I SA/Ke 617/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Rojek (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Artur Adamiec, Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak, Protokolant Starszy inspektor sądowy Michał Gajda, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2018 r. sprawy ze skargi H. S. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z [...] r. [...] w przedmiocie umorzenia postępowania 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz adwokata M. T. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. 1.1 Decyzją z [...] r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: Prezesa KRUS), po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, uchylił w całości swoją decyzję z [...] r. odmawiającą H.S. umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, i umorzył w całości postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. 1.2 W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że decyzją z [...] r. odmówiono H.S. umorzenia nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 7.034,99 zł. H.S. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. W decyzji z 9 listopada 2016 r. poinformowano wnioskodawcę, że kwota nienależnie pobranego świadczenia została w całości pokryta z nadpłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników i pozostanie w depozycie Kasy do czasu zakończenia postępowania odwoławczego. Pouczenie to zawarto w związku z decyzją z 20 czerwca 2016 r. w sprawie nadpłaty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, która została pomniejszona o kwotę 7.034,99 zł z tytułu nienależnie pobranego świadczenia, a której H.S. nie kwestionował. Powyższa decyzja została wydana w oparciu o decyzję wyłączającą małżonkę H.S. z ubezpieczenia społecznego rolników z 18 maja 2016 r., od której wniesione zostało odwołanie do Sądu Okręgowego w K.. Sąd prawomocnym wyrokiem z 16 listopada 2016 r. oddalił odwołanie. Na tej podstawie kwota 7.034,99 zł została 18 stycznia 2017 r. przeksięgowana z depozytu na poczet pobranego świadczenia. Od tej daty na koncie ewidencyjnym wnioskodawcy nie ma żadnej należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia, którą byłby zobowiązany zwrócić. W związku z powyższym brak jest przedmiotu postępowania i zbędne stało się ustalanie sytuacji materialno-bytowej mającej wpływ na spłatę nienależnie pobranego świadczenia. Zadłużenie wobec Kasy zostało pokryte w całości z nadpłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Organ powołując art. 105 § 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.), dalej: k.p.a., podniósł, że w tej sytuacji zaistniała przesłanka bezprzedmiotowości postępowania w sprawie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. Rozstrzygając wniosek z 28 listopada 2016 r. należało, w ocenie organu, uchylić decyzję z [...] r. i umorzyć w całości postępowanie w sprawie, na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. 2.1 Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. złożył H.S.. Zarzucił: - naruszenie art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 15 k.p.a. polegające na nie zgromadzeniu dostatecznie materiału dowodowego, poprzez brak ustalenia czy w sprawie zachodzi ważny interes zobowiązanego, o którym mowa w art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 1403 ze zm.), dalej ustawy u.s.r.; - naruszenie art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie, wyrażającej się w tym, że organ nie ustalił relacji pomiędzy dochodami rodziny skarżącego, a ponoszonymi wydatkami; - naruszenie art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na ustaleniu, że należność przysługującą żonie A. S., jako nadpłata z tytułu opłaconych składek może być potrącona z należnością H.S., pomimo istnienia rozdzielności majątkowej pomiędzy małżonkami. 2.2 W uzasadnieniu skarżący podniósł, że postępowanie w zakresie istnienia przesłanek określonych w art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 277 ze zm.), dalej u.u.s.r., nie zostało przeprowadzone prawidłowo. Organ nie ustalił możliwości płatniczych zobowiązanego. Organ dokonał potrącenia wierzytelności z przysługującej żonie nadpłaty ze składek ZUS, w ogóle nie uzasadniając podstawy takiego postępowania, jak również nie biorąc pod uwagę faktu, że pozostają z żoną w rozdzielności majątkowej, pomimo dołączenia do akt sprawy aktu notarialnego ustanawiającego rozdzielność majątkową. Organ w uzasadnieniu nie wskazał czemu tej okoliczności nie wziął pod uwagę. Skarżący podniósł, że należności publiczne mogą być egzekwowane z majątku przysługującego dłużnikowi, a nie z majątku wspólnego małżonków. 