II SA/Go 173/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Pauter Sędziowie Sędzia WSA Michał Ruszyński (spr.) Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski Protokolant st. sekr. sąd. Monika Walentynowicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 kwietnia 2016 r. sprawy ze skargi M.L. na uchwałę Rady Miejskiej z dnia 5 maja 2015 r. nr XI/60/2015 w sprawie zatwierdzenia taryf za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków oraz o dopłacie I. stwierdza nieważność zaskarżonej uchwały, II. zasądza od Rady Miejskiej na rzecz skarżącego M.L. kwotę 797 (siedemset dziewięćdziesiąt siedem) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania. U Z A S A D N E N I E 19 marca 2015 r. Miejskie Zakłady Komunalne sp. z o.o. złożyły w Urzędzie Miasta i Gminy wniosek o zatwierdzenie taryfy dla zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków. W piśmie z [...] kwietnia 2015 r. działający z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy Dyrektor Wydziału Rozwoju Gospodarczego dokonał pozytywnej weryfikacji ww. wniosku. 5 maja 2015 r. Rada Miejska podjęła uchwałę Nr XI/60/2015 w sprawie zatwierdzenia taryf za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków oraz o dopłacie. Jako podstawę prawną Rada wskazała art. 24 ust. 1, 5, 6 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Dz. U. z 2015 r., poz. 139, dalej: u.z.z.w). W § 4 uchwały uchwalono, iż taryfy za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków oraz dopłaty do taryf przyjęte niniejszą uchwałą obowiązują od 1 czerwca 2015 r. do 31 maja 2016 r. Pismem z [...] listopada 2015 r. (data wpływu 19 listopada 2015 r.) M.L. prowadzący działalność gospodarczą – PPPH L zwrócił się do Rady Miejskiej z wnioskiem o usunięcie naruszenia prawa dotyczącego uchwały z 5 maja 2015 r. Nr XI/60/2015. Organ odmówił uwzględnienia ww. wniosku w odpowiedzi zawartej w piśmie z [...] stycznia 2016 r. Odpowiedź doręczona została pełnomocnikowi strony 16 stycznia 2016 r. 22 lutego 2016 r. M.L. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na ww. uchwałę wnosząc o stwierdzenie jej nieważności i zasądzenie kosztów postępowania sądowego. Przedmiotowej uchwale skarżący zarzucił naruszenie: 1. art. 24 ust. 3 i 5 w zw. z art. 21 ust. 1 u.z.z.w, poprzez podjęcie uchwały pomimo faktu, że przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne nie opracowało oraz nie załączyło do wniosku o zatwierdzenie taryf, wieloletniego planu rozwoju i modernizacji urządzeń wodociągowych i urządzeń kanalizacyjnych w sytuacji gdy przedsiębiorstwo było zobligowane do opracowania takiego planu; 2. art. 24 ust. 5 u.z.z.w w zw. z § 15 ust. 2 i 3 rozporządzenia Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 r. w sprawie określania taryf, wzoru wniosku o zatwierdzenie taryf oraz warunków rozliczeń za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków (Dz.U. z 2006 r., nr 127, poz. 886, dalej: rozp. MB), poprzez podjęcie uchwały zatwierdzanej taryfy sporządzone niezgodnie z przepisami, tj. w oparciu o wniosek zawierający celowo zaniżoną ilość planowanych do odbioru ścieków; 3. art. 24 ust. 5 u.z.z.w w zw. z § 8 ust. 1 pkt 5 w zw. z § 9 ust. 2 rozp. MB, poprzez podjęcie uchwały zatwierdzającej taryfy sporządzone niezgodnie z przepisami, tj. w oparciu o wniosek o zatwierdzenie taryfy za zbiorowe zapatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków zawierający nieprawidłowe wykazanie należności nieregularnych przyjętych do ustalenia przychodów niezbędnych do skalkulowania ww. stawek na okres od 1 czerwca 2015 r. do 31 maja 2016 r.; 4. art. 24 ust. 5 u.z.z.w w zw. z § 6 pkt 4 w zw. z § 7 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 rozp. MB, poprzez podjęcie uchwały zatwierdzającej taryfy sporządzone niezgodnie z przepisami, tj. w oparciu o wniosek o zatwierdzenie taryfy za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzenie ścieków zawierający