II SA/Go 164/18

Dnia 30 maja 2018 roku Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim – Krzysztof Rogalski po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2018 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku J.D. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J.D. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki budynku gospodarczego p o s t a n a w i a : 1. przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, w części przekraczającej kwotę 100 (sto) złotych wpisu od skargi, 2. w pozostałym zakresie wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oddalić. J.D. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki budynku gospodarczego. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł, w dniu 12 kwietnia 2018 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. wpłynął złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, iż nie jest w stanie ponieść należnej opłaty bez uszczerbku w utrzymaniu koniecznym siebie i swojej rodziny. Otrzymuje świadczenie w wysokości 917 zł, nie podejmuje dodatkowej pracy zarobkowej z uwagi na opiekę nad córką dotkniętą porażeniem mózgowym. Jest schorowany, po operacji trzustki, cierpi na cukrzycę. Według oświadczenia zawartego w formularzu PPF prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, zajmuje lokal mieszkalny o powierzchni ok. 51 m². Jak zadeklarował, nie uzyskuje dochodów z innych źródeł, nie posiada nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych ani innych przedmiotów wartościowych. Poza kosztami swego codziennego utrzymania ponosi koszty utrzymania mieszkania (czynsz, gaz, energia elektryczna, telefon) w wysokości ok. 490 zł miesięcznie oraz koszty zakupu leków w wysokości ok. 100 zł miesięcznie. Do wniosku załączył kopie dokumentacji świadczącej o pozostawaniu pod specjalistyczną opieką lekarską. Uzupełniając złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy profesjonalny pełnomocnik skarżącego nadesłał wydruki z jego rachunku bankowego, dowody przedstawiające ponoszone koszty utrzymania mieszkania, kopię decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2018 r. o waloryzacji wysokości emerytury do kwoty 1609 zł brutto miesięcznie, a także kserokopię zaświadczenia lekarskiego, z treści którego wynika, iż skarżący jest opiekunem 34-letniej E.D.. Nadto skarżący złożył dodatkowe pisemne oświadczenie, iż żadnych dodatkowych świadczeń na córkę nie pobiera. Wniosek o przyznanie prawa pomocy okazał się częściowo zasadny. Stosownie do treści art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej w skrócie p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 § 1 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym przysługuje osobie fizycznej wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania Natomiast w myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym przysługuje osobie fizycznej wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Jej celem jest zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść, między innymi kosztów sądowych (wpisu) czy kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu, bez majątku oraz pozbawionych obiektywnie możliwości uzyskania środków z jakichkolwiek źródeł (postanowienie NSA z 26 października 2010 r., I OZ 819/10, LEX nr 742076). Ponadto prawo pomocy ma służyć najuboższym, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu (H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007 nr 4, s. 36-39). Analiza treści wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłanej przez skarżącego dokumentacji prowadzi do konkluzji, że spełnia on przesłanki do udzielenia prawa pomocy w zakresie częściowym. W pierwszej kolejności wyjaśnienia wymaga, dlaczego skarżącemu nie zostało przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżący zadeklarował wprawdzie w formularzu PPF, iż prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jednakże z drugiej strony oświadczył, iż opiekuje się córką dotkniętą porażeniem mózgowym. Z uwagi na brak w aktach sprawy jakiegokolwiek dowodu potwierdzającego powyższy fakt, profesjonalny pełnomocnik skarżącego został zobowiązany do wykazania tej okoliczności poprzez przedłożenie np. odpisu orzeczenia sądu o powierzeniu skarżącemu sprawowania pieczy nad córką, dokumentu potwierdzającego wypłatę do rąk skarżącego przysługującego córce świadczenia pieniężnego lub jakiegokolwiek dokumentu na potwierdzenie tego oświadczenia. W odpowiedzi na to wezwanie pełnomocnik skarżącego przedstawił kserokopię odręcznego zaświadczenia lekarza rodzinnego z dnia [...] maja 2018r. stwierdzającego, iż J.D. jest opiekunem swojej córki, urodzonej w 1984 r. E.D., a także kopię pisemnego oświadczenia skarżącego, iż nie pobiera on na córkę żadnych świadczeń dodatkowych. Jednakże lekarz rodzinny w żadnym wypadku nie