I SA/Ke 427/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Grabowska po rozpoznaniu w dniu 25 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym, wniosku T. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...]2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego p o s t a n a w i a : 1. zwolnić T. K. od kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi; 2. oddalić wniosek w pozostałej części. T. K. (zwany dalej "skarżącym") – w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] 2013 r., nr [...] - złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z wniosku wynika, że skarżący pozostaje w gospodarstwie domowym wraz z siostrą i szesnastoletnim siostrzeńcem. Jego siostra jest właścicielem działki o pow. 0,15 ha, na której usytuowany jest dom z 1970 r. o pow. 100 m². Źródłem utrzymania skarżącego i osób pozostających z nim w gospodarstwie domowym jest wynagrodzenie siostry za pracę w kwocie 2 200 zł miesięcznie. W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, że jest osobą ubogą, nie prowadzi działalności gospodarczej, nie pozostaje w stosunku pracy, nie osiąga żadnych dochodów ani nie pobiera zasiłku dla bezrobotnych. Stan ten trwa od około dwóch lat. Skarżący oświadczył, że nie posiada oszczędności ani żadnego znacznego majątku ruchomego czy nieruchomego. Wskazał, że jest przewlekle chory (jaskra obu oczu) i w związku z tym przebył kilka operacji. Dodał, że jego stan zdrowia utrudnia mu znalezienie zatrudnienia. Niezbędne środki do życia zapewnia mu siostra, ponosząc opłaty za media i dostarczając wyżywienia. Ponadto skarżący wskazał, że jego siostra samotnie wychowuje uczącego się i nieuzyskującego dochodu syna. Do wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący dołączył kopie badań okulistycznych z dnia 10 lipca 2013 r. oraz z dnia 7 stycznia 2003 r. Z uwagi na wątpliwości powstałe w związku z analizą powyższego oświadczenia, skarżący został wezwany do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie: odpisu/kserokopii własnego zeznania podatkowego za rok 2011 i 2012; wyciągu lub wykazu z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych obejmujących operacje z ostatnich trzech miesięcy; aktualnego zaświadczenia z właściwego Urzędu Pracy potwierdzającego, że skarżący jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku; aktualnych zaświadczeń z właściwego Wydziału Ewidencji Pojazdów i Kierowców o posiadanych przez skarżącego samochodach; określenie i udokumentowanie wysokości miesięcznych kosztów utrzymania mieszkania oraz oświadczenie, jaką kwotę miesięcznie przeznacza skarżący na wydatki związane z życiem codziennym. W odpowiedzi na w/w wezwanie skarżący oświadczył, że nie posiada żadnych kont, lokat ani rachunków bankowych. Podniósł, że wszelkie koszty związane z utrzymaniem lokalu mieszkalnego, koszty energii jak i pozostałe media pokrywa jego siostra. Koszty te opiewają na kwotę średnio 200 zł miesięcznie. Siostra zapewnia skarżącemu również wyżywienie i pokrywa koszty leczenia. Wydatki na leki stanowią miesięcznie około 80 zł. Ponadto skarżący przedłożył: kserokopie zeznań podatkowych za 2011 r. i za 2012 r., w których nie wykazał dochodu ani przychodu; kserokopię zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy w K. z dnia 10 września 2013 r., z którego wynika, że skarżący jako osoba bezrobotna był zarejestrowany od dnia 19 marca 2007 r. do dnia 28 grudnia 2007 r., kopię zaświadczenia ze Starostwa Powiatowego w K. z dnia 11 września 2013 r., z którego wynika, że na dzień wydania zaświadczenia skarżący nie posiada zarejestrowanych na swoją osobę pojazdów; kserokopię faktury wystawionej dla M. P. z dnia 7 sierpnia 2013 r. za wodę i ścieki w kwocie 174 zł (za okres od 13 maja 2013 r. do 7 sierpnia 2013 r.); kserokopie dowodów wpłat za energię elektryczną (jeden dotyczący kwoty 215,19 zł z terminem płatności w dniu 10 maja 2013 r. i drugi opiewający na kwotę 281,84 zł z terminem płatności w dniu 26 sierpnia 2013 r.). Postanowieniem z dnia 23 września 2013 r. referendarz sądowy WSA w Kielcach oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych. W jego ocenie skarżący nie uprawdopodobnił w wyczerpujący sposób sytuacji majątkowej swojej rodziny. W odniesieniu do określenia i udokumentowania kosztów utrzymania mieszkania oraz oświadczenia wydatków związanych z życiem codziennym referendarz wskazał, że skarżący określił miesięczne koszty utrzymania mieszkania na około 200 zł. Jednocześnie przedłożył kserokopię faktury z dnia 7 sierpnia 2013 r. za wodę w kwocie 174 zł oraz