I SA/Ke 392/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Surma, Sędziowie Sędzia SO (del.) Janusz Bociąga, Sędzia WSA Danuta Kuchta (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Celestyna Niedziela, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 8 września 2011r. sprawy ze skargi L. W. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...]. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek od nadpłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia 29 kwietnia 2011r. nr PU-411-612/2011; 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego decyzją z dnia [...] nr [...]utrzymał w mocy decyzję z dnia [...]. nr [...]. odmawiającą L. i A. małżeństwu W. umorzenia odsetek z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 1 kwartału 1998r. do 3 kwartału 2010r. w kwocie 17 290 zł. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że w dniu 9 lutego 2011r. do Placówki Terenowej KRUS w S. wpłynął wniosek L. W. o umorzenie odsetek z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 1 kwartału 1998r. do 3 kwartału 2010r. Podanie umotywowano trudną sytuacją materialną. Jako główną przyczynę powstania zaległości w opłacaniu składek wskazano zły stan zdrowia wnioskodawcy i jego żony. Do wniosku dołączone zostały zaświadczenia lekarskie o stanie zdrowia L. W. oraz leczenia szpitalnego A. W.. Organ wskazał, że w związku z tym, iż nie udokumentowano kosztów ponoszonych na leczenie brak było możliwości ustalenia jaki wpływ miały one na pogorszenie sytuacji materialnej wnioskodawcy. Podkreślono, że podlegając ubezpieczeniu społecznemu rolników, małżonkowie W. objęci byli ubezpieczeniem zdrowotnym, z którego przysługuje prawo do bezpłatnej opieki lekarskiej. Z tytułu niezdolności do pracy w trakcie ubezpieczenia na podstawie zaświadczeń lekarskich ZUS ZLA przyznane zostały małżonkom zasiłki chorobowe w łącznej kwocie 3 745 zł., które w całości potrącone zostały na poczet zadłużenia. Organ wskazał, że postępowanie wyjaśniające nie ujawniło udokumentowanych zdarzeń losowych, które miałyby wpływ na pogorszenie sytuacji materialnej małżonków. Zgodnie z protokołem sporządzonym przez Urząd Gminy w D. podczas powodzi, która miała miejsce w 2010r. małżonkowie ponieśli straty prawie 0,61 ha łąki co nie miało znaczącego wpływu na ich sytuację materialną. Organ nie zanegował wskazanego przez dłużników subiektywnego poczucia pewnej nadzwyczajności swojej sytuacji jednocześnie wyjaśnił, że prowadząc sprawę, wnikliwe analizując wszystkie jej aspekty wie, że dochodowość gospodarstwa, tak jak w przypadku wielu rolników, jest niezadowalająca. Nie oznacza to jednak, że sytuacja jest wyjątkowo trudna i stwarza zagrożenie bytu lub zdrowia, a regulowanie zobowiązań zagraża egzystencji. Ponadto z informacji udzielonej przez Ośrodek Pomocy Społecznej w D. wynika, że małżeństwo W. nie korzysta z pomocy udzielanej przez ten Ośrodek. W związku z powyższym w ocenie organu sytuacja materialna dłużników nie jest zła. Organ ustalił także, że małżonkowie pobierają dopłaty finansowane ze środków Unii Europejskiej, które mają na celu wsparcie rozwoju gospodarstwa. Wskazano, że podanie z dnia 18 maja 2011r. o ponowne rozpatrzenie wniosku w sprawie umorzenia odsetek, nie wnosi żadnych nowych okoliczności, które miały wpływ na zmianę decyzji z dnia 29 kwietnia 2011r. Końcowo organ przytoczył treść art. 41a ust. 1 pkt. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, zgodnie z którym Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno - rentowego i składkowego może rozłożyć należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne na raty lub umorzyć w całości lub w części. Na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego L. W. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Nie precyzując kierunku rozstrzygnięcia skarżący wskazał, że z wywiadu przeprowadzonego przez pracownika KRUS wynika, iż budynki gospodarcze, sprzęt rolniczy i dom są stare i wymagają kapitalnego remontu. Ponadto skarżący podniósł, że dochód z gospodarstwa jak i dotacje z Unii Europejskiej nie są tak duże żeby wystarczyły na pokrycie wszystkich wydatków i zobowiązań. Skarżący wskazał, że nie ma przechowalni warzyw więc utrzymuje się z produkcji warzyw na świeży rynek. Pieniądze zarobione w sezonie muszą wystarczyć w związku z tym do następnego roku. Problemy finansowe pogłębiają kłopoty ze zbyciem