I SA/Ke 376/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak, Sędziowie Sędzia WSA Danuta Kuchta, Sędzia WSA Ewa Rojek (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Celestyna Niedziela, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 sierpnia 2017 r. sprawy ze skargi D.S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr 150000/0153796/2017 w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz D.S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. 1.1 Decyzją z [...]r. nr [...]Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję tego organu z [...]r. nr [...] odmawiającą D. S. wszczęcia postępowania w sprawie rozpatrzenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek. 1.2 Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że D. S. złożyła wniosek o umorzenie należności z tytułu składek za zmarłego R. S. na ubezpieczenia społeczne. We wniosku powołała przepisy ustawy z [...]r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz.121), zwanej dalej: "u.s.u.s.", oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r., nr 141 poz. 1365). Podstawą wniosku było wydanie [...]r. przez Sąd Rejonowy w [...] postanowienia stwierdzającego nabycie spadku z dobrodziejstwem inwentarza po zmarłym R. S.. Decyzją z [...]r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił wszczęcia postępowania z uwagi na fakt, że postępowanie umorzeniowe dotyczące dłużnika rzeczowego może być prowadzone tylko na podstawie ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca ponownie wskazała spełnienie przesłanek z art. 28 u.s.u.s., a w uzupełnieniu tego pisma, także przesłanki z art. 55 ustawy o finansach publicznych. Organ podniósł, że decyzja z 1 marca 2017 r. jest prawidłowa. Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakwalifikowano jako nowy wniosek o umorzenie i wskazano, że postępowanie będzie prowadzone na podstawie ustawy o finansach publicznych. 2.1 Na decyzję z [...] r. D. S. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...]. Zarzuciła naruszenie: 1) art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego i utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji i stwierdzenie, że decyzja organu pierwszej instancji jest prawidłowa, pomimo istnienia przesłanek obligujących do uchylenia zaskarżonej decyzji w całości; 2) art. 138 § 2 K.p.a. poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, pomimo wydania decyzji z naruszeniem przepisów postępowania, niedostatecznego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy; 3) art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 K.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej i niepełnej ocenie, niepodjęcie wszelkich niezbędnych czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i merytorycznego rozpatrzenia sprawy wbrew ciążącemu na organie drugiej instancji na podstawie art. 77 § 1 K.p.a. obowiązkowi w tym zakresie; 4) art. 8 i 107 § 3 K.p.a. poprzez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie w nim ogólnych stwierdzeń, co uniemożliwia realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa; 5) art. 61a § 1 K.p.a. w związku z art. 83b u.s.u.s. i oparcie wydanej decyzji na ich podstawie, wobec niespełnienia przesłanek warunkujących ich zastosowanie, brak wskazania z jakich przyczyn organ nie może wszcząć postępowania w sprawie rozpatrzenia wniosku o umorzenie należności składek; 6) art. 63 i 64 K.p.a. i ich nieprawidłową wykładnię, które nie obligują wnoszącego podanie (wniosek) do organu, podania konkretnych przepisów prawa, na podstawie których organ winien opierać prowadzone postępowanie i wydać odpowiednią decyzję. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji z 1 marca 2017 r. 2.2 W uzasadnieniu skargi D. S. podniosła, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić zaległych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Stąd wniosek był uzasadniony. Wskazała, że organ wydał zaskarżoną decyzję na podstawie art. 61a K.p.a., który to przepis nie daje możliwości odnoszenia się do merytorycznych aspektów danej sprawy. Ponadto żaden z przepisów K.p.a. nie wymaga od wnoszącego by podał na jakiej podstawie prawnej może orzekać organ będący właściwy do wydania decyzji. 