nieprawidłowe wykazanie odsetek od kredytów i pożyczek przyjętych łącznie na potrzeby ustalenia niezbędnych przychodów w okresie od 1 czerwca 2015 r. do 31 maja 2016 r.; 5. art. 24 ust. 5 u.z.z.w w zw. z § 6 pkt 3, § 7 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 1 rozp. MB, poprzez podjęcie uchwały zatwierdzającej taryfy sporządzone niezgodnie z przepisami, tj. w oparciu o wniosek o zatwierdzenie taryfy za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzenie ścieków zawierający błędne określenie spłaty rat kapitałowych ponad amortyzację i umorzenia; 6. art. 24 ust. 5 u.z.z.w w zw. z § 8 ust. 1 rozp. MB, poprzez podjęcie uchwały zatwierdzającej taryfy sporządzone niezgodnie z przepisami, tj. w oparciu o wniosek zawierający nieprawidłowe zaplanowanie przychodów w roku obowiązywania nowej taryfy w odniesieniu do wynagrodzeń poprzez planowanie wzrostu na poziomie 12,26% średniorocznego wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych; 7. art. 24 ust. 5 u.z.z.w w zw. z § 19 ust. 3 pkt 1 i 2 rozp. MB, poprzez podjęcie uchwały zatwierdzającej taryfy sporządzone niezgodnie z przepisami,tj. na podstawie wniosku do którego nie dołączono prawem wymaganych dokumentów, tj. ostatniego sprawozdania finansowego za rok obrotowy oraz wieloletniego planu rozwoju i modernizacji urządzeń wodociągowych i urządzeń kanalizacyjnych. Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie, uznając zarzuty skarżącego za nieuzasadnione, odnosząc się każdego z nich odrębnie. W piśmie procesowym z [...] kwietnia 2015 r. skarżący podtrzymał zarzuty podniesione w skardze dodatkowo zarzucając zaskarżonej uchwale naruszenie: 1. art. 41 ust. 1 i art. 42 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2016 r., poz. 446, dalej: u.s.g) w związku z art. 4 ust. 1 i art. 13 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawych, poprzez brak ogłoszenia przedmiotowej uchwały we właściwym wojewódzkim dzienniku urzędowym pomimo faktu, że stanowi ona akt prawa miejscowego, oraz związane z tym naruszenie ustawowo określonego trybu wejścia w życie przedmiotowej uchwały; 2. art. 2 pkt 12 i art. 24 ust. 5 u.z.z.w w związku z § 2 pkt 9 i 10 oraz § 4 ust. 3 rozp. MB, w związku z art. 3 ust. 1 pkt 1 i art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 9 maja 2014 r. o informowaniu o cenach towarów i usług, poprzez określenie w przedmiotowej uchwale stawek taryfowych w formie: stawka (cena) + VAT, podczas gdy w świetle przywołanych przepisów w uchwale należy wskazać stawki (ceny) brutto zawierające już podatek od towarów i usług. Skarżący wniósł także o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z "modelu finansowego", stanowiącego załącznik do umowy "[...] – zintegrowana gospodarka wodno-ściekowa w aglomeracji [...]" oraz dowodów i dokumentów wymienionych w treści pisma. Jednocześnie skarżący odniósł się do stanowiska pełnomocnika organu wyrażonego w odpowiedzi na skargę. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Kontrola sądu administracyjnego zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2014 r., poz. 1647 ze zm.) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: P.p.s.a) ogranicza się do badania zgodności z prawem aktów prawa miejscowego organów jednostek samorządu terytorialnego i terenowych organów administracji rządowej. Rozstrzygając sprawę w powyższym zakresie, sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a, rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Brak związania zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że Sąd bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu i może uwzględnić skargę także z innych powodów niż zarzucane. Sąd nie będąc skrępowany podniesionymi wnioskami i zarzutami, sposobem sformułowania skargi czy użytymi argumentami ma prawo, a także obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu nawet wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Taka sytuacja ma