warzyw i ich bardzo niskie ceny. Skarżący podkreślił, że wnosił tylko o umorzenie odsetek od nieopłaconych składek, a nie o umorzenie zaległych składek, jednocześnie wskazał, że ustalona wysokość rat jest poza jego możliwościami płatniczymi. Końcowo skarżący podniósł, że chciał skorzystać z możliwości wypowiedzenia się co do zebranych materiałów, ale pracownik KRUS odmówił pokazania zebranych dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył co następuje: Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.), określanej dalej jako ustawa p.p.s.a., Sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem i nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Sąd dopatrzył się naruszeń prawa procesowego, skutkujących taką wadliwością zaskarżonej decyzji, która wymagała wyeliminowania jej z obrotu prawnego. Materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników stanowi art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2008r, nr 50, poz.291 ze zm), określanej dalej jako u.u.s.r. Przepis ten stanowi, że organ rentowy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno – rentowego i składkowego może w całości lub w części umorzyć należności z tytułu składek. Przez należności z tytułu składek rozumie się także obok składek i kosztów upomnienia także należne od składek odsetki, o których umorzenie wnioskował skarżący (art. 6 pkt 13b u.u.s.r.). Użycie w przepisie art. 41a ust.1 pkt 1 u.u.s.r. sformułowania "może" oznacza, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia działa w ramach uznania administracyjnego. W przypadku stwierdzenia przesłanki może zatem wniosek uwzględnić lub odmówić jego uwzględnienia, ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Zaznaczyć jednak trzeba, iż wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy (art. 7 k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 3 k.p.a. W przypadku decyzji uznaniowych uzasadnienie decyzji ma szczególne znaczenie dla oceny prawidłowości rozstrzygnięcia. Szczególnie negatywne rozstrzygnięcie dotyczące umorzenia należności powinno być przekonywująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Sądowej kontroli legalności decyzji podlega natomiast prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalnej prawidłowości decyzji, nie zaś jej celowości. Kwestią pierwszorzędną dla uruchomienia postępowania w sprawie umorzenia zaległości jest ustalenie czy w konkretnej sprawie występuje przesłanka, określona dyspozycją art. 41a ust 1 pkt 1 u.u.s.r. tj. ważny interes zainteresowanego. Przesłanka ta powinna być wyjaśniona przy uwzględnieniu możliwości płatniczych wnioskodawcy i stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Niezbędne jest zatem wyjaśnienie jak również odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji osobistej oraz majątkowej wnioskodawcy ze szczególnym uwzględnieniem jego możliwości płatniczych. Następnie odniesienie takiego stanu faktycznego do wysokości zadłużenia względem KRUS. W przeciwnym razie decyzja negatywna dla wnioskodawcy staje się nieuzasadnioną i dowolną a powody odmowy organu orzekającego nieznane dla strony. Skarżący wnioskując o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników powoływał się na trudną sytuację materialną oraz problemy zdrowotne. Sytuacja materialna rolnika, jego stan zdrowia i wynikająca z tego niemożność opłacania składek może, zdaniem Sądu, uzasadniać istnienie przesłanki ważnego interesu ubezpieczonego. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację materialną skarżącego istnieje, gdy wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych. Zatem, obowiązkiem organu wynikającym z art. 77 § 1 k.p.a. było wyjaśnienie sytuacji materialnej i życiowej skarżącego. Dla ustalenia sytuacji bytowej zobowiązanego przede wszystkim istotne jest ustalenie jego dochodów i wydatków, a także relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Takie ustalenia w przedmiotowej sprawie nie zostały dokonane, a przede wszystkim nie zostały przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Należy stwierdzić, że deklaracja organu, iż wnikliwie rozpatrzył wszystkie aspekty sprawy jest nieuprawniona. Po pierwsze w zakresie obowiązku wyjaśnienia sytuacji materialnej zobowiązanego, organ nie wskazał na wysokość jego dochodów i wydatków. Stwierdzenie organu zawarte w uzasadnieniu decyzji, że wie, iż dochodowość gospodarstwa