokajał w pierwszej kolejności Fundusz Alimentacyjny z bieżącego okresu rozliczeniowego, a wszelkie nadwyżki przekazywał na poczet zadłużenia alimentacyjnego względem małoletniego wierzyciela, gdyż zadłużenie podlegające egzekwowaniu przez Komornika względem Funduszu nie występowało. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. decyzją z dnia [...] nr [...] działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. w związku z art. 2 pkt 7, art. 18 ust. 5, art. 23 ust. 1, art. 25 oraz art. 28 ustawy, utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium odwołało się do art. 2 pkt 7 lit. a ustawy wskazując, iż jest to świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacane mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Odwołało się także do obowiązku stron, która takie świadczenie pobrała, wynikającym z treści art. 23 ust. 1 ustawy. Jako uprawnionego do świadczeń z funduszu alimentacyjnego wskazano małoletniego M. G. reprezentowanego przez jego matkę A. S. Podzielono ustalenia organu pierwszej instancji co do tego, że w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego strona otrzymała za pośrednictwem komornika alimenty od dłużnika alimentacyjnego w łącznej kwocie 537,46 zł. Kolegium zauważyło, iż zasadnym było stanowisko przedstawione w decyzji organu pierwszej instancji. W przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu na zasadzie art. 19 ust. 1 ustawy są bowiem obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. W stanie faktycznym sprawy, w okresie wypłacania przez organ właściwy wierzyciela świadczeń z funduszu alimentacyjnego, osoba uprawniona równocześnie otrzymała alimenty za pośrednictwem kancelarii komorniczej. W ocenie Kolegium świadczenia wypłacone wierzycielowi na osobę uprawnioną należy uznać za nienależnie pobrane i w związku z tym podlegające zwrotowi wraz ustawowymi odsetkami. Pobierająca nie poinformowała organu o tym fakcie, mimo że decyzja przyznająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego zawierała stosowne pouczenie. Pouczenie takie zawierało również wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W odpowiedzi na zarzuty zawarte w odwołaniu wyjaśniono, że organy administracji działają na podstawie przepisów prawa, a więc w granicach uprawnień przyznanych wolą ustawodawcy. Okoliczności podniesione w odwołaniu nie mogą mieć wpływu na zmianę rozstrzygnięcia, gdyż ustawodawca wyraźnie określił przesłanki uzyskania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak i przesłanki dotyczące zwrotu tych świadczeń. A. S. skierowała do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę, w której ponowiła swoje twierdzenia o błędzie komornika i niedopełnieniu przez niego obowiązków skutkującym wezwaniem jej do zwrotu pobranych świadczeń. Opisała swoją sytuację materialną wskazując, że nie ma innych środków dochodu i nie będzie mogła zaspokoić podstawowych potrzeb dziecka, które jest w dodatku chore i wymaga opieki lekarskiej. Wskazała, że ze względu na fakt, iż należność świadczenia wynikła z błędu komorniczego, to ten organ powinien ponosić odpowiedzialność. W odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie organ w całości powtórzył argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016r., poz. 1066). Uwzględnienie skargi może nastąpić jedynie w okolicznościach, o których mowa w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) – "P.p.s.a.", po myśli którego kontrolowany akt podlega uchyleniu między innymi wówczas, gdy narusza przepisy postępowania, jeżeli naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Dokonując oceny zaskarżonej decyzji zgodnie z przedstawionymi wskazaniami Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał skargę za skuteczną. Zarówno w decyzji organu I instancji jak również w decyzji organu odwoławczego, wśród licznych przepisów wymienionych jako podstawa materialnoprawna wydanych aktów, wskazano na art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów dotychczas przywoływanej jako "ustawa". Przepis ten zawiera definicję legalną terminu "nienależnie pobrane świadczenie" Definicja ta zbudowana została w formie zamkniętego katalogu niezależnych od siebie zdarzeń odpowiadających nienależnemu pobraniu. Zdarzenia te wymienione zostały w pięciu odrębnych