3.1 W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w [...] zważył, co następuje: 4.1 Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 1066 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), określanej dalej jako ustawa p.p.s.a., sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym jak i procesowym, nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. 4.2 Sąd stwierdził, że skarga jest zasadna, choć nie z przyczyn w niej wymienionych, albowiem zaskarżona decyzja narusza prawo. 4.3 Zgodnie z art. 83 ust. 4 u.s.u.s. od decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, odwołanie nie przysługuje. Stronie przysługuje prawo do wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy, na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w ustawie z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 poz. 267 ze zm.), dalej: K.p.a. Cechą wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy jest jego niedewolutywność. Wniesienie tego środka nie powoduje skutku w postaci przesunięcia kompetencji do rozpoznania lub rozstrzygnięcia sprawy na organ wyższego stopnia, lecz powierza ją ponownie temu samemu organowi. Brak cechy dewolutywności powoduje określone konsekwencje w zakresie rezultatów odpowiedniego stosowania do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przepisów dotyczących odwołań od decyzji. W ocenie Sądu, formuła "przepisy dotyczące odwołań" obejmuje także przepis art. 24 § 1 pkt 5 K.p.a., który przewiduje, że pracownik organu administracji publicznej podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie, w której brał udział w wydaniu zaskarżonej decyzji. 4.4 Z akt sprawy wynika, że decyzja z [...] r. podpisana została przez zastępcę dyrektora D. S., starszego inspektora A. Ś., kierownika referatu ulg i umorzeń J. L. i pełniącego obowiązki naczelnika wydziału realizacji dochodów A. O.. Natomiast zaskarżona decyzja z [...]r. została podpisana przez dyrektora oddziału P. K., starszego specjalistę A. N. i pełniącego obowiązki naczelnika wydziału realizacji dochodów A. O.. Należało zatem rozważyć, czy w przedmiotowej sprawie, gdzie obie decyzje podpisała ta sama osoba – A. O., zaszła sytuacja, o której mowa w art. 24 § 1 pkt 5 K.p.a. 4.5 Zagadnienie wyłączenia pracownika załatwiającego daną sprawę w pierwszej instancji od rozpoznania jej w postępowaniu odwoławczym przed organem jednoosobowym, w postępowaniu, w którym nie obowiązuje zasada dewolutywności było przedmiotem uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z [...] r. sygn. akt I [...] (LEX nr 1271653), w której stwierdzono, że artykuł 130 § 1 pkt 6 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 749, ze zm.) ma zastosowanie do pracownika organu jednoosobowego w postępowaniu odwoławczym, o którym mowa w art. 221 tej ustawy. Ze względu na zbieżne brzmienie art. 130 § 1 pkt 6 Ordynacji podatkowej z art. 24 § 1 pkt 5 K.p.a., oraz brzmienie art. 221 Ordynacji podatkowej ("w przypadku wydania decyzji w pierwszej instancji przez ministra właściwego do spraw finansów publicznych, dyrektora izby skarbowej, dyrektora izby celnej lub przez samorządowe kolegium odwoławcze odwołanie od decyzji rozpatruje ten sam organ podatkowy, stosując odpowiednio przepisy o postępowaniu odwoławczym"), poglądy wyrażone w uchwale znajdują przełożenie w przedmiotowej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny odwołując się do orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego oraz piśmiennictwa zauważył, że przesłanka wyłączenia pracownika określona w art. 130 § 1 pkt 6 Ordynacji podatkowej, wskazuje, iż niepożądaną jest sytuacja, gdy przy rozpatrywaniu sprawy – i to bez względu na to, czy chodzi o jej rozpoznanie w ramach dwóch instancji, czy też w ramach jednej instancji – zaangażowany w jej merytoryczne rozpoznanie w jej całokształcie jest pracownik, który brał już udział w wydaniu decyzji w poprzedniej fazie. Uczestniczyłby on nie tylko w dokonywaniu ponownej oceny materiału dowodowego, ale również miałby odnieść się do zarzutów stawianych poprzedniej decyzji przez stronę, w tym także zarzutów adresowanych ad personam do osoby np. najpierw prowadzącej postępowanie dowodowe, a następnie wydającej (podpisującej) decyzję. Jest oczywistym, że w tego rodzaju przypadkach może istnieć bardzo prawdopodobna obawa, że ze względu na tę bliskość pracownika do sprawy, wyrażone w uzasadnieniu poglądy, nie będzie on obiektywny przy ocenie podniesionych zarzutów. Naczelny Sąd Administracyjny podzielił też wyrażany w orzecznictwie pogląd, że