3.1 W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Opisał w nim przebieg postępowania, w trakcie którego po wydaniu decyzji z [...] r. H.S. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Organ decyzją z 12 stycznia 2017 r., uznając, że na wnioskodawcy nie ciążą żadne należności, umorzył postępowanie. Następnie decyzją z 2 marca 2017 r. organ uchylił decyzję z 9 listopada 2016r. i decyzje z 12 stycznia 2017 r. oraz umorzył w całości postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. Następnie wskazał na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. z 29 czerwca 2017 r. sygn. akt I SA/Ke 286/17 i podniósł, że wydanie decyzji z 20 września 2017 r. stanowiło jego wykonanie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. zważył, co następuje. 4.1 Sądy administracyjne zostały wyposażone w funkcje kontrolne działalności administracji publicznej, co oznacza, że w przypadku zaskarżenia decyzji lub postanowienia, sąd bada ich zgodność z przepisami prawa (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych – t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 1066 ze zm. oraz art. 3 i art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm., określanej dalej jako ustawa p.p.s.a.). Podstawowym celem i efektem kontroli sądowej jest więc eliminowanie z obrotu aktów i czynności organów administracji publicznych niezgodnych z prawem i przywrócenie stanu zgodnego z prawem poprzez wydanie orzeczenia odpowiedniej treści. 4.2 Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd doszedł do przekonania, że skarga jest częściowo zasadna. 4.3 Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa KRUS wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., zgodnie z którym to przepisem organ odwoławczy wydaje decyzję, w której uchyla zaskarżoną decyzję w całości i umarza postępowanie pierwszej instancji w całości. Organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części – art. 105 § 1 k.p.a. Postępowanie administracyjne staje się bezprzedmiotowe, gdy sprawa, która miała być załatwiona w drodze decyzji, albo nie miała charakteru sprawy administracyjnej jeszcze przed datą wszczęcia postępowania, albo utraciła charakter sprawy administracyjnej w toku postępowania administracyjnego. Z bezprzedmiotowością postępowania administracyjnego w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. mamy do czynienia wówczas, gdy odpadł jeden z konstytutywnych elementów sprawy administracyjnej, o której mowa w art. 1 pkt 1, gdy w sposób oczywisty organ stwierdzi brak podstaw prawnych i faktycznych do merytorycznego rozpatrzenia sprawy. 4.4 W przedmiotowej sprawie organ powiązał bezprzedmiotowość postępowania w sprawie wniosku H.S. o umorzenie kwoty nienależnie pobranej renty rolniczej w wysokości 7.034,99 zł z okolicznością pokrycia tej kwoty z nadpłaconych składek. Wiązało się to z decyzją z 20 czerwca 2006 r. wydaną dla H.S. w sprawie nadpłaty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Część tej nadpłaty została pomniejszona o kwotę 7.034,99 zł a następnie w styczniu 2017 r. przeksięgowano tę kwotę na poczet nienależnie pobranego świadczenia. W tej sytuacji organ uznał, że nie ma już kwoty, którą H.S. miałby zwrócić i w związku z tym brak jest przedmiotu postępowania. Zdaniem Sądu, o ile zgodzić się można, że przedmiot postępowania, czyli zaległość, przestała istnieć, to nastąpiło to tylko z faktycznego punktu widzenia. Z punktu widzenia interesu ekonomicznego H.S., przedmiot sprawy istnieje w dalszym ciągu a wnioskodawca ma interes prawny w tym, aby jego wniosek o umorzenie należności został rozpatrzony przez organ. Niewątpliwie bowiem wolą H.S. było umorzenie zaległości, natomiast działaniami organu, na które nie miał wpływu, zaległość została pokryta środkami należnymi od organu dla skarżącego. Przepis art. 105 § 1 k.p.a., przewidujący tzw. obiektywną bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego, nie może być interpretowany rozszerzająco. Powyższy przepis ma zastosowanie tylko w tych sytuacjach, gdy w świetle prawa materialnego i ustalonego stanu faktycznego brak jest sprawy administracyjnej mogącej być przedmiotem postępowania. Postępowanie administracyjne nie staje się natomiast bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. wtedy, gdy wydanie decyzji staje się zbędne z punktu widzenia organu. Naczelny Sąd Administracyjny niejednokrotnie wyraził pogląd, że wyegzekwowanie zaległości po złożeniu wniosku o ulgę w spłacie zobowiązania nie