II SA/Go 390/16

Dnia 4 listopada 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2016 roku na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi P.G. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] roku nr [...] w przedmiocie przyznania płatności rolnośrodowiskowej na 2013 rok na skutek sprzeciwu P.G. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 6 października 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy p o s t a n a w i a : utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. Wyrokiem z dnia 6 lipca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę P.G. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] marca 2016 roku nr [...] w przedmiocie przyznania płatności rolnośrodowiskowej na 2013 rok. Od powyższego wyroku P.G., działając przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł skargę kasacyjną, składając jednocześnie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W formularzu PPF skarżący podał, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Osiąga dochód z tytułu umowy o pracę w wysokości 1.100 zł, a jego żona jest osobą bezrobotną. Nadto ma na utrzymaniu małoletniego syna. Wcześniej prowadził działalność gospodarczą, ale zmuszony był ją zakończyć, gdyż z powodu wpisania do Krajowego Rejestru Dłużników utracił wszystkie zamówienia i nie może zaciągnąć kolejnej pożyczki czy kredytu. Innej możliwości zarobienia dodatkowych pieniędzy nie ma. Jego dług wynosi ponad 700.000 zł. Nadto skarżący przedstawił ponoszone koszty: energia elektryczna – 200 zł, woda – 100 zł, opał – ok. 300 zł w sezonie grzewczym, wyżywienie rodziny – 800 zł, opieka lekarska i leki – 200 zł, odzież – 150 zł. Na podstawie zarządzenia referendarza sądowego z dnia 13 września 2016 r. pełnomocnik skarżącego został wezwany do uzupełnienia w terminie 7 dni złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. przedłożenie dokumentów potwierdzających uzyskiwany dochód przez skarżącego i jego żonę (zaświadczenie pracodawcy, decyzja ZUS), 2. przedłożenie wyciągów z wszystkich rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące, 3. przedłożenie rachunków (dokumentów) potwierdzających ponoszone koszty związane z utrzymaniem mieszkania (domu), 4. przedłożenie rachunków dotyczących ewentualnych kosztów zakupu leków (leczenia). W dniu 29 września 2016 r. wpłynęło do sądu pismo P.G. w którym wskazał on, iż uzupełnia wniosek o przyznanie prawa pomocy przedkładając dokumenty potwierdzające dochód uzyskiwany przez siebie oraz małżonkę (decyzja ZUS i zaświadczenie pracodawcy), wyciągi z rachunków bankowych za okres 3 miesięcy, rachunki za utrzymanie domu, rachunki za leki. Przedmiotowe dokumenty nie zostały dołączone do pisma. Postanowieniem z dnia 6 października 2016 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy wskazując w uzasadnieniu, iż jak wynika z treści art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, ciężar dowodu co do wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem, co jednoznacznie wynika z treści przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ppsa. Wnioskodawca ma obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź nieskładnie wyczerpujących oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd (referendarza sądowego) ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. P.G. nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych, dokumentu potwierdzającego wysokość dochodu, a także rachunków obrazujących ponoszone koszty utrzymania. W tej sytuacji referendarz sądowy nie widział możliwości dokonania wszechstronnej analizy sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Dodatkowo na obecnym etapie postępowania sądowego skarżący został obciążony wpisem od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł. Od powyższego postanowienia referendarza sądowego P.G. wniósł sprzeciw argumentując, iż nie jest bezwzględnie wymagane, iżby ponoszone przez skarżącego wydatki musiały być wykazywane poprzez przedłożenie odpowiednich rachunków obrazujących ich ponoszenie przez skarżącego. Wnioskodawca nie jest w stanie wykazać wszystkich ponoszonych przez siebie wydatków poprzez załączenie rachunków potwierdzających wysokość kosztów utrzymania domu oraz zakupu leków. Jako materiał dowodowy należy na równi z tego rodzaju dokumentami traktować wnioski wypływające z zasad doświadczenia życiowego oraz wiedzy powszechnej. Skarżący przedstawił wysokość ponoszonych przez siebie kosztów w sposób wiarygodny, wskazane przez niego wydatki mieszczą się w dolnych granicach standardowych wydatków ponoszonych na utrzymanie domu i konieczne utrzymanie rodziny. W konsekwencji stanowisko referendarza o niemożliwości oceny wysokości ponoszonych przez skarżącego wydatków bez przedstawienia rachunków należy zdaniem autora sprzeciwu uznać za zbyt kategoryczne. Referendarz nie dokonał bowiem oceny okoliczności sprawy zgodnie z zasadami wiedzy powszechnej i doświadczenia życiowego. Oświadczenie skarżącego na temat jego wydatków i sytuacji majątkowej stanowi dowód