kserokopie dowodów wpłat za energię w kwocie 215,19 zł (termin płatności 10 maja 2013 r.) oraz w kwocie 281,84 zł (termin płatności 26 sierpnia 2013 r.). Skarżący nie wykazał przy tym żadnych zaległości w bieżących opłatach. Referendarz zaznaczył również, że skarżący nie określił wydatków związanych z życiem codziennym. Wskazał jedynie, że miesięcznie na leki przeznacza kwotę 80 zł. Okoliczności tej jednak w żaden sposób nie udokumentował. Referendarz podkreślił ponadto, że z przedłożonych dokumentów wynika, że od 2007 r. skarżący nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna. Jednocześnie skarżący nie złożył dokumentów wskazujących, aby był osobą niezdolną do podjęcia pracy zarobkowej (np. orzeczenia o niepełnosprawności). Biorąc pod uwagę wiek wnioskodawcy, orzekający uznał, że nie istnieją obiektywne przeszkody w podjęciu przez niego pracy zarobkowej, a jego postawa (nieosiąganie dochodu, brak starań celem uzyskania pracy i pozostawanie na utrzymaniu rodziny), nie uzasadnia przerzucenia ciężaru kosztów postępowania sądowego na innych podatników. Referendarz podkreślił również, że w sprawie o sygn. akt I SA/Ke 426/13 skarżący uchylił się od przedstawienia wskazanej przez sąd dokumentacji (zaświadczenia o wysokości zarobków siostry), co wzmocniło wątpliwości w kwestii kwoty, którą dysponują osoby pozostające ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. Skarżący złożył na w/w postanowienie sprzeciw do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach, w którym wniósł o "uchylenie skarżonego postanowienia i przyznanie pomocy prawnej w zakresie całkowitym, zgodnie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy". Podniósł, że koszty utrzymania mieszkania to około 200 zł miesięcznie, lecz nie jest w stanie udokumentować kosztów innych niż koszty za wodę i energię elektryczną. Wyjaśnił także, że jego siostra nie posiada zaległości w bieżących opłatach, gdyż wiąże się to z naliczeniem odsetek. Odnosząc się do wydatków związanych z życiem codziennym skarżący stwierdził, że nie określił wcześniej ich wysokości, bo pokrywa je jego siostra. Po konsultacji z nią wskazał, że kwota ta to średnio 1200 zł. Wydatki związane z zakupem leków skarżącego opiewają natomiast na kwotę około 80 zł. Na potwierdzenie skarżący załączył fakturę ich zakupu. Wyjaśnił również, że w sprawie o sygn. akt I SA/Ke 426/13 nie mógł przedstawić zaświadczenia o wysokości zarobków siostry, gdyż jego siostra była wówczas nieobecna. Zaświadczenie to obecnie załączył do sprawy o sygn. akt I SA/Ke 426/13, a jego kopię przedstawił w niniejszej sprawie wraz ze sprzeciwem. Z zaświadczenia wynika, że średnie wynagrodzenie netto siostry skarżącego wynosi 2288,44 zł miesięcznie. Od 2008 r. do 2011 r. skarżący prowadził działalność gospodarczą, którą zakończył z uwagi na stan zdrowia. Na potwierdzenie powyższego załączył kopię decyzji nr [...] z dnia 12 kwietnia 2011 r. o wykreśleniu wpisu z ewidencji działalności gospodarczej. Od tamtej chwili kilkukrotnie podejmował prace dorywcze, lecz nie w 2013 r. Zaznaczył, że wciąż poszukuje zatrudnienia, na potwierdzenie czego załączył zaświadczenie z Powiatowego Urzędu Pracy w K. o rejestracji jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku od dnia 30 września 2013 r. Wyjaśnił, że osoba z jego wykształceniem może liczyć jedynie na zatrudnienie przy wykonywaniu prac fizycznych, lecz choroba pozwala mu na to w ograniczonym zakresie. Przebył kilka operacji obu oczu, na potwierdzenie czego przedłożył szpitalne karty informacyjne. Zaznaczył, że leczenie jaskry ogranicza się jedynie do spowolnienia utraty wzroku. Podkreślił także, że gromadzi dokumentację lekarską celem złożenia wniosku w Powiatowym Zespole ds. Orzekania o Niepełnosprawności. Obecnie jednak nie posiada takiego orzeczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jej przedmiotem do właściwości Sądu (por. postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 375/04 – FZ 377/04). Po wniesieniu sprzeciwu sąd nie ocenia poprawności rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego, lecz rozstrzyga wniosek od nowa, korzystając z całości dowodów zgromadzonych we wcześniejszym postępowaniu, a także dowodów, które zostały ujawnione wraz z wniesieniem sprzeciwu. Wniesienie w niniejszej sprawie sprzeciwu spowodowało zatem, że postanowienie referendarza sądowego z dnia 23 września 2013 r. utraciło moc. Zgodnie z przepisem art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej "ustawą p.p.s.a."), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Z uwagi