II SA/Go 800/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Dziedzic po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi K.S. przeciwko Prezesowi Sądu Apelacyjnego w przedmiocie zapłaty na skutek sprzeciwu K.S. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 19 grudnia 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. Postanowieniem z dnia 12 października 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. odrzucił skargę K.S. przeciwko Prezesowi Sądu Apelacyjnego w przedmiocie zapłaty. W dniu 20 listopada 2017 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. wpłynął złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek K.S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2017 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie referendarz wskazał m.in., że skarżąca, mimo iż nie pracuje już zawodowo, posiada źródła stałego dochodu w postaci emerytury, dodatku opiekuńczego oraz czynszu z wynajmowanego przez siebie mieszkania. Łączna kwota dochodu z tego tytułu wynosi ok. 2.240 zł miesięcznie, przy czym skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Nadto skarżąca, jak sama oświadczyła, posiada środki pieniężne na dwóch lokatach po 5.000 zł, które zgromadziła z przeznaczeniem na leczenie i rehabilitację. Referendarz podkreślił, że status emeryta (rencisty) nie stanowi kryterium samodzielnie przesądzającego o przyznaniu prawa pomocy, zaś posiadanie przez stronę stałych dochodów w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Ponadto w ocenie referendarza zasadą jest samodzielne ponoszenie kosztów postępowania przez strony, zaś osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające, strona może zasadnie wystąpić o pomoc państwa w tym zakresie. Można zatem – zdaniem referendarza - oczekiwać, że koszty ewentualnych kosztów niniejszego postępowania skarżąca może pokryć ze swoich bieżących dochodów bądź zgromadzonych oszczędności. Referendarz sądowy podkreślił, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych obiektywnie możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu. Od powyższego postanowienia referendarza sądowego K.S. wniosła sprzeciw. Podniosła, że dochód wyliczony przez Sąd nie jest stały, ponieważ w rozchód wchodzi podatek od nieruchomości (rocznie około 600 zł), remont wynajmowanego mieszkania (odświeżenie) w czasie, gdy zmieniają się jego lokatorzy, utrzymanie samochodu (naprawy – w grudniu 2017 r. – 1000 zł, przegląd, zakup opon zimowych – 980 zł, paliwo – około 150 zł). Skarżąca wyraziła zgodę na częściowe pokrycie kosztów toczącego się postępowania sądowego (w granicach możliwości finansowych). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego okazał się niezasadny. W razie wniesienia sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego zastosowanie znajduje przepis art. 260 p.p.s.a. W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a). W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Celem przyznania prawa pomocy jest zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów sądowych. Prawo pomocy obejmuje osoby nie osiągające żadnych dochodów lub osiągające dochód na tyle niski, że nie pozwala on na uiszczenie kosztów postępowania sądowego, nawet przy poczynionych oszczędnościach w wydatkach koniecznych. Ma ono służyć osobom najuboższym, to jest takim, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu. Ciężar dowodu co do wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem, co wynika z treści przytoczonego art. 246 § 1 p.p.s.a. Z przedstawionych przez skarżącą dokumentów wynika, że utrzymuje się z emerytury w wysokości ok. 1400 zł, dodatku opiekuńczego w wysokości 200 zł oraz czynszu z tytułu wynajmu mieszkania w kwocie 640 zł, co daje łączną kwotę w wysokości ok. 2.240 zł miesięcznie. Na majątek strony składa się mieszkanie o powierzchni 51 m², garaż, laboratorium dentystyczne – pokój o powierzchni 12 m², a także niezabudowana nieruchomość gruntowa o powierzchni 1964 m². Ponadto skarżąca posiada według swego oświadczenia dwie lokaty po 5.000 zł z przeznaczeniem na rehabilitację. Z kopii natomiast potwierdzeń wypłat środków pieniężnych w bankomacie, zawierających informacje o wysokości wolnych środków pieniężnych po dokonaniu operacji, na dzień [...] grudnia 2017 r. skarżąca dysponowała kwotą 2.829,18 zł. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, iż referendarz sądowy prawidłowo ocenił, że skarżąca nie wykazała, aby jej sytuacja materialna uzasadniała przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Przy ocenie czy sytuacja finansowa strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy Sąd bierze pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również jej stan majątkowy. W niniejszym przypadku zauważenia wymaga, iż skarżąca oprócz stałego dochodu posiada oszczędności, które umożliwiają pokrycie ewentualnych kosztów postępowania sądowego. Bez wpływu na powyższe stanowisko pozostają okoliczności dotyczące celów, na jakie skarżąca przeznaczyła, bądź ma zamiar przeznaczać zgromadzone przez siebie oszczędności. Wydatki związane z utrzymaniem nieruchomości, takie jak remonty, czy też koszty utrzymania samochodu mają charakter prywatnoprawny i nie mogą mieć pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, do których zalicza się koszty postępowania. Koszty postępowania należy bowiem traktować, jako bieżące wydatki w budżecie, które powinny być zaspakajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Należy podkreślić, że treść przepisów p.p.s.a., pozwala na przyznanie prawa pomocy wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, w których skarżący ponad wszelką wątpliwość udowodni, że nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym strony i jej rodziny. Nadesłane zaś do Sądu dokumenty oraz złożone oświadczenia, nie potwierdzają, aby tego rodzaju szczególna sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Ponadto podkreślić trzeba, że w orzecznictwie sądowym utrwalony jest pogląd, iż posiadanie przez stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy stałych dochodów oraz dodatkowych środków finansowych w postaci np. czynszu za wynajem mieszkania w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Wprawdzie okoliczność taka nie może być podstawą do "automatycznego" odmówienia stronie zwolnienia od kosztów, bez pełnego zbadania jej sytuacji majątkowej przedstawionej we wniosku (por. postanowienie NSA z 11 marca 2011 r., sygn. akt II GZ 89/11), jednakże w rozpatrywanej sprawie analiza akt sprawy nie dostarcza jakichkolwiek podstaw do uznania, iż skarżąca nie jest w stanie pokryć należnych kosztów sądowych bez uszczerbku dla swego koniecznego utrzymania. Wskazane okoliczności świadczą o prawidłowości orzeczenia referendarza sądowego, wobec czego brak było podstaw do zmiany tego rozstrzygnięcia. Wobec powyższego, na podstawie art. 260 p.p.s.a. orzeczono jak na wstępie.