I SA/Ke 314/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Surma (spr.) Sędziowie Asesor WSA Andrzej Mącznik Asesor WSA Magdalena Stępniak Protokolant Starszy inspektor sądowy Anna Adamczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 września 2024 r. sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 czerwca 2024 r. nr 1312/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z 20 czerwca 2024 r. nr 1312/2024 Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Zakład", "ZUS"), po rozpoznaniu wniosku M. Z., odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą (płatnika opłacającego składki na własne ubezpieczenia) wynikających z decyzji z 28 września 2012 r. nr [...] o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania po zmarłej K. Z., w łącznej kwocie [...]zł, w tym: a) ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu: - składek za okres [...] - [...] w kwocie [...]zł; - odsetek za zwłokę naliczonych na 14 sierpnia 2023 r. przypadających od ww. składek w kwocie [...]zł, - kosztów upomnienia - w kwocie [...]zł; b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu: - składek za okres [...] - [...] oraz [...] - [...] w kwocie [...]zł; - odsetek za zwłokę naliczonych na 14 sierpnia 2023 r. przypadających od ww. składek w kwocie [...]zł; - kosztów upomnienia w kwocie [...]zł; c) Fundusz Pracy w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu: - składek za okres [...] - [...] w kwocie [...]zł; - odsetek za zwłokę naliczonych na 14 sierpnia 2023 r. przypadających od ww. składek w kwocie [...]zł; kosztów upomnienia w kwocie [...]zł. Materialnoprawną podstawę powyższej decyzji stanowiły przepisy art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3a i art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. z 2024 r. poz. 497), dalej "u.s.u.s." oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), dalej "rozporządzenie". W uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia organ przedstawił następujący stan faktyczny sprawy i argumentację prawną. Spadkodawca K. Z. (matka skarżącego) prowadziła działalność gospodarczą i z tego tytułu podlegała obowiązkowi opłacania składek w ZUS. W związku z nieopłaceniem składek na koncie płatnika powstały zaległości. K. Z. zmarła 5 stycznia 2012 r. Decyzją z 28 września 2012 r. Zakład przeniósł odpowiedzialność za zobowiązania po zmarłej K. Z. na skarżącego. Decyzja jest prawomocna od 19 listopada 2012 r. Wnioskiem z 14 sierpnia 2023 r. skarżący zwrócił się o umorzenie całości zadłużenia z tytułu składek, przedstawiając swoją sytuację zdrowotną i materialną. Decyzją z 10 października 2023 r. nr [...] ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. Wyjaśnił, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki przewidziane w art. 28 ust. 3 oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 pkt. 1-3 rozporządzenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku 11 stycznia 2024 r. (sygn. akt I SA/Ke 524/23) uchylił zaskarżoną decyzję. Wskazał, że ZUS niedostatecznie wyjaśnił kwestię przedawnienia należności z tytułu składek, których dotyczy rozpoznawany w tej sprawie wniosek o umorzenie. Podkreślił, że warunkiem dopuszczalności wydania decyzji merytorycznej w sprawie z wniosku o umorzenie należności publicznoprawnych jest weryfikacja istnienia ważnego zobowiązania. Organ w tej sprawie nie powołał podstawy prawnej w tym zakresie, nie przeanalizował okoliczności, które mają wpływ na bieg terminu przedawnienia ww. należności, jak również nie przedstawił w aktach administracyjnych dowodów umożliwiających weryfikację tych okoliczności. Stwierdzenie w uzasadnieniu kontrolowanego aktu, że od 2016 r. toczy się postępowanie egzekucyjne wobec skarżącego to za mało w powyższym aspekcie. Również wypowiedź organu w odpowiedzi na skargę była niepełna, a poza tym nie podlegająca zweryfikowaniu wobec braku w aktach dokumentów związanych z biegiem terminu przedawnienia. Następnie wskazał, że organ w sposób niepełny ustalił stan faktyczny sprawy oraz nieprawidłowo przeanalizował zgromadzone dotąd dowody pod kątem wystąpienia przesłanek z § 3 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Nadto sąd wyjaśnił, że w świetle reguł logicznego rozumowania i zasad doświadczenia życiowego, budzi zastrzeżenia dokonana w sprawie przez ZUS prawnomaterialna ocena okoliczności faktycznych w świetle przesłanek określonych w § 3 rozporządzenia. Podkreślił, że materiał dowodowy zgromadzony przez Zakład nie dawał dostatecznych podstaw do tego, by stanowczo rozstrzygnąć sprawę skarżącego. Organ nie dokonał wyczerpujących ustaleń dotyczących kwestii przedawnienia objętych decyzją zaległości składkowych, dlatego w prowadzonym ponownie postępowaniu należy zgromadzić wszystkie dowody, które mają istotne znaczenie w tej sprawie, w tym tytuły wykonawcze, stanowiące podstawę egzekucji