w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy i wino być ocenione przez referendarza zgodnie z ogólnymi zasadami oceny dowodów. Dopiero bowiem, gdyby dane przedstawione w oświadczeniu ocenione zostały jako niezgodne z zasadami doświadczenia życiowego i wiedzy powszechnej, możliwa byłaby odmowa przyznania skarżącemu prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych okazał się niezasadny. W razie wniesienia sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego zastosowanie znajduje przepis art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718) dalej w skrócie ppsa. W myśl art. 260 § 1 ppsa, rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 ppsa). W myśl art. 246 § 1 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Celem przyznania prawa pomocy jest zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów sądowych. Prawo pomocy obejmuje osoby nie osiągające żadnych dochodów lub osiągające dochód na tyle niski, że nie pozwala on na uiszczenie kosztów postępowania sądowego, nawet przy poczynionych oszczędnościach w wydatkach koniecznych. Ma ono służyć osobom najuboższym, to jest takim, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu. Należy się zgodzić z poglądem przedstawionym w uzasadnieniu postanowienia referendarza sądowego, iż ciężar dowodu co do wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem, co wynika z treści przytoczonego art. 246 § 1 ppsa. To strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie tego prawa. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia w tym zakresie dochodzeń (Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, Komentarz pod red. R. Hausera i M. Wierzbowskiego, wyd. C.H. Beck, Warszawa 2013 r., s. 887 oraz powołane tam orzecznictwo, m.in. postanowienia NSA z 31 grudnia 2004 r., GZ 146/04; z 18 lutego 2005 r., OZ 1510/04; z 3 marca 2008 r., I FZ 74/08; z 23 marca 2012 r., I OZ 184/12), z zastrzeżeniem jednakże regulacji zawartej w art. 255. W myśl tego przepisu, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Z przytoczonego przepisu wynika zatem, iż w sytuacji, gdy oświadczenie na temat sytuacji majątkowej strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie jest wystarczające do oceny zasadności wniosku, weryfikacja wiarygodności danych zawartych w tym oświadczeniu następuje na podstawie dokumentów źródłowych (takich jak rachunki obrazujące ponoszone wydatki, zaświadczenia o wysokości dochodów, wydruki z rachunków bankowych itp.). W rozpatrywanej sprawie, wbrew argumentacji zawartej we wniosku, wystąpiła właśnie opisana wyżej sytuacja, polegająca na niemożności wszechstronnej oceny wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy. O ile bowiem częściowo możnaby się zgodzić z twierdzeniami autora sprzeciwu, iż orientacyjna wysokość miesięcznych wydatków na konieczne utrzymanie przeciętnej trzyosobowej rodziny należy do okoliczności powszechnie znanych (ze znacznym jednakże marginesem niedokładności, wynikającym z miejsca zamieszkania, wielkości mieszkania czy domu, różnego rodzaju osobistych potrzeb członków rodziny typu leczenie, specjalistyczna dieta, miejsce nauki itp.), o tyle ustalenie wysokości dochodów osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy, jej oszczędności, środków pieniężnych, a także wysokości zobowiązań może nastąpić tylko w oparciu o wskazane wyżej dokumenty źródłowe. Rozpatrywanie wniosku w tym zakresie na podstawie samego tylko oświadczenia strony należałoby uznać za dalece niewystarczające. Odnosząc się w tym miejscu do zawartych w sprzeciwie wywodów na temat trudności w uzyskaniu tych dokumentów źródłowych stwierdzić należy, iż skoro skarżący jest zatrudniony na umowę o pracę, to uzyskanie od pracodawcy zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia nie powinno sprawiać szczególnych trudności. A nawet jeśli trudności takie sprawia, to owo zaświadczenie mogło zostać z powodzeniem zastąpione np. wydrukiem z elektronicznego rachunku bankowego. W interesie strony leży również gromadzenie i przechowywanie wszelkich dokumentów obrazujących wysokość jej zobowiązań, choćby właśnie w celu ewentualnego przedłożenia ich w sądzie, w razie zachodzącej potrzeby. W sytuacji gdy skarżący (ani jego pełnomocnik) w toku postępowania w przedmiocie prawa pomocy nie przedłożył dokumentów obrazujących jego sytuację majątkową, wysokość wydatków, a w szczególności uzyskiwane dochody, posiadane zasoby pieniężne lub ich brak (wydruki z rachunku bankowego) oraz wysokości zobowiązań, samo zawarte we wniosku oświadczenie w tym zakresie należy uznać za zdecydowanie nie wystarczające do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Bez opisanych dokumentów źródłowych sąd (referendarz sądowy) nie ma bowiem żadnej możliwości zweryfikowania wiarygodności takiego oświadczenia. Powyższe okoliczności świadczą o prawidłowości i trafności zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego, wobec czego brak było podstaw do zmiany tego rozstrzygnięcia. Wobec powyższego, na podstawie art. 260 ppsa orzeczono jak na wstępie.