jest podmiotem posiadającym kompetencję do stwierdzania faktu sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Dodatkowo gdyby skarżący istotnie sprawował stałą opiekę nad niepełnosprawną córką, prowadził z nią gospodarstwo domowe, wówczas dobrowolna rezygnacja z należnych dorosłej osobie niepełnosprawnej w świetle prawa świadczeń pieniężnych (takich jak zasiłek pielęgnacyjny oraz renta socjalna) byłaby zachowaniem całkowicie irracjonalnym, wręcz działaniem na szkodę osoby niepełnosprawnej. Z tego względu oświadczenie skarżącego o sprawowaniu opieki nad niepełnosprawną córką zostało uznane za niewiarygodne. Nie można oczywiście wykluczyć, iż skarżący istotnie jest ojcem dorosłej osoby niepełnosprawnej, jednakże w ramach postępowania o przyznanie prawa pomocy nie zostało w wiarygodny sposób wykazane, iż sprawuje nad nią stałą pieczę, prowadzi z nią wspólne gospodarstwo domowe, ponosi wydatki na jej rzecz bądź stale sprawuje osobiste starania w związku z opieką nad nią – co pozwoliłoby na uwzględnienie tej okoliczności w ramach rozstrzygania wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Podkreślić w tym miejscu należy, iż ciężar dowodu co do wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem, co wynika z treści art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a. Kolejną przyczyną odmowy uwzględnienia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w całości jest rodzaj niektórych wydatków ponoszonych przez skarżącego z pobieranej emerytury. Mianowicie jak wynika z decyzji ZUS o waloryzacji świadczenia emerytalnego, wysokość tego świadczenia brutto wynosi obecnie 1609 zł miesięcznie, przy czym z kwoty tej potrącana jest (poza zaliczką na podatek dochodowy oraz składką na ubezpieczenie zdrowotne) należność na podstawie tytułu wykonawczego w kwocie 402,34 zł. Tymczasem spłata innych zobowiązań, cywilnoprawnych bądź publicznoprawnych – choćby przymusowo ściąganych w trybie egzekucji – nie może być traktowana priorytetowo względem obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Podobnie rzecz się ma z faktem zaciągnięcia przez skarżącego w styczniu 2018 r. kredytu na kwotę 2500 zł (vide wydruki z rachunku bankowego skarżącego). Skoro skarżący wykazuje się zdolnością do spłaty cywilnoprawnego zobowiązania pieniężnego, to nie sposób uznać, aby nie był w stanie ponieść choćby części należnych kosztów sądowych. Ponadto w orzecznictwie sądowym wskazuje się, że posiadanie przez stronę stałych dochodów co do zasady wyklucza możliwość pełnego zwolnienia od kosztów sądowych (postanowienie NSA z 11 marca 2011 r., II GZ 89/11, LEX nr 783930). Z tych właśnie względów skarżącemu nie zostało przyznane zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Z kolei częściowe zwolnienie od tych kosztów było podyktowane następującymi okolicznościami. Wskazana wyżej kwota świadczenia emerytalnego nie jest wysoka co sprawia, że po odliczeniu udokumentowanych wydatków na czynsz i media, skarżącemu nie pozostaje znaczna ilość środków pieniężnych na bieżące utrzymanie. W ramach tych środków tych powinien jednakże poczynić oszczędności na uiszczenie części należnego wpisu do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania (postanowienie NSA z 22 lutego 2012 r., II OZ 81/12, LEX nr 1121304). Dodatkowo został wzięty pod uwagę fakt pozostawania skarżącego pod stałą opieką lekarską, pomimo iż nie zostały przedstawione dokumenty potwierdzające ponoszenie związanych z tym kosztów (np. na zakup leków). Zgodnie z § 2 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193) należny w niniejszej sprawie wpis sądowy od skargi wynosi 500 zł. Wobec ustalonej wyżej sytuacji materialnej skarżącego uznać należało, iż obciążenie go pełną wysokością tego wpisu byłoby nadmierne. Z tego względu, celem zapewnienia skarżącemu możliwości skorzystania z konstytucyjnego prawa do sądu, uznano za zasadne zwolnienie go od kosztów sądowych w części przekraczającej 100 zł – o czym orzeczono w pkt 1 postanowienia. Jednocześnie uznano, że ustalona sytuacja majątkowa pozwala skarżącemu na poniesienie częściowego ciężaru finansowego niniejszego postępowania i uiszczenie tytułem wpisu od skargi wskazanej wyżej kwoty 100 zł, w wyniku czego wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości nie został uwzględniony. Rozstrzygnięcie zawarte w pkt 1 i 2 oznacza zatem, że skarżący będzie obowiązany do uiszczenia tytułem wpisu od skargi kwoty 100 zł (w takiej bowiem części wniosek o przyznanie prawa pomocy został oddalony), zaś od pozostałej części wpisu (a więc kwoty 400 zł) oraz innych ewentualnych kosztów sądowych – o ile obowiązek poniesienia takowych powstałby w niniejszej sprawie – skarżący będzie zwolniony. W świetle powyższych okoliczności, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzeczono jak na wstępie.