administracyjnej. Na tej podstawie ustalić należy to, czy i kiedy je wystawiono, czy odbyło się to prawidłowo oraz na jaką opiewają kwotę. Zakład niedostatecznie wyjaśnił nadto, czy i jakie możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ma skarżący. Wnioski, jakie ZUS wyciągnął ze zgromadzonych w sprawie dowodów, są przedwczesne. Organ nie odniósł do aktualnej sytuacji życiowej skarżącego w sposób pełny, opierając ocenę prawnomaterialną faktów w kontekście § 3 rozporządzenia wyłącznie na możliwościach strony w spłacie zaległości, które dopiero wystąpią w przyszłości. Ponownie rozpoznając sprawę organ wyjaśnił, że w celu prawidłowego wykonania wyroku WSA w Kielcach z 11 stycznia 2024 r. podczas rozmowy telefonicznej przeprowadzonej 20 maja 2024 r. z pełnomocnikiem strony ustalono, że dokumenty złożone do poprzedniej sprawy w tym RON z 29 sierpnia 2023 r. są aktualne i należy je uwzględnić, w sprawie orzeczenia o niepełnosprawności strona nie posiada nowego orzeczenia, aktualnie posiada stopień umiarkowany. Nadto pełnomocnik oświadczyła, że stronie przyznano rentę, lecz trwa wyliczanie jej wysokości i w ciągu kilku dni powinna zostać wypłacona. Organ wskazał na materiał dowodowy przedstawiony przez stronę wraz z wnioskiem z 30 czerwca 2023 r. oraz odniósł się do rozmowy telefonicznej z pełnomocnikiem z 20 maja 2024 r. w zakresie aktualności przekazanych dokumentów. Nadto wskazał na przeprowadzone czynności jakie podjął z urzędu. Odnosząc się do wniosku wskazał, że w złożonym oświadczeniu majątkowym z 29 sierpnia 2023 r. skarżący poinformował, że jest kawalerem, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. W okresie od 21 kwietnia 2023 r. do 31 sierpnia 2023 r. pracował zarobkowo na podstawie umowy zlecenia i z tego tytułu uzyskiwał dochód w wysokości [...] zł/h. Natomiast z przeprowadzonej 6 września 2023 r. rozmowy telefonicznej z pełnomocnikiem, strony wynika, że wnioskodawca nie pracuje, nie może podjąć pracy z uwagi na zły stan zdrowia, w utrzymaniu finansowo pomaga mu rodzina. Zakład ustalił, że strona pobiera od 1 września 2023 r. (od miesiąca, w którym złożono wniosek) do 28 lutego 2025 r. rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, która od 1 września 2023 r. do 29 lutego 2024 r. wynosiła brutto [...] zł., zaś od 1 marca 2024 r. brutto [...] zł, netto [...] zł. Z wyrównania została potrącona jednorazowo kwota z tytułu wypłaconych zasiłków z pomocy społecznej w kwocie [...]zł. Wnioskodawca figuruje jako świadczeniobiorca, za którego jednostka organizacyjna wójt, burmistrz lub prezydent miasta ma obowiązek opłacać składki, a podstawa składek ubezpieczenia zdrowotnego w ostatnich miesiącach (3-5/2024) wyniosła [...] zł. Wyjaśnił, że strona, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy. nie posiada dochodu z innych źródeł. ZUS ustalił, że skarżący ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu: miesięcznych opłat w kwocie [...]zł, opłat eksploatacyjnych w kwocie [...]zł, kosztów związanych z leczeniem w kwocie [...]zł. Na potwierdzenie tych wydatków skarżący przedłożył m.in. faktury, blankiety wpłat oraz informację o wysokości opłat za lokal mieszkalny. Zaznaczył, że posiada zobowiązanie pieniężne w instytucjach za okres [...] - [...] w wysokości [...] zł, które nie jest spłacane. Wskazał, że nie jest właścicielem majątku ruchomego, posiada mieszkanie o powierzchni 49,1 m2 położone w K. przy ul. [...] w K. (współwłasność [...] udziału) oraz inne składniki mienia ruchomego (laptop, lodówka, pralka, telewizor) o łącznej wartości [...] zł. Do akt sprawy skarżący załączył informację z 30 grudnia 1989 r. ze spółdzielni o przydziale ww. lokalu mieszkalnego na warunkach własnościowego prawa do lokalu. Zgodnie z ustaleniami dokonanymi w Centralnej Ewidencji Pojazdów oraz w Centralnej Bazie Danych Ksiąg Wieczystych skarżący nie figuruje jako właściciel lub współwłaściciel majątku ruchomego i nieruchomości. Odnośnie kwestii przedawnienia organ wskazał, że na dzień wydania decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek po zmarłej K. Z. z 28 września 2012 r. należności nie uległy przedawnieniu. W tym kontekście wskazał na treść art. 24 ust. 5d u.s.u.s. Następnie wyjaśnił, że na zawieszenie biegu terminu przedawnienia miało wpływ postępowanie w sprawie umorzenia należności na podstawie ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551, dalej "ustawa"). W dniu 5 kwietnia 2013 r. oraz 5 grudnia 2014 r. skarżący wniósł o umorzenie należności na podstawie ww. ustawy z 9 listopada 2012 r. Dalej organ wyjaśnił, że prowadzone postępowanie egzekucyjne - tytułu wykonawcze - zostały wystawione na podstawie decyzji przenoszącej odpowiedzialność z 28 września 2012 r. Tytuły zostały wystawione 18, 19 i 20 października 2016 r., na łączną kwotę [...]zł + odsetki [...] zł + koszty upomnienia [...] zł doręczone (awizowane) 