miejsce w rozpoznawanej sprawie. Uchwała będąca przedmiotem skargi złożona została w trybie art. 101 ust. 1 u.s.g, zgodnie z którym, każdy czyj interes prawny lub uprawnienie zostały naruszone uchwałą lub zarządzeniem podjętymi przez organ gminy w sprawie z zakresu administracji publicznej, może - po bezskutecznym wezwaniu do usunięcia naruszenia - zaskarżyć uchwałę do sądu administracyjnego. Oznacza to, że w pierwszej kolejności obowiązkiem sądu jest zbadanie, czy wniesiona skarga podlega rozpoznaniu przez sąd administracyjny i czy spełnia wymogi formalne, do których w niniejszej sprawie zaliczyć należy: 1) zaskarżenie uchwały z zakresu administracji publicznej, 2) wcześniejsze bezskuteczne wezwanie do usunięcia naruszenia interesu prawnego lub uprawnienia, 3) zachowanie terminu do wniesienia skargi do sądu administracyjnego (dwa ostatnie punkty stanowią wymogi formalne dopuszczalności skargi). Nie budzi wątpliwości, że zaskarżona uchwała w sprawie wysokości opłat ponoszonych przez mieszkańców, zakłady i instytucje użyteczności publicznej za zrzut i unieszkodliwianie ścieków komunalno-bytowych jest uchwałą z zakresu administracji publicznej. Skarżący dopełnił również wymogu bezskutecznego wezwania do usunięcia naruszenia interesu prawnego lub uprawnienia treścią § 54 ust. 1 pkt 2 P.p.s.a przedmiotowej uchwały występując z takim wezwaniem [...] listopada 2015 r. Odpowiedź organu doręczona została 16 stycznia 2016 r., a skarga nadana została w urzędzie pocztowym 18 stycznia 2016 r. Zachowano zatem zarówno termin 30 dni od dnia doręczenia odpowiedzi jak i 60 dni od dnia złożenia wezwania. Skarga na uchwałę Rady Miejskiej z 5 maja 2015 r. została więc złożona w terminie. Jeżeli chodzi o kwestię legitymacji skarżącego do zaskarżenia przedmiotowej uchwały, zdaniem Sądu bez wątpienia skarżący ma interes prawny w kwestionowaniu zaskarżonego aktu. Objęte skargą uregulowanie dotyczy bowiem bezpośrednio jego sytuacji prawnej jako adresata uchwały zatwierdzającej taryfy za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków. M.L. prowadzi działalność gospodarczą na terenie Gminy i kwestionowanymi przepisami został zobowiązany do poniesienia określonych opłat wynikających z zatwierdzonej taryfy. Tym samym zaskarżona uchwała jako akt z zakresu administracji publicznej bezpośrednio oddziałuje i wpływa na wysokość jego zobowiązań finansowych wobec przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjnego. Przechodząc do wyjaśnienia wyniku przeprowadzonej przez Sąd kontroli legalności zaskarżonej uchwały wskazać należy na wstępie, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym zaprezentowano pogląd, że uchwały w sprawie zatwierdzenia taryf za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków nie mają charakteru aktu prawa miejscowego, gdyż dotyczą one wyłącznie stosunków między przedsiębiorstwami wodociągowo-kanalizacyjnymi a właściwym organem gminy, co powoduje, że nie można uznać ich za akty o charakterze generalnym, a dokonywane przez rady gmin (miasta), w drodze uchwały wydanej na podstawie o art. 24 ust. 1 u.z.z.w, zatwierdzenie taryf, dotyczących opłat za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków, nie jest kierowane do mieszkańców gmin i nie rozstrzyga bezpośrednio o ich prawach i obowiązkach (zob. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 maja 2007 r., sygn. akt II OSK 256/07, orzeczenie dostępne na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: CBOSA). Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela tego stanowiska. Zdaniem Sądu uchwała dotycząca zatwierdzenia taryf za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków jest aktem prawa miejscowego. Uchwała taka zawiera bowiem normy generalne, skierowane do mieszkańców gminy, których nieruchomości są lub będą podłączone do gminnej sieci wodociągowo-kanalizacyjnej. Każde podłączenie nieruchomości do sieci wodociągowo-kanalizacyjnej obarczone zostało obowiązkiem (a nie jedynie dobrowolnością) uiszczenia opłaty za przyłączenie do urządzeń wodociągowo-kanalizacyjnych. Adresat zaskarżonej uchwały został określony generalnie. Istotne jest także to, że skutkiem uchwały jest zobowiązanie mieszkańców do uiszczania konkretnego świadczenia finansowego, czyli nałożono na nich obowiązki. W konsekwencji uchwała nakłada w istocie na każdego (co do zasady) obowiązek uiszczenia opłat w określonej wysokości, a zatem uchwała posiada cechy pozwalające na zaliczenie jej do aktów prawa miejscowego. Kryterium legalności uchwały rady gminy stanowi jej zgodność z prawem. Przez sprzeczność z prawem należy przy tym rozumieć niezgodność z aktami prawa powszechnie obowiązującego, a więc z Konstytucją, ustawami, aktami wykonawczymi oraz z powszechnie obowiązującymi aktami prawa miejscowego (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 grudnia 2003 r., P 9/02, OTK-A 2003/9/100). Za "istotne" naruszenie prawa należy uznać uchybienie, prowadzące do skutków, które nie mogą być tolerowane w demokratycznym państwie prawnym. U.s.g nie określa rodzaju naruszeń prawa, które należy zakwalifikować do istotnego naruszenia prawa. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się zatem, że są to takiego rodzaju naruszenia prawa jak: podjęcie uchwały przez organ niewłaściwy; brak podstawy do podjęcia uchwały określonej treści; niewłaściwe zastosowanie przepisu prawnego będącego podstawą podjęcia uchwały; naruszenie procedury podjęcia uchwały (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lutego 1998 r., sygn. akt II SA/Wr 1459/97, OwSS 1998/3/79). Prawodawca przyznał kompetencję do określania taryf opłat za wodę przedsiębiorstwom wodno-kanalizacyjnym (art. 20 u.z.z.w), z tym że uprawnienie do ich zatwierdzenia powierzył radom gmin, które dokonują tego w drodze uchwały (art. 24 ust. 1 u.z.z.w). Przy czym, postępowanie taryfowe inicjuje wniosek przedsiębiorstwa o ich zatwierdzenie, składany wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta) w terminie 70 dni przed planowanym dniem wejścia w życie taryf (art. 24 ust. 2 u.z.z.w). Dodatkowo też, przepisy ustawy obligują przedsiębiorstwo do dołączenia do ww. wniosku dokumentów, w postaci szczegółowej kalkulacji cen i stawek opłat oraz aktualnego planu (art. 24 ust. 3 u.z.z.w). Z kolei, na zasadzie art. 24 ust. 4 u.z.z.w, przed podjęciem przez radę gminy uchwały w przedmiocie zatwierdzenia określonych przez wnioskodawcę stawek opłat, organ wykonawczy gminy - wójt (burmistrz, prezydent miasta) sprawdza, czy taryfy i plan zostały opracowane zgodnie z przepisami ustawy, i weryfikuje koszty, o których mowa w art. 20 ust. 4 pkt 1, pod względem celowości ich ponoszenia. Natomiast zgodnie z art. 24 ust. 5 u.z.z.w, rada gminy podejmuje uchwałę o zatwierdzeniu taryf w terminie 45 dni od dnia złożenia wniosku przez przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne, albo o odmowie zatwierdzenia taryf, jeżeli zostały sporządzone niezgodnie z przepisami. W uchwale siedmiu sędziów z 11 kwietnia 2005 r., sygn. akt II OPS 1/05 (Lex nr 148425) Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że sformułowania: "podlegają zatwierdzeniu" oraz "zatwierdza" stanowią część szczegółowej normy kompetencyjnej, która nakłada na radę gminy powinność rozpatrzenia wniosku przedsiębiorstwa o zatwierdzenie przygotowanej taryfy. Zatem przepis art. 24 ust. 1, ust. 4 i 5 ustawy stanowi normy kompetencyjne, nakładające na wymienione w nim organy obowiązek zajęcia się sprawą taryfy w granicach przypisanych im kompetencji władczych, z zachowaniem wskazanego terminu do podjęcia uchwały, tj. 45 dni od dnia złożenia wniosku. Jeżeli rada gminy nie podejmie uchwały w terminie 45 dni, czyli w okresie dyscyplinującym radę z woli ustawodawcy, wówczas - na mocy art. 24 ust. 8 ustawy - taryfy wchodzą w życie po upływie 70 dni od dnia złożenia wniosku o ich zatwierdzenie. W świetle powyższych