I SA/Ke 188/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kuchta, Sędziowie Sędzia WSA Maria Grabowska, Sędzia WSA Ewa Rojek (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Celestyna Niedziela, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 5 czerwca 2012r. sprawy ze skargi K.G. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...]. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 23 grudnia 2011r.; 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości. 1.1 Decyzją z dnia [...]. nr [...]Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...]. odmawiającą K. G. umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. 1.2 W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że wyrokiem z dnia 18 sierpnia 2011r. I SA/Ke 347/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uchylił decyzję ostateczną Prezesa Kasy z dnia [...]. nr [...]oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...]nr [...]odmawiającą K. G. umorzenia należności wobec KRUS. Po uwzględnieniu zaleceń wskazanych przez Sąd, Prezes Kasy w dniu 23 grudnia 2011r. podjął decyzję o odmowie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. 1.3 Wniosek o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia strona uzasadniła tym, że jest w wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej, nie pracuje, nie posiada majątku, zamierza się uczyć. Dług powstał w czasie spowodowanej chorobą przerwy w nauce. 1.4 Organ ustalił, że K. G. mieszka z matką A.G. w trzypokojowym domu parterowym z kuchnią i łazienką, krytym eternitem, wymagającym remontu, z bieżącą wodą i ogrzewaniem. Na terenie posesji znajduje się stodoła murowana kryta eternitem w stanie do remontu. Brak maszyn rolniczych i samochodu. K. G. jest bezrobotny. W okresie od 5 listopada 2010r. do 31 stycznia 2011r. pobrał stypendium w kwocie 2.553 zł brutto, 2.209,70 zł netto. A. G. uzyskuje rentę z tytułu niezdolności do pracy w wysokości 740,26 zł netto. Wnioskodawca nie posiada gospodarstwa rolnego, nie korzysta z dopłat z ARiMR ani ze świadczeń z opieki społecznej. W 2007r. nabył w drodze spadku gospodarstwo rolne, które sprzedał w tym samym roku. Wnioskodawca leczy się na przewlekłą depresję, matka choruje na padaczkę, depresję, jest pod opieką neurologa i onkologa. Lekarz Regionalny Inspektor Orzecznictwa Lekarskiego stwierdził, że wydatki ponoszone na leczenie w przypadku chorób jakie występują zarówno u matki jak i syna, wymagają stałego przyjmowania leków i stanowią znaczną część dochodu rodziny. Wnioskodawca przebywał w Ś. Centrum Psychiatrii w M., obecnie nie kontynuuje leczenia. Lekarz rzeczoznawca KRUS przeprowadził w dniu 7 lutego 2012r. badanie, w wyniku którego K. G. nie został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym. Mimo wezwań organu, strona w toku postępowania przedłożyła jedynie dwie faktury dokumentujące wydatki na zakup leków - w kwocie 58,63 zł i 189,13 zł. Koszty utrzymania domu wynoszą około 500 zł, nie są to koszty miesięczne. 1.5 Organ zacytował treść art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i wyjaśnił, że ważny interes społeczny należy rozumieć jako zaistnienie szczególnych zdarzeń losowych, niezależnych od działań danej osoby, powodujących ograniczenie zdolności płatniczych. Ważnym interesem zainteresowanego, dającym podstawy do umorzenia jest potwierdzenie jego szczególnie trudnej sytuacji bytowej, w której konieczność zwrotu nienależnie pobranego świadczenia zagrażałoby podstawom egzystencji. Ustawodawca każe uwzględniać także stan funduszy Kasy, z których wypłacane są należne rolnikom świadczenia emerytalno-rentowe oraz zasiłki chorobowe. Ustawa nie definiuje pojęcia "możliwości płatnicze wnioskodawcy", w związku z tym w tego typu sprawach pomocniczo stosuje się kryterium dochodowe wykorzystywane dla potrzeb świadczeń z pomocy społecznej wynoszące 351 zł miesięcznie na osobę w rodzinie. Obliczając dochód w rodzinie sumowane są przychody wszystkich członków rodziny prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Dochód z renty A. G. przekracza tę kwotę. Organ podniósł, że K. G. nie korzysta z opieki pomocy społecznej, czyli instytucji powołanej do pomocy osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialno-bytowej. Zdaniem organu nie pozwala to uznać, że sytuacja jest wyjątkowo trudna i stwarza zagrożenie bytu lub zdrowia, a regulowanie zobowiązań zagraża egzystencji rodziny wnioskodawcy. Stan zdrowia wnioskodawcy i jego matki wymaga systematycznego leczenia, jednak wnioskodawca nie potrafił udokumentować w pełni wysokich kosztów związanych z leczeniem, pomimo wezwań organu. 2.1 Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach złożył K. G.. Wskazał, że jest bezrobotny, choruje od pięciu lat, leczy się w Sandomierzu. Nie zgadzając się z opinią rzeczoznawcy KRUS nieuznającej go za całkowicie niezdolnego do pracy, wniósł odwołanie do sądu. Podniósł, że choroba uniemożliwia mu codzienną egzystencję. Środki ze sprzedaży gospodarstwa rolnego przeznaczone zostały na spłatę długów. Przedłożone organowi faktury za zakup leków nie stanowią wszystkich wydatków związanych z leczeniem, dochodzą jeszcze koszty dojazdów. Skarżący nie zgodził się z twierdzeniem organu, że koszty utrzymania domu nie są miesięczne. Opłaty te wynoszą 150 zł miesięcznie, przy tym należy uwzględnić wydatki na odzież, żywność, środki czystości. Wraz z matką żyją w ubóstwie, pomaga im rodzina. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje. 3.1 Sądy administracyjne zostały wyposażone w funkcje kontrolne działalności administracji publicznej, co oznacza, że w przypadku zaskarżenia decyzji lub postanowienia, sąd bada ich zgodność z przepisami prawa (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz. U. Nr 153, poz. 1269 zm. oraz art. 3 i art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz. U. z 2012r. poz. 270, określanej dalej jako ustawa P.p.s.a.). Podstawowym celem i efektem kontroli sądowej jest więc eliminowanie z obrotu aktów i czynności organów administracji publicznych niezgodnych z prawem i przywrócenie stanu zgodnego z prawem poprzez wydanie orzeczenia odpowiedniej treści. Dokonując kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, sąd bada, czy organy do ustalonego stanu faktycznego zastosowały właściwą normę prawa materialnego oraz, czy nie uchybiły przepisom prawa regulującym zasady postępowania, a jeśli dopuściły się takich uchybień, to czy te uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uchylenie zaskarżonej decyzji następuje bowiem m.in. wówczas, gdy sąd stwierdzi, że w sprawie doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy bądź, gdy dopuszczono się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. 3.2 Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd doszedł do przekonania, że skarga jest zasadna. 3.3 W pierwszej kolejności należy wskazać, że prawomocnym wyrokiem z dnia 18 sierpnia 2011r. sygn. akt I SA/Ke 347/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uchylił decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 9 maja 2011r. oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 28 lutego 2011r. odmawiającą K. G. umorzenia należności wobec KRUS. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd podniósł, że dokonana przez organ ocena zgromadzonego materiału dowodowego jest niepełna z uwagi na jej brak w zakresie relacji pomiędzy dochodami uzyskiwanymi przez skarżącego, a właściwie jedynie przez jego matkę, a wydatkami koniecznymi dla egzystencji zobowiązanego i jego matki. Ponadto Sąd zarzucił organowi, że ten nie wyjaśnił w jakim zakresie stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego miał wpływ na rozstrzygnięcie wniosku K. G. o umorzenie należności. 3.4 W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, w ponownie prowadzonym postępowaniu, nie zastosował się do powołanych wyżej wytycznych Sądu zawartych w wyroku z dnia 18 sierpnia 2011r. Naruszył tym samym przepis art. 153 ustawy P.p.s.a., który stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną należy rozumieć wyjaśnienie istotniej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej i dotyczą sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy. Mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (tak również A. Kabat [w] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 345). 3.5 Należy stwierdzić, że o ile organ dokonał ustaleń faktycznych w zakresie uzyskiwanych przez K. G. i jego matkę A G. dochodów, to w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie dokonał prawidłowej analizy wysokości ponoszonych przez nich wydatków, a ponadto nie ustalił prawidłowo możliwości płatniczych zobowiązanego, o których mowa w art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j. Dz. U. z 2008r, Nr 50, poz. 291 ze zm.), określanej dalej jako u.u.s.r. Przepis ten stanowi, że Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć w całości lub w części należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Treść tego przepisu oznacza, że obowiązkiem organu orzekającego w sprawie umorzenia należności, jest wyjaśnienie sytuacji materialnej skarżącego. Dla ustalenia sytuacji bytowej zobowiązanego nie wystarczy jednak wskazanie wysokości dochodów i wydatków, konieczne jest bowiem ustalenie relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji zobowiązanego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Tylko bowiem ustalenie takiej relacji pozwala na dokonanie oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że organ ustalił możliwości płatnicze K. G. na poziomie równym uzyskiwanemu przez niego jako członka rodziny dochodowi (tj. na poziomie połowy uzyskiwanej przez A. G. renty). Tymczasem możliwości płatniczych wnioskodawcy, o których mowa w komentowanym przepisie, nie można utożsamiać z dochodem przypadającym na jednego członka rodziny. Możliwości te należy ustalać w kontekście uzyskiwanych dochodów, ale i koniecznych wydatków. Dokonaniu takiej właśnie analizy służyło ustalanie rzeczywistego poziomu wydatków rodziny G.ch, czemu organ zaniechał. Organ, tak jak i w sprawie zakończonej wyrokiem I SA/Ke 347/11, nie poddał stosownej ocenie znajdującej się w aktach sprawy opinii orzeczniczej lekarza regionalnego, z której wynika, że skarżący ponosi znaczne wydatki na leczenie. Organ uwzględnił jedynie częściowe koszty leczenia, jakie wynikały z przedstawionych przez stronę faktur. Tymczasem faktury te nie obrazują całości wydatków wnioskodawcy i jego matki, co sam przyznał organ podnosząc, że nie pozwalają