8 listopada 2016 r. Nadto wskazał na zawarty układ ratalny od 26 listopada 2020 r. do 8 stycznia 2024 r. (data zerwania umowy). Wobec dokonanych ustaleń wskazał na treść art. 24 ust. 5a i 5b u.s.u.s. Zakład powołując się na orzeczenie, tj. wyrok NSA z 25 czerwca 2020 r., I GSK 83/20 podał, że przedmiotem postępowania o umorzenie należności jest ustalenie istnienia materialnoprawnej podstawy umorzenia, jaką jest całkowita nieściągalność, a w przypadku jej braku - zaistnienie uzasadnionego przypadku w stosunku do płatnika składek. Przedawnienie nie jest przesłanką, której zaistnienie uzasadnia wniosek o umorzenie zaległości, a zatem nie mieści się ono w granicach sprawy dotyczącej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. Fakt przedawnienia może być natomiast badany w postępowaniu tyczącym zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. Nadto podniósł, że kwestia przedawnienia zastrzeżona została co do zasady dla właściwości sądów powszechnych, jako sprawa z zakresu ubezpieczenia społecznego w zakresie materialnym. Następnie ZUS powołał się na treść art. 28 ust. 2 i ust. 3 pkt 1 - 6 u.s.u.s., podkreślając odnośnie całkowitej nieściągalności, że przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, pkt 4, pkt 4b i pkt 4c u.s.u.s., nie zachodzą w stosunku do zadłużenia. Z przyczyn oczywistych nie ma zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Ponieważ wysokość zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a w tej sprawie również nie ma zastosowania. Odnosząc się do sytuacji materialnej skarżącego, organ wskazał, że strona pobiera rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy oraz jest świadczeniobiorcą MOPR w K. (wysokość świadczenia w miesiącu maj 2024 r. wyniosła [...] zł). Jest współwłaścicielem mieszkania o powierzchni 49,1 m2. W stosunku do skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez ZUS, które zostało zawieszone z uwagi na zawarty układ ratalny. Naczelnik urzędu skarbowego ani komornik sądowy nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Zakład podkreślił, że dopóki istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych organ rentowy działając jako wierzyciel nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania. Nieściągalność należności z tytułu składek związana jest generalnie z całkowitą, aktualną i przyszłą niemożnością skutecznego ich dochodzenia w postępowaniu egzekucyjnym oraz nieracjonalnością wszczęcia takiego postępowania. W konsekwencji organ stwierdził, że w sprawie nie zachodzą przesłanki określone w art. 28 ust. 3 ustawy u.s.u.s., stąd umorzenie należności na ich podstawie jest niemożliwe. Następnie ZUS podkreślił, że w rozporządzeniu zostały zawarte przesłanki umożliwiające pozytywne rozpatrzenie wniosku o umorzenie, których treść przytoczył. Wyjaśnił, że przesłanki uzasadniające umorzenie należności z tytułu składek jako należności publicznoprawnych w oparciu o przepisy rozporządzenia mają charakter wyjątkowy, a instytucja umorzenia tych należności winna być stosowana wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach. Nadto stwierdził, że wobec publicznoprawnego charakteru należności z tytułu składek oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczone, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Zadaniem Zakładu brak jest podstaw do umorzenia należności w oparciu o zapisy rozporządzenia. W jego ocenie okoliczności w nim wymienione (pkt 1-3) nie zachodzą. Odnosząc się do sytuacji zdrowotnej wnioskodawcy organ ustalił, że skarżący jest po dwóch udarach, cierpi na porażenie nerwu twarzowego, niedowład lewej ręki i nogi oraz cukrzycę. Wobec tego legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności przyznanym do 31 lipca 2024 r., jednak nie jest to orzeczenie, które całkowicie i trwale wyklucza go z rynku pracy. Skarżący jest bowiem zdolny do pracy w warunkach pracy chronionej. Wymaga konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie danej osoby. Wymaga także korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki. Zakład podał, że na rozprawie 11 stycznia 2024 r. strona poparła skargę i wyjaśniła, że jej sytuacja zdrowotna jest nadal ciężka, nie może poruszać ręką i podjąć pracy w systemie pracy chronionej. Jednak w trakcie procedowania wniosku pełnomocnik wskazał, że nie posiada nowego orzeczenia wobec otrzymania odmowy. Zakład podniósł, że wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub członka jego rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Wskazując na wyrok WSA w Lublinie z 18 marca 2010 r., III SA/Lu 583/09 - wywiódł, że przewlekła choroba zobowiązanego może stanowić podstawę ubiegania się o umorzenie należności z tytułu składek, tylko wówczas, gdy pozbawia ona zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu pozwalającego na opłacenie należności. W przypadku, gdy zobowiązany