jest niezadowalająca oraz że zobowiązany pobiera dopłaty finansowane ze środków Unii Europejskiej, nie wyczerpuje obowiązku dokonania ustaleń w zakresie dochodów skarżącego i jego rodziny. Organ nie podjął żadnych działań mających na celu ustalenie dochodowości gospodarstwa należącego do L. W.. W protokole z wizytacji gospodarstwa rolnego z dnia 28 lutego 2011r. (k. 200) rubryka "przychód roczny z gospodarstwa rolnego w zł" pozostaje nieuzupełniona. Jeżeli organ uznał za bezsporny miesięczny dochód z tego gospodarstwa w wysokości 1200 zł miesięcznie, podany przez skarżącego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 14 maja 2011r. (k. 232), zobowiązany był do przedstawienia tej okoliczności w uzasadnieniu decyzji. Ponadto, organ nie wskazał na wysokość dopłat ze środków Unii Europejskiej, mimo, że w aktach sprawy znajduje się pismo Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 9 marca 2011r. (k. 214), informujące o ich wysokości. Z obowiązku ustalenia dochodu skarżącego organ nie wywiązał się także przez wskazanie, że skarżącemu i jego żonie zostały przyznane, z tytułu niezdolności do pracy, zasiłki chorobowe w łącznej kwocie 3 745 zł. Nie jest to bowiem dochód stały, a przede wszystkim małżonkowie nie mieli możliwości dysponowania nim, gdyż jak sam organ wskazał, zostały one w całości potrącone na poczet zadłużenia. Organ nie ustalił także żadnych wydatków ponoszonych przez skarżącego, przede wszystkim tych służących zaspakajaniu podstawowych potrzeb, koniecznych dla egzystencji jak utrzymanie mieszkania, wyżywienie. Dodatkowo, organ w ogóle nie wziął pod uwagę problemów zdrowotnych skarżącego i jego żony. Konsekwencją powyższego było nieuwzględnienie faktu ponoszenia przez nich wydatków na leczenie. Okoliczność, iż wydatki te nie zostały udokumentowane przez skarżącego, nie zwalniała organu od przeprowadzenia postępowania w tym zakresie (por. wyrok NSA z dnia 2 grudnia 2009r. sygn. akt II FSK 108/09, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ustalenia takie mogłyby przyczynić się do uzupełnienia obrazu sytuacji majątkowej skarżącego i jego możliwości płatniczych. Po drugie w zakresie obowiązku wyjaśnienia sytuacji osobistej, organ w ogóle nie wskazał na stan rodzinny zobowiązanego oraz nie uwzględnił faktu, że skarżący ponosi wydatki na utrzymanie dwóch studiujących synów. Znamiennym jest, że fakt ten został uwidoczniony w załącznikach do wniosku o umorzenie z dnia 21 kwietnia 2011r. (k. 221) i z dnia 10 czerwca 2011r. (k. 237) oraz w protokole z wizytacji gospodarstwa rolnego z dnia 28 lutego 2011r. (k. 200). Ta istotna kwestia, mimo obowiązku wynikającego z przepisu art. 107 § 3 k.p.a., została natomiast pominięta w uzasadnieniu decyzji. Organ nie omówił jej także w aspekcie wpływu na wynik sprawy. Brak ustaleń w powyższym zakresie oraz brak oceny relacji pomiędzy dochodami uzyskiwanymi przez skarżącego, a wydatkami koniecznymi dla egzystencji zobowiązanego i jego rodziny spowodował, iż ocena zgromadzonego materiału dowodowego jest dowolna i swobodna w sposób przekraczający granicę oceny dowodów. Brak ustaleń w tym zakresie nie pozwolił organowi na ocenę czy po zapłacie odsetek od zaległych składek skarżącemu pozostaną środki pozwalające na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych jego i jego rodziny. Po trzecie, ustalając przesłankę ważnego interesu zobowiązanego organ, obok możliwości płatniczych rolnika, powinien wziąć pod uwagę również stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. W przedmiotowej sprawie kwestia ta nie tyko nie została przeanalizowana przez organ, ale zupełnie pominięta w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Należy przy tym wyjaśnić, że jej uzasadnienie nie może ograniczyć się tylko do zacytowania przepisu, lecz winno wyjaśnić jak, w ocenie organu, stan finansów funduszu wpływa na rozpoznanie wniosku konkretnego zobowiązanego o umorzenie należności. Organ powinien bowiem mieć na uwadze funkcję ochronną ubezpieczenia społecznego, która realizowana jest m.in. przez instytucję umorzenia, stanowiącą swoistego rodzaju pomoc publiczną. Wbrew twierdzeniom organu, fakt, że skarżący i jego rodzina nie korzystają z pomocy Ośrodka Pomocy w D. nie świadczy o dobrej sytuacji materialnej zobowiązanego. Organ nie wziął pod uwagę okoliczności, że zapłata należnych odsetek może spowodować konieczność