jednak na konieczność zapewnienia prawa do sądu (przewidzianego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) osobom niemogącym samodzielnie ponieść kosztów postępowania, ustawodawca wprowadził instytucję prawa pomocy, która może być udzielona w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 ustawy p.p.s.a.). Natomiast w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 ustawy p.p.s.a.). Zgodnie z treścią przepisu art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym) bądź osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (prawo pomocy w zakresie częściowym). Ubiegający się o taką pomoc powinien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa. Jak wynika z analizy złożonego w przedmiotowej sprawie formularza PPF, skarżący ubiegał się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Jednakże z treści wniesionego w niniejszej sprawie sprzeciwu wywnioskować można, że skarżący rozszerzył zakres swojego wniosku do pełnego zakresu prawa pomocy i obecnie żąda on również ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z urzędu. Mając na względzie okoliczności przedstawione przez skarżącego w złożonym wniosku, a także te wynikające ze złożonych dokumentów oraz podane w sprzeciwie, Sąd uznał, że wniosek skarżącego zasługuje na uwzględnienie jedynie w części. Skarżący nie podejmuje rzeczywistych starań o polepszenie własnej sytuacji materialnej. W 2007 r. starał się o podjęcie pracy, a w latach 2008 – 2011 prowadził działalność gospodarczą, jednakże od 2011 r. pozostaje na wyłącznym utrzymaniu siostry, sporadycznie podejmując prace dorywcze, z których dochód nie jest ujawniony w zeznaniach podatkowych za 2011 i 2012 r. Zauważyć należy, że z przedłożonego wraz ze sprzeciwem zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy w K. z dnia 17 października 2013 r. wynika, iż skarżący zarejestrował się w tym Urzędzie w dniu 30 września 2013 r., a zatem dopiero po tym jak został wezwany do uzupełnienia wniosku w sprawie przyznania mu prawa pomocy, przez przedłożenie aktualnego zaświadczenia z właściwego urzędu pracy potwierdzającego, że jest on osobą bezrobotną. Uzasadnia to wniosek, że działanie skarżącego było podjęte wyłącznie na potrzeby niniejszego postępowania. Również starania o uzyskanie orzeczenia o niepełnosprawności skarżący podjął niedawno. Obecnie jest na etapie gromadzenia dokumentacji w celu wystąpienia z wnioskiem o orzeczenie niepełnosprawności. Na datę orzekania nie można zatem uznać, że skarżący jest osobą niepełnosprawną niezdolną do podjęcia pracy zarobkowej. Nie wskazują na to żadne dokumenty znajdujące się w aktach sprawy, a z których wynika jedynie to, że skarżący przewlekle (bo od około 2000 r.) choruje na jaskrę obu oczu. Wątpliwości wzbudza też fakt, że skarżący – mimo, iż choruje na jaskrę od ponad trzynastu lat - dopiero teraz (gdy toczy się w jego sprawie postępowanie o przyznanie prawa pomocy) podjął starania o uzyskanie orzeczenia o niepełnosprawności. Wcześniej, mimo pozostawania bez pracy i na wyłącznym utrzymaniu siostry, nie podejmował w tym kierunku żadnych starań. Zauważyć jednocześnie należy, że skarżący nie wykazał żadnych zobowiązań (np. kredytów) ani zaległości, zarówno własnych jak i swojej siostry, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Rodzi to wniosek, że wszystkie tego typu należności są na bieżąco spłacane, co przyznał sam skarżący w sprzeciwie. Powyższe wskazuje, że sytuacja materialna rodziny skarżącego jest stabilna. Skarżący i M. P. mieszkają w domu należącym do siostry. Oznacza to, że skarżący ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe – przy stosunkowo niewielkich, w porównaniu do zarobków siostry nakładach na utrzymanie nieruchomości. Nakłady te wynoszą bowiem – według oświadczenia skarżącego - około 200 zł miesięcznie. Siostra skarżącego ma stałe źródło dochodu ze stosunku pracy w Ś. Centrum Onkologii w K.. Według zaświadczenia pracodawcy z dnia 16 października 2013 r. jej średnie miesięczne wynagrodzenie netto wynosi 2288,44 zł i nie jest obciążone. Natomiast według oświadczenia skarżącego jego siostra osiąga dochód ze stosunku pracy w wysokości 2200 zł brutto miesięcznie. Pomijając już kwestię rozbieżności w wysokości kwot: podanej przez skarżącego i wynikającej z zaświadczenia pracodawcy M. P., uznać należy, że kwota uzyskiwana przez siostrę skarżącego wystarcza na zaspokojenie potrzeb rodziny. Te bowiem, jak oświadczył w sprzeciwie skarżący, wynoszą około 1480 zł miesięcznie (kwota uwzględnia koszty związane z utrzymaniem mieszkania w wysokości 