mimo istnienia choroby uzyskuje dochody, wspomniana podstawa umorzenia nie ma zastosowania. Wniosek taki wypływa z wykładni językowej wspomnianego przepisu, a wspiera go wynik wykładni celowościowej. Celem wspomnianego przepisu, tak jak całej instytucji umorzenia należności z tytułu składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jest udzielenie pomocy zobowiązanym, którzy znaleźli się w szczególnie trudnym położeniu. Zdaniem Zakładu ww. przesłanka wobec strony nie zachodzi, albowiem dysponuje ona źródłem dochodu w postaci pobieranej renty oraz świadczenia z MOPR. Ponadto pozostaje przedsiębiorcą, którego działalność jest obecnie zawieszona. ZUS wykluczył również umorzenie należności ze względu na trudną sytuację finansową, że w przypadku spłaty zadłużenia pozbawiłoby to skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ podniósł, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Od 1 września 2023 r. do 28 lutego 2025 r. pobiera rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, która od 1 września 2023 r. do 29 lutego 2024 r. wynosiła brutto [...] zł, zaś od 1 marca 2024 r. brutto [...] zł, netto [...] zł. Z wyrównania została potrącona jednorazowo kwota z tytułu wypłaconych zasiłków z pomocy społecznej w kwocie [...]zł. Nadto organ ustalił, że strona figuruje jako świadczeniobiorca, za którego jednostka organizacyjna wójt, burmistrz lub prezydent miasta ma obowiązek opłacać składki, a podstawa składek ubezpieczenia zdrowotnego w ostatnich miesiącach (3-5/2024) wyniosła [...] zł. W dalszej kolejności Zakład wyjaśnił, że podstawowym wskaźnikiem służącym do oceny kryterium ubóstwa jest kwota określająca minimum socjalne. Dla 1-osobowego gospodarstwa pracowniczego minimum socjalne wynosi [...] zł (obliczenia IPiSS na podstawie danych GUS za IV kwartał 2023 r.). Zatem dochód, jakim wnioskodawca dysponuje jest wyższy niż określone minimum socjalne. Wnioskodawca ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w wysokości [...] zł miesięcznie. Posiada zobowiązania pieniężne w instytucjach, które nie są spłacane, co nie stanowi podstawy do umorzenia należności z tytułu składek. Zdaniem Zakładu analizując możliwość umorzenia należności, należy mieć na uwadze to, czy trudności finansowe mają charakter przejściowy, czy stały i pogłębiający się. Brak jest podstaw do uznania, że sytuacja materialno-bytowa strony całkowicie i trwale uniemożliwia jej spłatę zaległości. Dysponuje dochodem w postaci pobieranego świadczenia rentowego oraz zasiłku z MOPR. Ponadto jest przedsiębiorcą, którego działalność obecnie jest zawieszona. Zakład zwrócił też uwagę na to, że strona miała dwukrotną możliwość redukcji części zadłużenia w ramach ustawy z 9 listopada 2012 r., z której nie skorzystała z uwagi na brak opłacenia należności niepodlegających umorzeniu w ramach ww. ustawy. Końcowo organ stwierdził, że istnieje możliwość odzyskania należności w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego lub poprzez dobrowolną spłatę zaległości w formie układu ratalnego. Zobowiązanie regulowane było w formie układu ratalnego, który uległ rozwiązaniu w styczniu, lecz istnieje możliwość ponownego zwrócenia się z wnioskiem o rozłożenie zadłużenia w systemie ratalnym. Wobec braku stwierdzenia całkowitej nieściągalności oraz przesłanek zawartych w rozporządzeniu należało zatem odmówić umorzenia należności z tytułu składek wskazanych w decyzji. Na powyższą decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych M. Z. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Po przytoczeniu treści uzasadnienia wyroku wydanego w sprawie 11 stycznia 2024 r. sygn. akt I SA/Ke 524/23, zarzucił że Zakład w sposób bardzo ogólny odniósł się do sprawy przedawnienia należności, w szczególności w żaden sposób nie wyjaśnił w jakich terminach, jakie należności i za jaki okres składki nie uległy przedawnieniu. ZUS ustalił, że pobierając rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w wysokości netto [...] zł i mając comiesięczne wydatki w wysokości [...] zł, M. Z. jest w stanie wyżywić się (jedzenie) za kwotę w wysokości [...] zł miesięcznie. Skarżący zwrócił też uwagę, że z powodu sytuacji zdrowotnej (dwa udary, niedowład ręki i nogi) nie jest w stanie podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia. Kwota renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i wydatki związane z opłatami comiesięcznymi oraz kosztami leczenia powoduje, że nie jest w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb życiowych. W utrzymaniu w dalszym ciągu pomagają mu w miarę możliwości: 88 letnia babcia i ciocia (siostra zmarłej K. Z.). Nadto podkreślił, że posiadane własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego zapewnia mu dach nad głową, a sprzedaż go po to, by opłacić należności wobec Zakładu, spowodowałyby że stałby się osobą