przesłanka "brania udziału w wydaniu zaskarżonej decyzji", powodująca wyłączenie pracownika jednoosobowego organu podatkowego z postępowania wszczętego wniesieniem odwołania, o którym mowa w art. 221 Ordynacji podatkowej utożsamiana jest z określeniem "udział w załatwianiu sprawy". Ustawodawca nie posługuje się określeniem "wydał zaskarżoną decyzję", a określeniem szerszym, nawiązującym do procesu wydawania decyzji jako czynności rozciągniętej w czasie, obejmującej także jej przygotowanie i podejmowanie czynności procesowych, co niewątpliwie rozszerza istotę tego określenia. W wyroku z [...]r., sygn. akt [...] ([...], nr 10, poz. 178) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że "przez określenie to należy rozumieć nie tylko wydanie (podpisanie) decyzji przez pracownika (...), lecz także podejmowanie czynności procesowych mających lub mogących mieć wpływ na wynik (rozstrzygnięcie) sprawy. W pojęciu "udział w wydaniu zaskarżonej decyzji" chodzi o podejmowanie istotnych czynności procesowych, a nie tylko czynności technicznych, organizacyjnych, a więc nie tylko o wydanie decyzji w rozumieniu art. 210 § 1 pkt 2 i 8 Ordynacji podatkowej. Zawężające rozumienie tej przesłanki przeczyłoby i niweczyło istotę oraz cele wyłączenia pracownika. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, każde wydanie (podpisanie) decyzji przez upoważnionego pracownika w poprzedniej fazie załatwiania sprawy wyłączy go zawsze od udziału w postępowaniu w sprawach dotyczących zobowiązań podatkowych oraz innych spraw normowanych przepisami prawa podatkowego, w sytuacji określonej w art. 221 Ordynacji podatkowej. 4.6 Przekładając powyższe na grunt przedmiotowej sprawy należy stwierdzić, że w wydaniu zaskarżonej decyzji uczestniczył A. O., który brał udział także w wydaniu decyzji, od której skarżąca złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. W świetle przytoczonych wyżej rozważań zawartych w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego powinno to skutkować wyłączeniem go od udziału w postępowaniu po wniesieniu przez skarżącą wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wyłączenie to obejmuje podejmowanie jakichkolwiek czynności procesowych istotnych dla weryfikacji zgodności z prawem wydanej przez nich decyzji. Powyższego nie zmienia okoliczność, że decyzja z [...]r. podpisana została także przez D. S., A. Ś. i J. L., a decyzja z [...]r. także przez P. K. i A. N.. Bez znaczenia jest bowiem powód, dla którego określona osoba uczestniczy w wydaniu rozstrzygnięcia chociażby poprzez jego akceptację, czy też zatwierdzenie. Oczywistym jest, że zwykle wynika to z zakresu obowiązków tej osoby oraz organizacji pracy danej instytucji. Powód nie zmienia jednak samego faktu uczestnictwa, a przepis art. 24 § 1 pkt 5 K.p.a. nie przewiduje odstąpienia od jego stosowania z uwagi na okoliczność, że udział w wydaniu rozstrzygnięcia i poprzedzającym je postępowaniu jest uzasadniony z uwagi na organizację urzędu oraz zakres obowiązków pracownika (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8 czerwca 2013 r. sygn. akt III SA/Wa 784/13, wyroki dostępne są na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). 4.7 Podsumowując, z uwagi na wydanie decyzji z [...] r. przy uczestnictwie w postępowaniu A. O., który nie został następnie wyłączony od udziału w sprawie po wniesieniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, uznać należy, że doszło do naruszenia przepisów postępowania podatkowego, tj. art. 24 § 1 pkt 5 K.p.a. w związku z art. 84 ust. 4 u.s.u.s., dającego podstawę do wznowienia postępowania. Końcowo należy nadmienić, że pogląd ten, wyrażony na gruncie art. 130 § 1 pkt 6 Ordynacji podatkowej, akceptowany jest w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (tak wyrok z 20 listopada 2014 r. sygn. akt I FSK 1952/13 i z 11 grudnia 2014 r. sygn. akt I FSK 1865/13, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). 4.8 W ponownie prowadzony postępowaniu organ zapewni by nie zachodziły przesłanki wyłączenia pracownika od rozpoznania sprawy. 4.9 Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w [...], na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b/ ustawy p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono zgodnie z art. 200 i art. 205 § 2 ustawy p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. poz. 1804 ze zm.).