sięgnięcia przez zobowiązanego do innych środków pomocy państwa, gdyż nie będzie on w stanie zaspokoić swoich potrzeb materialnych (por. wyrok NSA z dnia 22 kwietnia 1999r., sygn. akt SA/Sz 859/98, Lex nr 36843). Odnosząc się do argumentu organu, że w sprawie nie wystąpiły żadne udokumentowane zdarzenia losowe, które miałyby wpływ na pogorszenie sytuacji materialnej małżonków, należy stwierdzić, że przesłanki ważnego interesu zobowiązanego nie uzasadniają jedynie zdarzenia niezależne od woli zobowiązanego. Mając na uwadze dotychczasowe orzecznictwo sądów administracyjnych (por. wyrok z dnia 4 czerwca 2009r. sygn. akt I SA/Ke 158/09, z dnia 21 stycznia 2009r. sygn. akt III SA/GL 1245/08, z dnia 15 lutego 2008r. sygn. akt V SA/Wa 2395/07; dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl) należy podnieść, że ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację materialną ubezpieczonego, istnieje przede wszystkim wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty należności i możliwościami egzystencjalnymi zobowiązanego istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty należności mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawnych potrzeb życiowych. W przedmiotowej sprawie, jak wyżej wskazano, organ nie ustalił tych relacji stąd ocena skutku zapłaty należności nie była możliwa. Reasumując niewyjaśnienie przez organ kwestii sytuacji zdrowotnej, rodzinnej zobowiązanego, jego dochodów i wydatków, nie pozwoliło organowi ustalić możliwości płatniczych zobowiązanego, a tym samym istnienia przesłanki ważnego interesu zobowiązanego. Powyższe wskazuje na naruszenie przez organ przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 (pkt 3.3.). Ponadto przepisy procedury administracyjnej wymagają by uzasadnienie faktyczne decyzji zawierało w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej (art. 107 § 3 k.p.a.). Organ nie wskazał istotnych w sprawie faktów i dowodów uzasadniających brak po stronie skarżącej ważnego interesu dającego podstawę do umorzenia zaległości w oparciu o art. 41 a ust. 1 u.u.s.r., czym naruszył omówiony art. 107 § 3 k.p.a. Brak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji jak i decyzji ją poprzedzającej ustaleń oraz rozważenia wszystkich okoliczności związanych z sytuacją materialną zobowiązanej stanowi naruszenie powyższych przepisów w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Zarzut zawarty w skardze, dotyczący naruszenia prawa strony do zapoznania się ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, jest natomiast nie trafiony. W aktach sprawy znajduje się bowiem dowód doręczenia L. W. zawiadomienia o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych w postępowaniu dowodów i dokumentów (k. 234). Rozstrzygając ponownie sprawę organ, uwzględniając powyższe uwagi, rozważy wszechstronnie zebrany materiał i dokona oceny sytuacji materialnej i możliwości płatniczych skarżącego, uwzględniając wszystkie niezbędne wydatki, w tym związane z sytuacją zdrowotną skarżącego i jego małżonki oraz relację wszystkich wydatków w stosunku do aktualnych dochodów rodziny skarżącego. Powyższej oceny organ dokona uwzględniając stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, przedstawiając wynik w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. Dodatkowo, działając w zakresie art. 134 §1 ustawy p.p.s.a., Sąd zwraca uwagę na odległy termin powstałych należności, o których umorzenie wnioskował skarżący. W związku powyższym organ przeanalizuje także sprawę pod kątem ich przedawnienia. Zgodnie bowiem z art. 41b ust.1 u.u.s.r. przedawnieniu podlegają należności z tytułu składek tj. zgodnie z wyżej cytowanym art. 6 pkt 13b, obok składek i kosztów upomnienia także należne od składek odsetki. Stosownie do art. 135 ustawy p.p.s.a. Sąd stosuje środki przewidziane ustawą w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. W niniejszej sprawie, decyzja organu I instancji zapadła z takim naruszeniem prawa, które nie może być konwalidowane w postępowaniu przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Działanie takie naruszałoby bowiem zasadę dwuinstancyjności postępowania. W związku z powyższym, uchylenie w postępowaniu sądowym również decyzji organu I instancji jest niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. "c", art. 135 oraz art. 152 ustawy p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.