bezdomną. W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Na podstawie art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej: "p.p.s.a."), ogranicza podstawy prawne uwzględnienia skargi do stwierdzenia naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z uwagi na treść art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną – z zastrzeżeniem art. 57a, który w tej sprawie nie ma zastosowania. Przedmiotem kontroli sądu była decyzja ZUS odmawiająca zobowiązanemu umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą (płatnika opłacającego składki na własne ubezpieczenia) wynikających z decyzji z 28 września 2012 r. o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania po zmarłej K. Z.. Ocena legalności zaskarżonej decyzji wymaga aktualnie uwzględnienia szczególnej konwencji procesowej, tj. okoliczności, że sprawa była już przedmiotem rozpoznania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wyrokiem z 11 stycznia 2024 r., sygn. akt I SA/Ke 524/23 sąd uchylił decyzję ZUS z 10 października 2023 r. stwierdzając, że organ niedostatecznie wyjaśnił kwestię przedawnienia należności z tytułu składek, których dotyczy rozpoznawany w tej sprawie wniosek o umorzenie. Podkreślił, że warunkiem dopuszczalności wydania decyzji merytorycznej w sprawie z wniosku o umorzenie należności publicznoprawnych jest weryfikacja istnienia ważnego zobowiązania. Organ w tej sprawie nie powołał podstawy prawnej w tym zakresie, nie przeanalizował okoliczności, które mają wpływ na bieg terminu przedawnienia ww. należności, jak również nie przedstawił w aktach administracyjnych dowodów umożliwiających weryfikację tych okoliczności. Stwierdzenie w uzasadnieniu kontrolowanego aktu, że od 2016 r. toczy się postępowanie egzekucyjne wobec skarżącego to za mało w powyższym aspekcie. Również wypowiedź organu w odpowiedzi na skargę była niepełna, a poza tym nie podlegająca zweryfikowaniu wobec braku w aktach dokumentów związanych z biegiem terminu przedawnienia. Następnie wskazał, że organ w sposób niepełny ustalił stan faktyczny sprawy oraz nieprawidłowo przeanalizował zgromadzone dotąd dowody pod kątem wystąpienia przesłanek z § 3 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Nadto sąd wyjaśnił, że w świetle reguł logicznego rozumowania i zasad doświadczenia życiowego, budzi zastrzeżenia dokonana w sprawie przez ZUS prawnomaterialna ocena okoliczności faktycznych w świetle przesłanek określonych w § 3 rozporządzenia. Podkreślił, że materiał dowodowy nie dawał dostatecznych podstaw do tego, by stanowczo rozstrzygnąć sprawę skarżącego. Organ nie dokonał wyczerpujących ustaleń dotyczących kwestii przedawnienia objętych decyzją zaległości składkowych, dlatego w prowadzonym ponownie postępowaniu należy zgromadzić wszystkie dowody, które mają istotne znaczenie w tej sprawie, w tym tytuły wykonawcze, stanowiące podstawę egzekucji administracyjnej. Na tej podstawie ustalić należy to, czy i kiedy je wystawiono, czy odbyło się to prawidłowo oraz na jaką opiewają kwotę. Zakład niedostatecznie wyjaśnił nadto, czy i jakie możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ma skarżący. Wnioski, jakie ZUS wyciągnął ze zgromadzonych w sprawie dowodów, są przedwczesne. Organ nie odniósł do aktualnej sytuacji życiowej skarżącego w sposób pełny, opierając ocenę prawnomaterialną faktów w kontekście § 3 rozporządzenia wyłącznie na możliwościach strony w spłacie zaległości, które dopiero wystąpią w przyszłości. W związku z powyższym rozstrzygnięciem kontrolując aktualnie zaskarżoną decyzję zachodzi konieczność zastosowania art. 153 p.p.s.a., zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej, ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związani. Zarówno więc organy administracji, których działanie lub bezczynność było przedmiotem skargi, jak i sąd orzekający w sprawie, ilekroć dana sprawa będzie ponownie przez nie rozpoznawana, będą związane oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w orzeczeniu tegoż sądu, jeżeli nie zostanie ono uchylone lub nie ulegną zmianie przepisy prawa, na podstawie których sąd orzekał. Rozpatrując sprawę w tak zakreślonych granicach, sąd stwierdził, że skarga jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. Po pierwsze, sąd stwierdził, że organ nie zastosował się w pełni do wskazań co do dalszego postępowania zawartych w wyroku z 11 stycznia 2024 r. Nie ulega wątpliwości, że umorzeniu może podlegać jedynie zobowiązanie istniejące, do którego uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Wraz z upływem terminu przedawnienia stosunek prawny zobowiązania z tytułu składek wygasa bez względu na to, czy dłużnik powołał się na tę okoliczność. Tym samym zaległości w zobowiązaniach z tytułu składek, które wygasły wskutek przedawnienia i w związku z tym już nie istnieją, nie mogą być przedmiotem decyzji w sprawie wniosku o udzielenia ulgi w