IV SA/Gl 640/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik Sędzia WSA Małgorzata Walentek Protokolant st. sekretarz sądowy Agnieszka Janecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 marca 2011 r. sprawy ze skargi I. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Z. z dnia [...] r. nr [...]. Decyzją z dnia [...] r. Prezydent Miasta Z. działając na podstawie art. 104 k.p.a. oraz art. 17, art. 20 w zw. z art. 3 pkt 11 oraz art. 32 ust. 2 i art. 48 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych odmówił przyznania I. G. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad jego matką K. G.. Rozstrzygniecie oparto na ustaleniu, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. W odwołaniu od powyższej decyzji I. G. wskazał, że jego rodzice są osobami niepełnosprawnymi, oboje wymagają opieki. Ojciec strony został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy i samodzielnej egzystencji, porusza się w obrębie mieszkania. Matka ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności do 31 marca 2011 r.. I. G. zaznaczył, że jako jedyne dziecko przejął "gro obowiązków". Decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ wskazał, że niniejsze postępowanie zostało zainicjowane wnioskiem I. G. z dnia [...] 2010 r., który wystąpił o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką K. G.. Kolegium zaznaczyło, że stosownie do regulacji art. 17 ust. 1 i ust. 1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1. matce lub ojcu, 2. innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, 3. opiekunowi faktycznemu dziecka jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednocześnie zgodnie z regulacją art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a wskazanej ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Organ ustalił, że K. G. legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Z. z dnia [...] r. o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności do 30 marca 2011 r. Z orzeczenia tego wynika, że K. G. wymaga stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nadto ustalono, ze ojciec strony jest inwalidą I grupy i z powodu choroby nie jest w stanie opiekować się żoną (Z. G. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy i niezdolnego do samodzielnej egzystencji). Jednakże organ dokonał literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a i wskazał, że świadczenie nie może zostać przyznane z uwagi na fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim. Dodatkowo organ odwoławczy wskazał, że na uwagę zasługuje fakt, że w treści odwołania strona podniosła, iż jest studentem [...] roku [...] semestr na studiach dziennych [...]. Tak więc zachodziłaby konieczność wyjaśnienia czy pomiędzy rezygnacją z pracy bądź jej nie podjęciem przez stronę a koniecznością opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności występuje związek przyczynowy czyli należałoby ustalić, czy strona znajduje się w takiej sytuacji życiowej i rodzinnej, że gdyby nie sprawowała opieki nad chorą matką, a zostałaby jej zaoferowana praca to byłaby gotowa do jej podjęcia (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 14 lutego 2008 r. sygn. akt. II SA/Gd 764/07). Zaznaczono przy tym, że z uwagi na ekonomikę postępowania Kolegium nie przeprowadziło postępowania dowodowego w tym zakresie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący I. G. ponownie wskazał, że mąż osoby wymagającej opieki również jest osobą niepełnosprawną i sam wymaga opieki, nie może więc jej udzielić swojej żonie. Dlatego skarżący wniósł o uchylenie skarżonej decyzji i przyznanie wnioskowanego świadczenia. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy przytoczył argumenty powołane w skarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z regulacją art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, iż jej przedmiotem jest ocena prawidłowości prowadzenia przez organ administracji publicznej postępowania administracyjnego oraz zapadłych w tym postępowaniu rozstrzygnięć. Sąd administracyjny nie jest zatem uprawniony do wydania orzeczenia o zmianie decyzji poprzez przyznanie stronie określonego prawa, czy uprawnienia wynikającego z przepisów prawa. Sąd administracyjny ocenia czy wydana w sprawie decyzja narusza przepisy prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając niniejszą sprawę w świetle wyżej przytoczonych kryteriów Wojewódzki Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie orzeczeń był art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 nr 139, poz. 992 ze zm.), który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1. matce lub ojcu; 2. innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 59 z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny; 3. opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl ust. 5 pkt 2 lit. a wskazanego przepisu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. W tym miejscu należy wskazać, że wyrokiem z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wyrok ten wprawdzie odnosił się do treści art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych sprzed nowelizacji tego przepisu, jednakże rozważania zawarte w jego uzasadnieniu pozostają nadal aktualne w odniesieniu do właściwej interpretacji zapisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w przedmiocie nabywania uprawnień do świadczeń pielęgnacyjnych, w tym do poprawnego odczytywania ograniczeń wynikających z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a omawianej ustawy. Wprawdzie przepis ten nie został poddany kontroli Trybunału, jednakże nie ulega wątpliwości, że wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych musi uwzględniać konstytucyjne zasady, w