IV SA/Gl 823/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Walentek Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga - Gajewska (spr.) Sędzia WSA Andrzej Matan Protokolant Paulina Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 września 2011 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z dnia [...] r., nr [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W., działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. o sygn. akt K 49/07, odmówił A. K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w tej ustawie. Uzasadniając podjętą decyzję organ wyjaśnił, iż strona wykonywała w okresie okupacji pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, zatem nie przybrała ona szczególnie dotkliwej formy, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska, o której mowa w przywołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego. A. K. w zakreślonym ustawowo terminie złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazując, że jako dziecko została pozbawiona ojca, który został wywieziony na roboty do Niemiec, a potem do obozu koncentracyjnego i nigdy z wojny nie wrócił. Dodatkowo, w roku 1942 wraz z matką i rodzeństwem została "wywieziona i wyrzucona z domu", bo w rodzinnych Rybarzowicach był front i aby przeżyć musiała do końca wojny pracować w miejscowości K. u niemieckiego rolnika. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...]r., nr [...], utrzymał w mocy opisaną wyżej decyzję własną. Organ uznał, że A. K. pracowała w miejscowości K., odległej od jej stałego miejsca zamieszkania o około 11 km., stąd nie można mówić o represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym (...). W uzasadnieniu decyzji zaznaczył, że przywołany przepis podlegał ocenie w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, który w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. o sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734) stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zdaniem Trybunału, niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie o świadczeniu pieniężnym jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Mając na uwadze powyższe nie sposób uznać, że każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w omawianej ustawie. Zdaniem organu, praca A. K. nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., bowiem nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska, dlatego w sprawie nie ma podstaw do wydania pozytywnej decyzji. Na powyższą decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych A. K. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Gliwicach i domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji. Podniosła, iż jako dziecko, została przez niemieckiego okupanta pozbawiona ojca, który jako więzień polityczny został zatopiony na pełnym morzu oraz wraz z matką i rodzeństwem zmuszona była do opuszczenia własnego domu i niewolniczej pracy u bauera. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia [...]r. pełnomocnik skarżącej ustanowiony z urzędu wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i złożył wniosek o przyznanie kosztów zastępstwa procesowego oświadczając, że nie zostały one pokryte w całości ani w części. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), zwanej dalej w skrócie jako p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę administracji publicznej co do zasady pod względem zgodności z prawem. W konsekwencji do sądu administracyjnego należy ocena, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dniu jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającego prawa i obowiązki stron oraz przepisami prawa procesowego, określającymi tryb i zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Dodatkowo zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, zaskarżona decyzja utrzymująca w mocy decyzję własną Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r., odmawiającą przyznania skarżącej uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej, została wydana z naruszeniem prawa, a tym samym skarga zasługiwała na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) .), zwanej dalej w skrócie ustawa o świadczeniu pieniężnym. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania w terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W myśl art. 2 pkt 2 lit. a tej ustawy o świadczeniu pieniężnym, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach, sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium: III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945 (art. 2 pkt 2 lit. a), bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 pkt 2 lit. b). Konieczność zmiany treści przepisu art. 2 pkt 2 ustawy została wywołana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 r.), w którym stwierdzono, iż art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one również poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, najczęściej nieprzyjaznym środowisku. Trybunał wskazał, iż w języku potocznym "deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt; zesłanie" (Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1988, t. 1, s. 328; Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1978 r., s. 145 – "zesłanie skazanego, zwłaszcza do odległej, izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt"). Pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, iż nie ma zastrzeżeń co do samej zasady ustawowej, aby świadczenia deportacyjne otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, wskazano m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, iż materialnoprawnym warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego, w świetle przepisów analizowanej ustawy o świadczeniu pieniężnym, jest stwierdzenie faktu "deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej". Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości i wyobcowania również kulturowego i językowego oraz ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. Nie bez znaczenia pozostaje także wiek osoby deportowanej, a więc jej zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których musiała funkcjonować w miejscu deportacji, w tym ustalenie, czy zadania przez nią wykonywane były adekwatne do jej wieku. W ukształtowanym pod wpływem powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego orzecznictwie sądowoadministracyjnym "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumiana jest nie jako sama zmiana miejsca pobytu, ale powiązana z egzystencją w znacznym oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania i w izolacji od dotychczasowego środowiska, w trudnych warunkach bytowych, klimatycznych (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 28 lipca 2011 r., sygn. akt II SA/Rz 350/11, dostępny w internetowej Bazie Orzeczeń NSA, www.cbois.nsa.gov.pl). Deportacja musi łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji wiąże się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 22 lipca 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 494/11 oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 31 sierpnia 2011 r., sygn. akt II SA/Gd 581/11 - dostępne w internetowej Bazie Orzeczeń NSA). Podzielając tak ukształtowane orzecznictwo sądów administracyjnych, Sąd doszedł do przekonania, iż w postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji organ administracji nie poczynił wystarczających ustaleń dotyczących stwierdzenia braku faktu deportacji (wywiezienia) skarżącej do pracy przymusowej, w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, przez co dopuścił się naruszenia przepisu prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, jak też naruszenia ogólnych zasad postępowania administracyjnego, w tym art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji doprowadził do wydania zaskarżonej decyzji w oparciu o niepełny i nieoceniony należycie materiał dowodowy. Przypomnieć przyjdzie, iż organy administracji publicznej powinny prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 K.p.a.), dążyć do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i uzasadniony interes obywateli (art. 7 K.p.a.), a także wyjaśniać stronom zasadność przesłanek podjętych rozstrzygnięć (art. 11 K.p.a.). Wydawana przez organ decyzja powinna być oparta na wyczerpująco zebranym i wszechstronnie rozpatrzonym materiale dowodowym sprawy (art. 77 § 1 K.p.a.). Na podstawie tak zgromadzonego materiału dowodowego winien on ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 K.p.a.). W ocenie Sądu uzasadnienie decyzji pierwszoinstancyjnej, jak również zaskarżonej decyzji jest bardzo lakoniczne i nie spełnia kryteriów określonych w treści art. 107 § 3 K.p.a., zgodnie z którym uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Organ ograniczył się jedynie do przywołania i zacytowania treści przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym i stwierdzenia, iż zebrany w toku postępowania materiał dowodowy wskazuje na pracę skarżącej w odległości 11 km. od jej stałego miejsca zamieszkania i nie wskazuje na szczególnie dotkliwą formę pracy połączonej z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Na marginesie organ powołuje odległość od miejscowości R. do miejscowości K. około 11 km., a pełnomocnik skarżącej w piśmie z dnia [...]r. podaje tą odległość jako 30 km. Zdaniem Sądu, wykonywanie pracy przymusowej nawet w miejscowości położonej w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania, nie przesądza jeszcze o barku przesłanki deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której skarżąca była deportowana mimo, iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania w R. O deportacji w stosunku do dzieci można mówić nie tylko wówczas, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami i pracowało przymusowo, ale i wtedy, gdy dziecko było zbyt małe, by pracować przymusowo, a także wtedy, gdy urodziło się podczas pobytu na deportacji swoich rodziców (por. wyroki: NSA z dnia 8 października 2009 r., sygn. akt II OSK 1703/08; NSA z dnia 23 stycznia 2009 r., sygn. akt 1456/08; WSA w Opolu z dnia 29 stycznia 2009 r., sygn. akt II SA/Op 572/08). Nie sposób uznać, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji zawiera wyjaśnienie badanych przesłanek, jak też wskazuje inne fakty uznane za udowodnione, a więc te na których oparł się organ podejmując rozstrzygnięcie oraz dowodów, którym odmówił wiarygodności. Takie postępowanie jest niezrozumiałe zważywszy na treść wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym skarżąca w sposób jednoznaczny podniosła okoliczność przymusowego opuszczenia domu w R. z powodu frontu ("zostaliśmy wywiezieni i wyrzuceni z domu bo tu był front" - cytat). W aktach administracyjnych znajduje się również protokół przesłuchania strony z dnia [...] r., w którym powołano świadków na okoliczność wysiedlenia i wywózki z jej rodzinnych R. wielu polskich rodzin na prace przymusowe z pominięciem obozu przesiedleńczego oraz okoliczności, które mogą mieć istotne znaczenie dla oceny stopnia dolegliwości przymusowej zmiany miejsca pobytu skarżącej jako pięcioletniego dziecka. W ocenie Sądu organ nie podjął jednak jakiejkolwiek próby poczynienia niezbędnych ustaleń we wskazanym powyżej zakresie, np. poprzez przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w oparciu o przesłuchanie samej skarżącej w trybie art. 86 K.p.a., czy też przesłuchania w charakterze świadka wskazanych przez nią osób. Nie przeprowadził zatem wymaganego przepisami postępowania dowodowego mającego na celu wyjaśnienie wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy, w tym również nie poczynił ustaleń w zakresie, czy nastąpiła utrata więzi z otoczeniem i rodziną skutkiem wywiezienia skarżącej do innej miejscowości oraz, czy uzasadnia ona przyjęcie "deportacji" w przedstawionym wyżej rozumieniu tego pojęcia. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń we wskazanym powyżej zakresie narusza również art. 107 § 1 i 3 K.p.a. Ponownie rozpoznając sprawę organ powinien uwzględnić wszystkie istotne dla jej rozstrzygnięcia okoliczności, ustalając przesłankę deportacji rodziny skarżącej (zarówno ojca, jak i matki) oraz czy łączyła się ona z wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska skarżącej, przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej. Należy zauważyć, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań, co do odległości deportacji (wywiezienia), zaś z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji. Z uwagi na charakter zaskarżonej decyzji, która nie przyznaje żadnych praw i obowiązków, Sąd, odstąpił od określenia, czy i w jakim zakresie decyzja ta nie może być wykonana (art. 152 p.p.s.a.