spłacie tych zobowiązań. Konieczne jest ustalenie wysokości zobowiązań faktycznie ciążących na wnioskodawcy. Podstawy umorzenia należności z tytułu składek odnoszące się do całkowitej nieściągalności muszą być bowiem analizowane z uwzględnieniem kwot rzeczywiście ciążących na dłużniku zobowiązań. Innymi słowy rzecz ujmując rozważania, co do istnienia należności składkowych, powinny być poczynione w pierwszej kolejności i wyprzedzać analizę przesłanek dopuszczających umorzenie zaległości z tytułu składek w rozumieniu art. 28 u.s.u.s. oraz przepisów rozporządzenia. Zatem – rekapitulując i uściślając znamienne jest to aby organ w pierwszej kolejności zbadał, czy są one wymagalne, dokonując w tym zakresie ustaleń i oceny z punktu widzenia przesłanek prowadzących do przedawnienia, z uwzględnieniem zdarzeń powodujących przerwę lub zawieszenie biegu przedawnienia. Ustalenia w tym przedmiocie, aby następnie mogły być zweryfikowane przez sąd, powinny być szczegółowo przedstawione w uzasadnieniu decyzji oraz - co istotne - potwierdzone w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym. Wymaga bowiem wyjaśnienia, że zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd orzeka wyłącznie "na podstawie akt sprawy". W jednolitym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że aktami sprawy w rozumieniu art. 133 § 1 p.p.s.a. są przedstawione sądowi przez organ akta administracyjne, jak i akta sądowe. Orzekanie na podstawie akt sprawy oznacza, że sąd w procesie kontroli sądowoadministracyjnej bierze pod uwagę okoliczności, które z akt tych wynikają (zob. np. wyroki NSA: z 26 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 3727/18; z 16 lutego 2021 r., sygn. akt III OSK 3112/21 - dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). "Akta sprawy" w powyższym rozumieniu oznaczają dokumentację sprawy, na podstawie której organ ustalił stan faktyczny sprawy i wydał rozstrzygnięcie będące przedmiotem kontroli sądu administracyjnego. Zarazem sąd jest zobligowany przyjmować, że przesłane przez organ przy skardze akta sprawy są tymi, które organ posiadał, prowadząc postępowanie zakończone orzeczeniem zaskarżonym do sądu (zob. np. wyrok NSA z 1 lutego 2008 r., sygn. akt I OSK 1548/06 - dostępny na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). W kontekście powyższych uwag zwrócenia uwagi wymaga, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji zawiera przedstawienie przepisów regulujących kwestię przedawnienia, albowiem organ wskazał na brzmienie art. 24 ust. 5a, 5b i 5d u.s.u.s. Regulacje te zostały przez organ prawidłowo przywołane. Nie ma też sporu na tle ich interpretacji. Z tych względów nie ma potrzeby przywoływania ich wszystkich po raz kolejny. Niemniej zacytowania wymaga przepis art. 24 ust. 5b u.s.u.s. Stosownie do powołanej regulacji bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia miesiąca, w którym (...) nastąpiło podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony (...) do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Zgodnie zatem z art. 24 ust. 5b u.s.u.s., zarówno w obecnym brzmieniu jak i przed zmianą w 2012 r. dla skuteczności zawieszenie biegu terminu przedawnienia z tej przyczyny niezbędne jest zawiadomienie zobowiązanego o tej czynności. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek nie uległo przedawnieniu i jest nadal wymagalne. Nadto wymienił zdarzenia, które miały wpływ na bieg terminu przedawnienia. W tym zakresie, organ wskazywał na: datę złożenia wniosku o abolicję i wydanie decyzji odmownej, zawarcie układu ratalnego oraz na doręczenie skarżącemu tytułów wykonawczych. Niewątpliwie doręczenie tytułów wykonawczych w przeciwieństwie do upomnienia, stanowi czynność zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek. Tym niemniej powyższe nie znajduje poparcia w aktach sprawy administracyjnej i dokumentach źródłowych. Tego rodzaju sposób procedowania organu nie sposób uznać za prawidłowy. Powyższe nabiera znaczenia jeżeli uwzględnimy to, że przedmiotowych tytułów wykonawczych w toku ponownego postępowania nie zgromadził, a co w kontekście wyroku WSA z 11 stycznia 2024 r. ma znacznie. Zauważenia bowiem wymaga, że sąd wskazał wprost, że tytuły wykonawcze, stanowią podstawę egzekucji administracyjnej i na tej podstawie ustalić należy to, czy i kiedy je wystawiono, czy odbyło się to prawidłowo oraz na jaką opiewają kwotę. Brak jest ww. dokumentów oraz zwrotnych potwierdzeń odbioru przez skarżącego tytułów wykonawczych, co ma znaczenie w kontekście skuteczności zwieszenia biegu terminu przedawnienia na podstawie art. 24 ust. 5b u.s.u.s. Zatem organ ponownie rozpoznając sprawę nie przedstawił w aktach administracyjnych dowodów umożliwiających weryfikację tych okoliczności na których brak sąd zwracał uwagę w poprzednio prowadzonym postępowaniu sądowoadministracyjnym, co sprawia, że decyzja