II SA/Go 564/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Dziedzic po rozpoznaniu w dniu 9 stycznia 2019 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu D. C. na postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z dnia 28 listopada 2018 r. w sprawie ze skargi D. C. na pismo Dyrektora Zakładu Karnego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 11 września 2018 r., sygn. akt II SA/Go 564/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. odrzucił skargę D. C. na pismo Dyrektora Zakładu Karnego z dnia [...] lipca 2018 r., nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej. Z uzasadnienia tego orzeczenia wynika, iż odrzucenie skargi nastąpiło z uwagi na fakt, że zaskarżone pismo nie mieściło się w katalogu aktów bądź czynności wskazanych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.). Dnia 5 października 2018 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Skarżący podał, iż przebywa w zakładzie karnym, jest niepełnosprawny w stopniu umiarkowanym, co uniemożliwia mu podjęcie pracy oferowanej w placówce penitencjarnej, w której przebywa. Nie posiada żadnych środków pieniężnych na koncie ani do swojej dyspozycji. Według własnego oświadczenia nie uzyskuje dochodów z jakichkolwiek źródeł. Nie posiada oszczędności, nieruchomości, papierów wartościowych ani innych przedmiotów wartościowych, jak również nie ma osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W ramach uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący przedstawił zaświadczenia z placówek penitencjarnych o braku środków pieniężnych do swojej bieżącej dyspozycji, orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności oraz pisma z Aresztu Śledczego z dnia [...] października 2018 r., Aresztu Śledczego z dnia [...] listopada 2018 r. oraz z Zakładu Karnego z dnia [...] listopada 2018 r. potwierdzające, iż w 2018 roku bezskutecznie ubiegał się o zatrudnienie w tych placówkach penitencjarnych. Postanowieniem z dnia 28 listopada 2018 r. referendarz sądowy odmówił przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Uzasadniając swoje stanowisko wskazał, że o ile sąd administracyjny zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek wniesienia każdej skargi, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. W ocenie referendarza nie do zaakceptowania jest sytuacja, aby Skarb Państwa obciążany był kosztami wszczynanych przez skarżącego licznych, merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, poprzez bezkrytyczną i bezwarunkową akceptację każdego wniosku o przyznanie prawa pomocy w takich właśnie sprawach. Sprzeciw od powyższego postanowienia złożył D. C., wskazując, że odmowa przyznania prawa pomocy po spełnieniu warunków jej otrzymania nie może sprowadzać się do oceny zasadności skargi. Wykracza to poza unormowania przepisów na podstawie których ma być przyznane prawo pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługiwał na uwzględnienie. W razie wniesienia sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego zastosowanie znajduje przepis art. 260 p.p.s.a., zgodnie z którym rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o jakich mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Na podstawie art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W pierwszej kolejności trzeba zaznaczyć, że instytucja prawa pomocy stanowi odstępstwo od wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy istnieje realne zagrożenie niezrealizowania przez stronę przysługującego jej prawa do sądu. Stanowisko to potwierdzone zostało w orzecznictwie i piśmiennictwie (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Komentarz, pod red. R. Hausera, M. Wierzbowskiego, C.H.Beck, wydanie 2, Warszawa 2013 r., s. 855-856). Należy mieć na uwadze, że koncepcja zakazu nadużycia prawa do sądu jest przyjmowana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego głównie właśnie w sprawach z zakresu prawa pomocy. Do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy działania skarżącego inicjujące postępowania sądowe nie służą ochronie naruszonych praw tylko stanowią cel sam w sobie (vide: postanowienie NSA z dnia 18 marca 2014 r., I OZ 175/14, postanowienie NSA z 17 marca 2017 r., I OZ 571/17). Nadużyciem prawa jest więc korzystanie z tego prawa i używanie instrumentów służących jego realizacji nie w celu zrealizowania wartości, którym to prawo ma służyć, chociaż z powoływaniem się na nie (tak W. Jakimowicz, Nadużycie prawa dostępu do informacji publicznej, w: Antywartości w prawie administracyjnym, maszynopis powielony, Kraków 2015, pkt. V). Niemniej ocena działań stron postępowania sądowoadministracyjnego pod kątem nadużycia prawa wymaga każdorazowo wnikliwej analizy tak, by mieć pewność, że rzeczywiste prawo do sądu nie doznaje żadnego uszczerbku (zob. m.in. postanowienie NSA z 3 lutego 2015 r., I OZ 61/15; postanowienie z 12 czerwca 2015 r., I OZ 439/15). Pierwszoplanową rolę odgrywa w tym zakresie element funkcjonalny (zob. Z. Kmieciak, Nadużycie prawa do środka odwoławczego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, "Państwo i Prawo" 2011, nr 10, s. 24). Zatem niezasługującym na ochronę w demokratycznym państwie prawnym (art. 2 Konstytucji) nadużyciem prawa jest wykorzystywanie instytucji prawnej wbrew jej celowi i funkcji (zob. postanowienie NSA z dnia 16 października 2015 r., I OSK 1992/14). W niniejszej sprawie referendarz sądowy przeprowadził wymaganą analizę, opisał praktykę inicjowania przez skarżącego postępowań, które obiektywnie nie służą ochronie konkretnych praw czy wolności. Referendarz rozważył sytuację skarżącego i zasadnie uznał, że żądanie przyznania prawa pomocy przez skarżącego stanowi nadużycie prawa do sądu. Ilość i charakter spraw podlegających kontroli sądowoadministracyjnej jednoznacznie dowodzi, że celem skarżącego nie jest faktyczna ochrona swoich praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, które stanowią cel sam w sobie. W większości spraw skargi strony zostały odrzucone, a więc nie doszło do ich merytorycznego rozpoznania. Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny podzielił stanowisko referendarza sądowego i w konsekwencji, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.