200 zł miesięcznie, koszty zakupu leków skarżącego w wysokości 80 zł miesięcznie oraz koszty miesięcznych wydatków życia codziennego w wysokości około 1200 zł). Do dyspozycji rodziny pozostaje jeszcze kwota wynosząca około 700 zł. Dochody siostry skarżącego należy uwzględnić w postępowaniu w sprawie przyznania skarżącemu prawa pomocy, gdyż skarżący - jak wynika ze złożonego wniosku – mieszka z nią i wspólnie z nią prowadzi gospodarstwo domowe. Taka sytuacja zaś rodzi obowiązek wzajemnego wspierania się finansowego, zwłaszcza, jeśli chodzi o osoby blisko ze sobą spokrewnione i znajdujące się w takim stosunku, który może zrodzić obowiązek alimentacyjny - zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2012, poz. 788). Podkreślenia jednak wymaga okoliczność, że siostra skarżącego samotnie wychowuje uczącego się i niezarabiajacego syna. Skarżący załączył do skargi ocenę techniczną nr [...] z dnia 8 lipca 2013 r. autorstwa rzeczoznawcy techniki samochodowej i ruchu drogowego inż. R.S.. Zlecenie wykonania takiej oceny musiało się wiązać z określoną opłatą za wykonanie usługi, co świadczy, że skarżący jest w stanie ponosić niektóre wydatki związane z wszczętym postępowaniem sądowym. Rozpatrując wniosek należy mieć na uwadze, że wpis sądowy w niniejszej sprawie wynosi 430 zł, lecz nie jest to jedyna sprawa skarżącego będąca w toku przed WSA w Kielcach. T. K. jest jeszcze stroną pięciu innych spraw sądowoadministracyjnych, w których wysokość wpisu kształtuje się na poziomie zbliżonym do wpisu w niniejszej sprawie. Porównanie wysokości tej opłaty i wielkości wpisów w innych sprawach skarżącego z wysokością dochodu uzyskiwanego przez jego siostrę, pozostającą wraz z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, rodzi wniosek, że rodzina nie będzie w stanie uiścić całości powstałych kosztów sądowych bez uszczerbku w koniecznym dla siebie utrzymaniu. Reasumując, w ocenie Sądu, sytuacja materialna skarżącego (po uwzględnieniu posiadania stałego źródła dochodu przez siostrę skarżącego wspólnie ze nim gospodarującą, zabezpieczenia potrzeb mieszkaniowych rodziny przy niewielkich kosztach utrzymania mieszkania oraz braku zaległości w opłatach) uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy przez zwolnienie od ponoszenia wpisu od skargi. Wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy obejmował także ustanowienie w sprawie pełnomocnika procesowego. W złożonym sprzeciwie skarżący rozszerzył bowiem zakres swojego żądania w stosunku do pierwotnego wniosku zawartego w formularzu PPF. W sytuacji, gdy wykazana przez skarżącego sytuacja materialna uzasadnia jedynie przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, a skarżący wnosi jednocześnie o zwolnienie z kosztów sądowych oraz o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, Sąd zobligowany jest do wyboru zakresu, jakiego będzie dotyczyć przyznane prawo pomocy. Orzekając o zakresie i rodzaju przyznanej pomocy skarżącemu, Sąd wziął pod uwagę czynności warunkujące skuteczne wniesienie skargi. I tak z art. 220 § 1 ustawy p.p.s.a. wynika, że Sąd nie podejmuje żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie uiszczono należnej opłaty. Od pism wszczynających postępowanie przed sądem administracyjnym pobiera się wpis. Z powyższego wynika, że skuteczne wniesienie skargi warunkuje wniesienie wpisu. W związku z powyższym Sąd - przyjmując, że sytuacja materialna skarżącego nie uzasadnia zwolnienia od kosztów w zakresie całkowitym - uznał, że dla realizacji jego prawa do sądu istotne znaczenie ma zwolnienie od ponoszenia wpisu od skargi. Nie znaleziono natomiast przesłanek do uwzględnienia wniosku w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest bowiem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Taka sytuacja nie zachodzi w przypadku skarżącego. Jakkolwiek koszt ustanowienia pełnomocnika może być znaczący (zwłaszcza uwzględniając ilość spraw skarżącego rozpatrywanych przez WSA w Kielcach), to należy podkreślić, że przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika, na tym etapie postępowania, nie jest warunkiem skutecznego wniesienia i rozpoznania skargi. Stanowisko, że dla oceny udzielenia prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika ma znaczenie etap postępowania sądowoadministracyjnego potwierdził NSA w postanowieniu z dnia 19 maja 2011 r. sygn. akt II GZ 245/11 (dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach - na podstawie art. 243, art. 244 § 1, art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. - postanowił jak w sentencji.