podpunktach. Obowiązkiem organu wydającego decyzję, w której dokonuje on ustalenia co do nienależnego pobrania świadczenia jest wskazać, której z pięciu sytuacji opisanych w art. 2 pkt 7 lit. a-f ustawy odpowiada zachowanie wierzyciela alimentacyjnego uznane za pobieranie nienależnie świadczenia. W uzasadnieniu decyzji organu I instancji podjęto próbę zacytowania art. 2 pkt 7 ppkt d ustawy. Dokonano tego jednak w sposób nieadekwatny do rzeczywistej treści tej normy. Pominięto bowiem jej istotny fragment stanowiący o tym, że nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie pobrane "niezgodnie z kolejnością, o której mowa w art. 28 ustawy". W decyzji Kolegium, zasadniczo nie wyjaśniono, która z sytuacji wymienionych w art. 2 pkt 7 ustawy stanowi podstawę prawną pozwalającą uznać pobrane przez skarżącą świadczenie za nienależnie pobrane. Organ odwoławczy skupił się natomiast wyłącznie na wykazaniu, że skarżąca nie poinformowała organu o uzyskaniu od komornika alimentów w czasie, gdy uzyskiwała je również z funduszu alimentacyjnego. Jak wynika z akt administracyjnych, w miesiącach kwiecień – czerwiec 2014r. organ egzekucyjny przekazał skarżącej łączną kwotę 537,46 zł. W piśmie znajdującym się na karcie 11 tych akt organ egzekucyjny wyjaśnia, że jego działanie wynikało z zastosowania się do kolejności zaspokajania należności określonych w art. 28 ustawy. Po zaspokojeniu należności na rzecz Funduszu Alimentacyjnego - art. 28 ust. 1 pkt 1 ustawy Komornik Sądowy skorzystał z możliwości wskazanych w jej art. 28 ust. 1 pkt 3. Przedstawione fakty wymagały dokładnej analizy i konfrontacji z przesłankami zawartymi w definicji legalnej nienależnie pobranego świadczenia. Niepoinformowanie organu o pobraniu od komornika alimentów ani też sam fakt ich pobrania równolegle do pobierania świadczenia alimentacyjnego nie stanowią per se przesłanek wymienionych w art. 2 pkt 7 lit a - f ustawy. Słusznie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy wskazuje na art. 6 K.p.a. zobowiązujący go do działania na podstawie obowiązującego prawa. Obowiązkiem organu jest bowiem odnalezienie właściwej podstawy prawnej, która pozwala mu na podejmowane działanie i przedstawienie jej w wydanym przez siebie akcie. Wybór podstawy prawnej działania poprzedzić musi dokładne, zgodne z zasadą prawdy obiektywnej, ustalenie stanu faktycznego sprawy. Podjęcie rozstrzygnięcia w nierozpatrzonym należycie stanie faktycznym stanowi o naruszeniu procedury administracyjnej w stopniu, o którym mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. Dostrzeżone po stronie obu organów uchybienia stanowią o konieczności usunięcia z obrotu prawnego zaskarżonej, a także utrzymanej nią w mocy decyzji. W ponownym postępowaniu organ I instancji dokona oceny działania organu egzekucyjnego z uwzględnieniem dokonywanych na rzecz Funduszu wpłat wyegzekwowanych od dłużnika i ustali czy nastąpiło spełnienie się przesłanki, o której mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1 ustawy. W następstwie tego oceni czy ziściła się przesłanka, o której mowa w art. 28 ust. 1 pkt 3 ustawy. Wskazane ustalenia pozwolą dopiero organowi na analizę zachowania skarżącej w świetle prawidłowo odczytanej definicji terminu "nienależnie pobrane świadczenie" zamieszczonej w art. 2 pkt 7 lit. a-f ustawy. Jako istotne dla wyniku sprawy jest także rozróżnienie między pojęciem "nienależnego świadczenia", a pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego" występujących w orzecznictwie. Podkreśla się, że "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W tym ujęciu obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 października 2010 r., sygn. akt II SA/Po 478/10 i wymienione nim inne wyroki, publ. CBOSA). Z tym aspektem wiążą się okoliczności wynikające z materiału omawianej sprawy. Mianowicie poza sporem pozostawało, że skarżąca nie otrzymała alimentów bezpośrednio od dłużnika, lecz określone sumy przekazał jej komornik w następstwie prowadzonej egzekucji. Jego wadliwe działania nie mogą prowadzić do przyjęcia złej woli po stronie skarżącej (por. wyrok NSA z dnia 3 grudnia 2010 r., sygn. I OSK 1073/10, czy wyrok tut. Sądu z dnia 6 czerwca 2013 r. sygn. akt IV SA/Gl 831/12, publ. CBOSA ). Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.