w tym zakresie ponownie uchyla się spod kontroli sądu. Pominięcie ponownie tego zagadnienia, lub omówienie go w sposób niepełny i nie dający się zweryfikować, stanowi o istotnej wadliwości decyzji. Ponowna decyzja, wbrew wyrażonej już przez sąd w tej kwestii ocenie prawnej i wskazaniom co do dalszego postępowania, została oparta na niepełnym materiale dowodowym, który nie pozwala na jednoznaczną ocenę kwestii związanej z przedawnieniem należności objętych wnioskiem skarżącego. Nadto sąd krytycznie, jako niedopuszczalną, ocenia wyrażoną w zaskarżonej decyzji polemikę organu z prawomocnym wyrokiem z 11 stycznia 2024 r. odnośnie konieczności badania przedawnienia należności składkowych. Tego rodzaju rozważania i uwagi organu mogły zostać przedstawione wyłącznie w skardze kasacyjnej od wyroku, a która to w sprawie nie została złożona. Powyższe uprawnia do wniosku, że w ponownie prowadzonym postępowaniu wbrew poglądowi prawnemu wyrażonemu w uprzednio wydanym wyroku w sprawie z 11 stycznia 2024 r. wspartemu orzecznictwem (wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., I GSK 1471/21) organ zanegował ocenę prawną sądu, czym naruszył przepis art. 153 p.p.s.a. W konsekwencji organ w ponownie prowadzonym postępowaniu nie zastosował się do wskazówek sądu co do dalszego postępowania w zakresie wyczerpującego ustalenia kwestii przedawnienia. Tym samym organ naruszył art. 153 p.p.s.a. oraz art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. Po drugie, analizując stanowisko organu co do zaistnienia przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia sąd stwierdził, że nie zostały one prawidłowo rozważone i wyjaśnione przez organ, również w kontekście oceny prawnej i wskazań wyrażonych w wyroku WSA w Kielcach z 11 stycznia 2024 r. Zdaniem sądu za dowolną należy uznać ocenę przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, tj. przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Sąd zauważa, że wydając zaskarżone rozstrzygnięcie ZUS rutynowo i pobieżnie potraktował sytuację materialną skarżącego. A właśnie to te okoliczności związane ze szczególną sytuacją, zwłaszcza majątkową skarżącego, które uniemożliwiają spłatę zadłużenia powinny być traktowane pierwszoplanowo przy rozstrzyganiu o umorzeniu należności z tytułu składek. Wobec zawartych oceny prawnej i wskazań w wyroku WSA w Kielcach z 11 stycznia 2024 r. obowiązkiem organu było pełne zaktualizowanie informacji, co do stanu majątkowego wnioskodawcy i możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych w kontekście opłacenia zaległości składkowych. Organ nie sprostał temu obowiązkowi, a ustalenia które poczynił w tym zakresie są niekompletne, noszą cechy dowolności i z pewnością nie wpisują się w realizację wyrażonej w art. 8 § 1 k.p.a. zasady pogłębiania zaufania do działań organu administracji. Zauważenia wymaga, że realizując wskazania wyroku z 11 stycznia 2024 r. w toku prowadzonego ponownie postępowania organ pismem z 9 kwietnia 2024 r. zwrócił się do pełnomocniczki strony o uzupełnienie wniosku o dodatkowe dokumenty na potwierdzenie sytuacji materialnej oraz majątkowej, w tym wypełnienia oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, dostarczenie dokumentów potwierdzających dochody, wydatki, zadłużenie, zaświadczeń o stanie zdrowia. Dla przesyłki z tym pismem przyjęto skutek doręczenia i de facto inicjatywę dowodową strony ograniczono do lakonicznego przywołania w decyzji rozmowy telefonicznej przeprowadzonej z pełnomocniczką wnioskodawcy 20 maja 2024 r. Co natomiast znamienne, w rozmowie tej pełnomocniczka wskazała adres do doręczeń w ponownym postępowaniu (pod którym podejmowała też faktycznie korespondencję). Stąd w ocenie sądu organ w sposób nieprawidłowy odstąpił od wystosowania pisma (z 9 kwietnia 2024 r.) pod wskazany przez pełnomocniczkę adres. Wykonując wskazania sądu organ w toku ponownie prowadzonego postępowania i mając informację o adresie do doręczeń wskazany przez pełnomocniczkę powinien powtórnie zwrócić się o podanie aktualnych i potrzebnych danych, koniecznych dla prawidłowego i rzetelnego rozpoznania wniosku. W konsekwencji wbrew wskazaniom w wyroku z 11 stycznia 2024 r. organ oparł się na danych potwierdzonych przez stronę, ale nieaktualnych uwzględniając chronologię czasową i datę podjęcia zaskarżonej decyzji. Logika i doświadczenie życiowe podpowiada, że sytuacja majątkowa strony mogła się zmienić z racji choćby upływu czasu oraz wobec posiadanych informacji w tym zakresie przez organ z urzędu, a także sygnalizowanych przez pełnomocniczkę podczas kontaktu telefonicznego. Tego rodzaju okoliczności powinny skłonić organ do wnikliwego i kompleksowego zgromadzenia materiału dowodowego, pozwalającego na rzetelne rozpoznanie wniosku strony. W szczególności należy poddać w wątpliwość aktualność wysokości wydatków wnioskodawcy (1 426,19 zł) i ich