rozważań, badając legalność zaskarżonej uchwały, Sąd stwierdził, że zaskarżona uchwała podjęta została z istotnym naruszeniem art. 24 ust. 1 i ust. 5 u.z.z.w. Wniosek o zatwierdzenie taryf został przedłożony Burmistrzowi Gminy przez przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne 19 marca 2015r., natomiast zaskarżoną uchwałę Rada podjęła 5 maja 2015 r., a więc po upływie czasu wskazanego w art. 24 ust. 5 ustawy. Rada była uprawniona do podjęcia spornej uchwały do 3 maja 2015 r. Dzień ten był dniem wolnym od pracy. Nawet jeżeli przyjąć, iż uprawnienie upływało w dniu powszednim po święcie, w którym upłynął termin, to zauważyć należy, iż kwestionowana uchwała pochodzi z 5 maja 2015 r. Rada podjęła uchwałę w 47 dniu od dnia złożenia wniosku, a zatem w tej dacie nie miała upoważnienia do jej podjęcia. Stąd też, w tej sprawie Rada przekroczyła upoważnienie ustawowe zawarte w art. 24 ust. 5 u.z.z.w, czyli zaskarżona uchwała podjęta została bez podstawy prawnej. Przepis art. 24 ust. 1 i 5 u.z.z.w musi być interpretowany ścieśniająco, w związku ze szczegółowymi rozwiązaniami prawnymi zmierzającymi do zatwierdzenia (zaakceptowania) w drodze uchwały rady gminy taryf zbiorowego zaopatrzenia w wodę. Upływ termin, o którym mowa w art. 24 ust. 5 u.z.z.w skutkuje wygaśnięciem kompetencji rady gminy do podjęcia uchwały o zatwierdzeniu taryf za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków. W przypadku upływu terminu z art. 24 ust. 5 ustawy, rada nie ma legitymacji do podjęcia uchwały w przedmiocie zatwierdzenia taryf, gdyż z mocy art. 24 ust. 8 tej ustawy, taryfy zweryfikowane przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) wchodzą w życie po upływie 70 dni od dnia złożenia wniosku o zatwierdzenie taryf. Podjęcie uchwały z naruszeniem terminu określonego w art. 24 ust. 5 ustawy, tj. po upływie 45 dni od dnia złożenia wniosku, powoduje, że uchwała ta jest sprzeczna z prawem i z woli ustawodawcy, czyli z mocy prawa jest nieważna, o czym stanowi art. 91 ust. 1 u.s.g (por. wyroki: Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z 12 listopada 2015 r., sygn. akt II SA/Op 405/15, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 24 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Wr 96/13, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 24 listopada 2015 r., sygn. akt II SA/Lu 254/15, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 22 listopada 2013 r., sygn. akt II SA/Gl 1586/13, CBOSA). Mimo zatem, iż skarżący nie podnosił zarzutu naruszenia art. 24 ust. 5 u.z.z.w, Sąd nie mógł przy ocenie zgodności z prawem zaskarżonej uchwały pominąć okoliczności podjęcia jej w konsekwencji naruszenia terminu ustawowego 45 dni bez podstawy prawnej. Okoliczność ta ma zasadnicze znaczenie dla bytu prawnego zaskarżonej uchwały, dotyczy elementarnego aspektu bytu prawnego kontrolowanego aktu. Skoro bowiem organ nie miał kompetencji do jej podjęcia nie sposób dokonywać oceny merytorycznej treści podjętej uchwały. Mając na uwadze powyższe okoliczności, które stały się podstawą do stwierdzenia nieważności zaskarżonej uchwały bezzasadne było odniesienie się przez Sąd do zarzutów podniesionych przez stronę skarżącą, jak i przeprowadzenie, na podstawie art. 106 § 3 P.p.s.a, dowodu z dokumentów wskazanych przez skarżącego. Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 147 § 1 P.p.s.a, orzeczono jak w punkcie I sentencji wyroku. O kosztach postępowania sądowego (punkt II sentencji wyroku) orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a, zasądzając od organu na rzecz skarżącego zwrot kosztów w kwocie 797 zł, na którą to kwotę składa się uiszczona opłata sądowa w wysokości 300 zł, wynagrodzenie pełnomocnika strony będącą radcą prawnym w wysokości 480 zł (§ 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. z 2015 r., poz. 1805) oraz uiszczona opłata skarbowa od udzielonego pełnomocnictwa procesowego w wysokości 17 zł.