one na ustalenie faktycznych kosztów związanych z leczeniem. Przy czym organ winien przy ocenie faktu, iż skarżący nie udokumentował należycie wydatków związanych z leczeniem wziąć pod uwagę, że wezwanie takie skierował do osoby cierpiącej na schorzenia, które mogą utrudniać wypełnienie oczekiwanych przez organ wymagań formalnych. Innymi słowy, organ miał obowiązek ustalić faktyczne koszty związane z leczeniem, uwzględniając w tym zakresie treść opinii orzeczniczej. Opinia ta stanowi bowiem przeprowadzony z urzędu dowód, który winien zostać oceniony w kontekście całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, stosownie do dyspozycji art. 7, art. 8 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. W orzeczeniu z dnia 4 lipca 2001r. I SA 301/00 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że "obowiązek zebrania całego materiału dowodowego w postępowaniu administracyjnym oznacza, że organ administracji publicznej winien z własnej inicjatywy gromadzić w aktach dowody, które jego zdaniem będą konieczne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy oraz winien gromadzić w aktach sprawy także dowody wskazane lub dostarczone przez strony, jeżeli mają one znaczenie dla sprawy". Z kolei wyrażona w art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego zasada swobodnej oceny dowodów oznacza, że organ ma obowiązek ocenić nie tylko każdy dowód z osobna ale też wszystkie dowody w kontekście ich wzajemnych powiązań. Powyższym obowiązkom organ nie sprostał, co doprowadziło do ustalenia wydatków na leczenie na poziomie nieodzwierciedlającym jego rzeczywistego wymiaru. Następnie organ nie wypełnił kolejnej wytycznej zawartej w uzasadnieniu wyroku I SA/Ke 347/11. Organ nie określił bowiem relacji zachodzącej pomiędzy dochodami i wydatkami. Oczywiście mógł to uczynić dopiero po prawidłowym ustaleniu wydatków. Niemniej bez takiego porównania organ nie może oceniać, czy i w jakim zakresie sytuacja materialna i życiowa skarżącego pozwala na zapłatę należności. Nadmienić jedynie należy, że taka analiza prowadzi do wniosku, że środki jakimi dysponuje rodzina G.ch po poczynieniu koniecznych wydatków, są znikome, poniżej granicy ubóstwa. Do uznania organu pozostaje, czy w świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego pozwalają one na spłacenie nienależnie pobranego świadczenia. 3.6 Niezastosowanie się przez Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego do wytycznych zawartych w wyroku z dnia 18 sierpnia 2011r. dotyczy także braku ustaleń w zakresie stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Uzasadnienie zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji, tak jak i uzasadnienie uchylonej wyrokiem I SA/Ke 347/11 decyzji z dnia 9 maja 2011r., zupełnie pomija tę kwestię. Organ w dalszym ciągu nie wyjaśnił w jaki sposób przesłanka ta wpływa w niniejszej sprawie na ocenę istnienia ważnego interesu K. G. W tej sytuacji aktualne jest stanowisko zawarte w uzasadnieniu wyroku z dnia 18 sierpnia 2011r., że uzasadnienie decyzji nie może ograniczyć się tylko do zacytowania przepisu, lecz winno wyjaśnić jak, w ocenie organu, stan finansów funduszu wpływa na rozpoznanie wniosku konkretnego zobowiązanego o umorzenie należności. 3.7 Podsumowując należy stwierdzić, że organ wbrew treści art. 153 ustawy P.p.s.a. nie wypełnił wytycznych zawartych w wyroku I SA/Ke 347/11. 3.8 Ponownie rozstrzygając sprawę w przedmiocie wniosku o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia organ dokona aktualnych na dzień wydania decyzji ustaleń faktycznych w zakresie wysokości uzyskiwanych przez rodzinę G.ch dochodów i ponoszonych przez tę rodzinę wydatków. Na tej podstawie organ rozważy możliwości płatnicze wnioskodawcy w odniesieniu do bieżącej kwoty należności. Następnie organ oceni stan finansów funduszu emerytalno – rentowego i składkowego. Analiza tych przesłanek pozwoli organom ustalić istnienie bądź też nie, ważnego interesu po stronie K. G., a w konsekwencji na prawidłowe zastosowanie treści art. 41a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r. Organ uwzględni przy tym (na co wskazywał już Sąd rozpoznający sprawę wcześniej), że sytuacją uzasadniającą istnienie po stronie podlegającego ubezpieczeniu rolnika ważnego interesu w umorzeniu należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r., jest niemożność opłacenia składek ze względu na brak środków finansowych. Istnienie tego interesu nie może być kwestionowane w sytuacji, gdy zapłata składek zagraża podstawom egzystencji osoby podlegającej ubezpieczeniu i jej bliskich razem z nią zamieszkujących. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację materialną ubezpieczonego istnieje wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty składek i możliwościami egzystencyjnymi zobowiązanego istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawnych potrzeb życiowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 listopada 2006r. III SA/Wa 1786/06, dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). 3.9 Ze względu na powyższe należało stwierdzić, że zaskarżona decyzja naruszyła przepis art. 153 ustawy P.p.s.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 152 ustawy P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.