niezmienność na przestrzeni 10 miesięcy oraz fakt, że nie uwzględniają one wydatków na żywność, odzież, czy też środki chemiczne. Rażąco godzi w zasadę prawdy materialnej oraz zaufania do działania organu fakt, że organ porównując minimum socjalne z dochodem wnioskodawcy zestawił wartości z różnych okresów czasowych. Przyjął minimum socjalne w wysokości [...] zł (na podstawie danych GUS za IV kwartał 2023 r.), natomiast dochód wnioskodawcy przyjął w wysokości od 1 marca 2024 r. (1780,96 zł). Obowiązkiem organu, co wprost wynika ze wskazań wyroku z 11 stycznia 2024 r. (str. 13 uzasadnienia tego wyroku) było posłużenie się aktualną na datę orzekania wysokością minimum socjalnego. Tym samym, organ również w tym zakresie, nie wykonał wskazań sądu zawartych w wyroku z 11 stycznia 2024 r., czym naruszył hipotezę art. 153 p.p.s.a. Należy podkreślić, że w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności, organ, ustalając sytuację majątkową dłużnika, winien porównać stwierdzoną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazać jego dochody, które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. Trzeba ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania. Tych elementów zaskarżona decyzja nie zawiera. Zakład ograniczył się do prostego i kategorycznego stwierdzenia, że strona dysponuje dochodem, a także jest współwłaścicielem nieruchomości. Zdaniem sądu, ustalenia, że strona jest w stanie opłacić należności i nie pociągnie to za sobą zbyt ciężkich skutków dla niej, wymaga odniesienia się do wyników postępowania dowodowego w konkretnej sprawie i nie mogą być oparte na ogólnikach, a w szczególności organ powinien wyjaśnić, dlaczego uważa, że w sytuacji finansowej zobowiązanej spłata należności nie pozbawi jej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W realiach niniejszej sprawy organ w procesie orzekania nie uwzględnił tego, że prawidłowa ocena tej przesłanki wymaga przeprowadzenia kompleksowej analizy sytuacji materialnej strony skarżącej uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb. W konsekwencji proces decyzyjny w zakresie oceny zaistnienia przesłanki z § 3 ust. pkt 1 rozporządzenia został przeprowadzony nieprawidłowo. Podobnie negatywnie należy ocenić proces zastosowania przez organ przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. W pierwszej kolejności organ błędnie wywiódł, tym samym dokonując błędnej wykładni tego przepisu, że skoro wnioskodawca dysponuje źródłem dochodu to przesłanka ta nie odnajduje w sprawie zastosowania. Otóż wynik wykładni językowej tego przepisu doprowadza do jednoznacznych wniosków interpretacyjnych, że w przepisie nie chodzi o jakikolwiek dochód osoby przewlekle chorej czy też sprawującej opiekę nad przewlekle chorym członkiem rodziny, a dochód umożliwiający opłacenie należności. Przepis § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia mówi o możliwość umorzenia należności "w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności". Tym samym obowiązkiem organu przy ocenie zaistnienia tej przesłanki była również analiza czy uzyskiwany przez wnioskodawcę dochód umożliwia opłacenie należności. W konsekwencji w realiach niniejszej sprawy błędna wykładnia tego przepisu doprowadziła do nieprawidłowej subsumpcji. Należy również w tym miejscu zwrócić uwagę na niespójne rozważania organu, co stanu zdrowia wnioskodawcy, w szczególności co do posiadanego stopnia niepełnosprawności, co niewątpliwie rzutowało też na prawidłową ocenę przesłanek umorzenia. W konsekwencji, ocena organu co do możliwości finansowych skarżącego, skutkująca odmową umorzenia należności, w świetle podniesionych przez sąd okoliczności, musi być uznana za ocenę dowolną. Narusza bowiem podstawowe zasady postępowania administracyjnego wyrażone w art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. (zasadę prawdy obiektywnej, zaufania do władzy publicznej, obowiązek wszechstronnego i dokładnego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a także zasadę swobodnej oceny dowodów), również w związku z art. 153 p.p.s.a. Uchybienia te miały istotny wpływ na wydane rozstrzygnięcie. Jako bezprzedmiotowe natomiast sąd uznał te stwierdzenia organu, w których odwołano się do działania organu w warunkach "uznania administracyjnego". Otóż do sytuacji takiej może dojść wyłącznie kiedy organ stwierdzi zaistnienie którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek umorzenia należności (vide strona 10 uzasadnienia wyroku WSA w Kielcach z 11 stycznia 2024 r.). Przypomnieć też należy, że ustawodawca po to stworzył możliwość umarzania należności składkowych (także ściągalnych), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ zobowiązany będzie do uwzględnienia powyższej oceny prawnej i wyeliminowania wskazanych nieprawidłowości. Z tych przyczyn sąd na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.