tym wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadę równości. Omawiany przepis winien być interpretowany w taki sposób, by nie doszło do zniweczenia skutku wskazanego wyżej orzeczenia Trybunału. Trybunał podkreślił bowiem, że wprawdzie orzeczenie o niekonstytucyjności dotyczy wyłącznie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ale do organów stosujących przepisy tej ustawy należeć będzie ocena skutków stwierdzenia niekonstytucyjności zaskarżonego art. 17 ust. 1 ustawy w konfrontacji z innymi przesłankami określającymi prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Przypisując ogromne znaczenie usankcjonowanemu prawnie obowiązkowi alimentacyjnemu, Trybunał uznał, iż skoro członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków - moralnych i prawnych - wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to odeń rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. W ocenie Trybunału wybranie z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji jedynie rodziców i przyznanie wyłącznie im prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji), godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji). Ponadto odwołując się do uzasadnienia wyroku z dnia 15 listopada 2006r., sygn. akt P 23/05, Trybunał zwrócił uwagę, iż świadczenie pielęgnacyjne nie tylko stanowi formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej, ale również zdejmuje z Państwa i jego organów obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w formach zorganizowanych, zinstytucjonalizowanych. Zwrócić również należy uwagę na kolejne orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego mianowicie na postanowienie z dnia 1 czerwca 2010 r., sygn. akt S 1/10, którym Trybunał w trybie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643 ze zm.) przedstawił Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych ogranicza skutki nowelizacji art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Trybunał zaznaczył, że formalnie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie podlega żadnym wyjątkom. Regulacja ta może więc prowadzić do odmowy przyznania tego świadczenia dziecku w związku z opieką nad jednym z rodziców, nawet wówczas, gdy oboje jego rodzice są osobami niepełnosprawnymi. Rygoryzm traktowania tego przepisu przez organy administracji zmusza osoby wymagające opieki do rezygnacji z pozostawania w związku małżeńskim, tylko bowiem w takim wypadku ich opiekunowie mieliby niekwestionowane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazano również, że analiza praktyki sądów administracyjnych, dokonana w postanowieniu o sygn. akt P 38/09, prowadzi do wniosku, że możliwe jest nadanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w praktyce sądowej takiego brzmienia, które nie prowadziłoby do wniosku o wewnętrznej sprzeczności ustawy o świadczeniach. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy godzi się podnieść, że literalna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzi do stwierdzenia, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje w żadnym przypadku z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim. Taka jego interpretacja wykluczałaby więc przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie, sprawującej opiekę nad małżonkiem, czy rodzicem pozostającym w związku małżeńskim, co z kolei, w kontekście omówionego wyżej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, oraz konstytucyjnej zasady równości w ocenie Sądu w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę jest niedopuszczalne. Regulacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych musi być interpretowana przez pryzmat przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jeżeli bowiem prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego, to literalne odczytywanie normy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych niweczyłoby skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego. W ocenie Sądu wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim nie jest uprawniona. Ponownie zaznaczyć należy, że Trybunał Konstytucyjny uznał, że skoro członek rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków zarówno prawnych, jak i moralnych wobec chorego krewnego, co wymaga od niego rezygnacji z zarobkowania, to winien on otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie. Jak już wyżej wskazano skarżący jest studentem IV- go roku VIII semestr na studiach dziennych Politechniki Gliwickiej. Tak więc zachodzi konieczność wyjaśnienia, czy pomiędzy rezygnacją z pracy bądź jej nie podjęciem przez stronę, a koniecznością opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności występuje związek przyczynowy. Innymi słowy, należałoby ustalić, czy skarżący znajduje się w takiej sytuacji życiowej i rodzinnej, że gdyby nie sprawował opieki nad chorą matką, a zostałaby mu zaoferowana praca to byłby gotowy do jej podjęcia. W ocenie Sądu – w przypadku rezygnacji z zatrudnienia - powyższe kryterium, legitymujące do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym rodzicem spełniałby zobowiązany do alimentacji syn I. G., mimo że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, skoro małżonek osoby wymagającej opieki nie może samodzielnie sprawować opieki nad współmałżonkiem z uwagi na swój ciężki stan zdrowia. Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji wezmą pod uwagę wykładnię przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonaną w niniejszej sprawie przez Sąd i mając na uwadze całość zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego ocenią, czy strona spełnia wszystkie wymogi uzyskania wnioskowanego świadczenia. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.