II SA/Go 42/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Dziedzic (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Adam Jutrzenka - Trzebiatowski Sędzia WSA Grażyna Staniszewska Protokolant st. sekr. sąd. Agata Przybyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2019 r. sprawy ze skargi A.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...]r., nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego i orzeczenia o jego zwrocie uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...]r., nr [...]. Decyzją nr [...] z dnia [...] października 2018 r. Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej (dalej jako Dyrektor MOPS) działając z upoważnienia Prezydenta Miasta, powołując się na art. 1 ust. 3, art. 2 pkt 3, 7, 11, art. 23, art. 24 ust. 1, art. 25, art. 29 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj. Dz. Z 2018 r. poz. 554 ze zm., dalej jako u.p.o.u.a.), art. 104 k.p.a.: 1. ustalił nienależnie pobrane świadczenie w postaci świadczenia z funduszu alimentacyjnego przez za okres od [...] czerwca do [...] sierpnia 2018 r. w kwocie 1 500,00 zł, 2. orzekł o zwrocie przez A.B. nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 1 500,00 zł wraz z należnymi ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, iż A.B. 11 września 2017 r. złożyła w MOPS wniosek o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz M.C. Na podstawie wniosku oraz załączonych dokumentów wydano decyzję nr [...] z dnia [...] października 2017 r. przyznającą świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla M.C. w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od [...] października 2017 r. do [...] września 2018 r. W dniu 28 września 2018 r. do MOPS wpłynął akt zgonu Ł.C. (ojca M.). Organ podał, iż śmierć Ł.C. w dniu [...] czerwca 2018 r. powoduje brak prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego w oparciu o przepisy u.p.o.u.a. W związku z tym, że A.B. pobrała świadczenie z funduszu alimentacyjnego w okresie od [...] czerwca do [...] sierpnia 2018 r. w wysokości 1 500,00 zł mimo, iż świadczenie nie przysługiwało z uwagi na śmierć dłużnika, organ uznał, iż strona jest obowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w wysokości 1 500,00 zł wraz z należnymi ustawowymi odsetkami. Od tej decyzji A.B. wniosła odwołanie, podnosząc, że z Ł.C. rozwiodła się i od 12 lat nie miała z nim ani z jego rodziną żadnego kontaktu, wiedziała jedynie, że aby nie płacić zasądzonych alimentów opuścił on Polskę i wyjechał za granicę. Odwołująca podała, iż z powyższych względów nie miała wiedzy, że jej były mąż nie żyje od [...] czerwca 2018 r. Odwołująca wskazała, iż powtórnie wyszła za mąż i z nowego związku małżeńskiego wychowuje dwoje dzieci w wieku 6,5 i 5,5 lat. Dodała, iż po złożeniu aktu zgonu Ł.C. przez jego rodzinę wezwano ją, nie ujawniając aktu zgonu i informując tylko że jej były mąż nie żyje, a ona jest dłużniczką MOPS. Zdaniem odwołującej nie wyłudziła ona przyznanego świadczenia, ponieważ przedstawiane przez nią dowody i dokumenty były rzetelne i działała w dobrej wierze na rzecz dziecka, które ojciec porzucił uchylając się od płacenia zasądzonych alimentów. Decyzją z dnia [...] listopada 2018 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 39 ust. 5 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (j.t. Dz. U. z 2018 r,, poz. 994 ze zm.), art. 1 i 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (j.t. Dz. U. z 2018 r., poz. 570 ze zm.), art. 1, art. la, art. 2 pkt 3, pkt 7a, art. 23 u.p.o.u.a., art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, iż z chwilą śmierci dłużnika alimentacyjnego, co bezsprzecznie miało miejsce w niniejszej sprawie, ustało zobowiązanie dłużnika Ł.C. do alimentacji i jednocześnie M.C., syn dłużnika utracił status osoby uprawnionej do ubiegania się o świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Organ odwoławczy dodał przy tym, iż bez znaczenia pozostaje czy uprawniony do świadczeń z funduszu alimentacyjnego posiadał wiedzę o śmierci dłużnika alimentacyjnego, gdyż nie utrzymywał z dłużnikiem kontaktów. Zdaniem SKO brzmienie obowiązujących w tej mierze przepisów prawa - art. 2 pkt 3, pkt 7 lit. a i pkt 11, art. 9 ust. 1 u.p.o.u.a., których treść organ przytoczył, nie pozostawia wątpliwości co do prawidłowych ustaleń organu I instancji, stanowiących podstawę zaskarżonej decyzji. Jedyną okolicznością faktyczną, która determinowała działania organu I i II instancji było ustalenie, iż dłużnik alimentacyjny zmarł, a ta okoliczność znalazła potwierdzenie w dokumencie urzędowym jakim jest wystawiony w języku angielskim aktu zgonu CORONERS CERTIFICATE OF THE FACT OF DEATH, Pursuant to Regulation 9 of the Coroners (Investigations) Regulations 2013 wystawiony przez Dr Sean Cummings, Senior for West London. Ponadto o śmierci syna poinformowała organ I instancji matka Ł.C., co organ I instancji potwierdził w adnotacji urzędowej (w aktach sprawy). SKO dodało, iż okoliczności powzięcia przez stronę wiedzy o śmierci Ł.C. mogą być natomiast przedmiotem analizy i ewentualnie odnieść skutek w postaci umorzenia, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty kwot, do których zwrotu strona jest obecnie zobowiązana, ale dopiero po zainicjowaniu przez nią nowego, odrębnego postępowania. Od powyższej decyzji A.B. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. wnosząc o jej uchylenie i umorzenie postępowania z powodu niewyjaśnienia stanu faktycznego i oparcie rozstrzygnięcia na nieistniejących dowodach. Zdaniem skarżącej brak podstaw do przyjęcia, iż wypłacone na jej dziecko świadczenie z funduszu alimentacyjnego zostało wyłudzone. Skarżąca ponownie opisała okoliczności sprawy, które wcześniej przytoczyła w odwołaniu. Skarżąca podała, iż będący w posiadaniu MOPS dokument jest w języku angielskim i po jego przetłumaczeniu z treści wynika, iż koroner zawiesił postępowanie i go nie zakończył, a w związku z tym Urząd Stanu Cywilnego nie mógł wystawić aktu zgonu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji wraz z zawartą w niej argumentacją. W piśmie procesowym z dnia [...] lutego 2019 r. skarżąca podtrzymała skargę. Zdaniem skarżącej dokument, którym posłużyły się organy nie był aktem zgonu w rozumieniu przepisów o aktach stanu cywilnego. Skarżąca dodała, iż w oparciu o taki dokument ZUS nie mógł wszcząć postępowania o przyznanie renty rodzinnej. Natomiast na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2019 r. skarżąca podała, iż 3 kwietnia 2019 r. ustaliła w Urzędzie Stanu Cywilnego, iż nadal nie może być sporządzony akt zgonu Ł.C., co uniemożliwia jej uzyskanie renty rodzinnej dla syna. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.Dz.U.2017.2188 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie natomiast z art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.Dz.U.2018.1302, dalej jako p.p.s.a.) wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji wykazało, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U.2018.554 z późn. zm.). Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy, świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo. Osobą uprawnioną jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna (art. 2 pkt 11 ustawy). Natomiast w myśl art. 2 pkt 3 ustawy dłużnikiem alimentacyjnym jest osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. a tej ustawy nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego reguluje przepis art. 23 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Z przytoczonych przepisów wynika, że śmierć dłużnika alimentacyjnego powoduje utratę prawa do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego na podstawie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Osoba otrzymująca świadczenia z funduszu alimentacyjnego po śmierci dłużnika alimentacyjnego nie jest już "osobą uprawnioną" do świadczenia alimentacyjnego. Ustalenie faktyczne co do śmierci dłużnika alimentacyjnego pociąga zatem za sobą ustalenie, iż ustał obowiązek alimentacyjny tegoż dłużnika względem osoby uprawnionej. Nie oznacza to jednak, że wszystkie świadczenia pobrane po śmierci dłużnika alimentacyjnego można automatycznie uznać za podlegające zwrotowi świadczenia nienależnie pobrane. Wynika to z treści przytoczonych wyżej art. 2 pkt 7 i 23 ust. 1 ustawy, w których obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). W konsekwencji przyjmuje się, że w przypadku świadczeń pobranych z funduszu alimentacyjnego po śmierci dłużnika alimentacyjnego, obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. np. wyrok NSA z dnia 28 lipca 2016 r. , I OSK 2630/14 oraz wyroki WSA w Krakowie z dnia 20 kwietnia 2017 r. III SA/Kr 205/17 i w Gliwicach z dnia 9 sierpnia 2018 r. IV SA/Gl 229/18). Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, podzielającego przytoczony pogląd o konieczności rozróżnienia pojęć "nienależnego świadczenia" i "świadczenia nienależnie pobranego", przyjęcie, że pobrane świadczenie było nienależne w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a ustawy, wymagało zatem, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, wykazania negatywnego zachowania świadczeniobiorcy ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Organy administracji w rozpoznawanej sprawie w ogóle tej kwestii nie rozważyły. Organ II Instancji skupiając się na wykazaniu faktu śmierci dłużnika alimentacyjnego, błędnie wskazał, że kwestia wiedzy strony odnośnie tej śmierci, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Tymczasem skarżąca w toku postępowania administracyjnego oświadczała konsekwentnie, że o śmierci dłużnika alimentacyjnego dowiedziała się dopiero po pobraniu przedmiotowych świadczeń. Strona uprawdopodobniła te twierdzenia podkreślając, że od rozwodu, czyli od 12 lat, nie utrzymywała z dłużnikiem alimentacyjnym jakiegokolwiek kontaktu. W świetle zaprezentowanych wyżej rozważań prawnych, kwestia świadomości skarżącej, jej dobrej czy złej wiary, rzutuje w sposób bezpośredni na prawidłowość rozstrzygnięcia uznającego świadczenia za nienależnie pobrane, a w rezultacie brak ustaleń w tym zakresie narusza przepisy postępowania, a mianowicie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., które formułują obowiązującą w procedurze administracyjnej zasadę prawdy obiektywnej. Równocześnie organy obydwu instancji naruszyły przepis prawa materialnego zawarty w art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego błędną wykładnię polegającą na rozpatrywaniu kwestii nienależnie pobranego świadczenia w całkowitym oderwaniu od czynnika subiektywnego w postaci winy świadczeniobiorcy. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji (art. 135 p.p.s.a.). Ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszej instancji ustosunkuje się do twierdzeń skarżącej o tym, iż pobierając sporne świadczenia za okres po śmierci dłużnika alimentacyjnego nie była świadoma, że on zmarł, a także - o ile uzna to za potrzebne - podejmie stosowne czynności zmierzające do weryfikacji jej oświadczeń w tej kwestii. Dopiero następnie organ wyda rozstrzygnięcie mając na uwadze zawarte w niniejszym uzasadnieniu wyroku wskazania co do wykładni przepisów mających zastosowanie w sprawie.