powoduje bezprzedmiotowości postępowania w sprawie przyznania tej ulgi (por. wyroki: z 27 sierpnia 1997 r. III SA 1972/95, z 9 października 2006 r. I FSK 1/06, z 25 maja 2016 r. II FSK 1304/14, dostępne na www. orzeczenia.nsa.gov.pl). Przekładając ten pogląd na grunt przedmiotowej sprawy należy podkreślić, że niezależne od woli strony pokrycie kwoty zaległości w czasie trwania postępowania w sprawie ich umorzenia, nie unicestwiło prawa strony do merytorycznego rozpatrzenia jej żądania czyli wniosku o umorzenie tej zaległości. Przyjęcie w niniejszym stanie faktycznym błędnego poglądu organu doprowadziło do tego, że wnioskodawca nie mógł skorzystać z instytucji zawartej w art. 41a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r. W związku z powyższym należy podnieść, że postępowanie nie stało się bezprzedmiotowe po wydaniu decyzji z 9 listopada 2016 r. Obowiązkiem organu było merytoryczne rozpatrzenie sprawy po złożeniu przez H.S. wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. 4.5 Bezpodstawny jest natomiast argument organu zawarty w odpowiedzi na skargę, że wydał decyzję z [...] r. wykonując wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. z 29 czerwca 2017 r. I SA/Ke 286/17. Wyrokiem tym Sąd stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji z [...] r. umarzającej postępowania oraz uchylił poprzedzającą ją decyzję Prezesa KRUS z [..] r. Sąd wyjaśnił w uzasadnieniu wyroku, że "Prezes KRUS tożsamą przedmiotowo i podmiotowo sprawę rozstrzygnął kolejno po sobie dwoma decyzjami z 12 stycznia 2017 r. oraz z 2 marca 2017 r., z których pierwsza jest ostateczna. Skoro organ uznał, że zaistniała przesłanka bezprzedmiotowości postępowania w sprawie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia, to powinien uchylić decyzję pierwszoinstancyjną z 9 listopada 2016 r., a następnie w całości umorzyć postępowanie w sprawie zgodnie z art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. Wydanie kolejnej decyzji w sprawie (...) spowodowało, że decyzja z 2 marca 2017 r. jest nieważna z mocy art. 156 § 1 pkt 3 K.p.a. Natomiast podstawą prawną do uchylenia decyzji Prezesa KRUS z 12 stycznia 2017 r., było naruszenie przez organ przepisu art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. poprzez jego niezastosowanie w sprawie (...). Skoro organ stwierdził istnienie przesłanki z art. 105 § 1 K.p.a. do umorzenia postępowania w sprawie umorzenia H.S. nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 7034,99 zł, to rozpoznając wniosek strony o ponowne rozpatrzenie sprawy z 28 listopada 2016 r., powinien stosownie do art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. orzec o uchyleniu decyzji z 9 listopada 2016 r. w całości i o umorzeniu postępowania w pierwszej instancji." Z powyższego wynika, że Sąd oceniał decyzje z 12 stycznia 2017 r. i z 2 marca 2017 r. w kontekście zgodności zawartych w tych decyzjach rozstrzygnięć z treścią art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. Stwierdził, że skoro organ uznał, iż zaistniała przesłanka bezprzedmiotowości postępowania, to winien zastosować rozstrzygnięcie wytyczone treścią art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. Sąd wskazał więc prawidłowy wariant postępowania w sytuacji gdy organ uznał istnienie przesłanki bezprzedmiotowości postępowania. Sąd jednak w żaden sposób nie oceniał tego, czy organ za zasadne uznał , że w sprawie zaszła przesłanka bezprzedmiotowości postępowania. Jednocześnie Sąd w końcowej części uzasadnienia wyroku wskazał wytyczne, iż "w ponownym postępowaniu organ wyeliminuje uchybienia stwierdzone w uzasadnieniu wydanego wyroku. Rozpoznając wniosek z 28 listopada 2016 o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z 9 listopada 2016 r., wyda rozstrzygnięcie odpowiadające wyżej powołanym przepisom K.p.a." Wcześniej zaś przywołał całą treść art. 138 § 1 k.p.a., czyli punkty 1, 2 i 3 i zawarte w nich możliwości rozstrzygnięć organu. Innymi słowy, z wyroku I SA/Ke 286/17 nie wypływał wniosek poczyniony przez organ o konieczności wydania rozstrzygnięcia na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. 4.6 Podsumowując, organ błędnie uznał postępowanie jako bezprzedmiotowe i bezzasadnie zastosował przepisy art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 105 § 1 k.p.a. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ oceni wniosek H.S. o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia w kontekście przesłanek z art. 41a ust. 1 pkt 2 u.s.u.r. W tym celu dokona analizy aktualnej sytuacji życiowej i majątkowej strony. 4.7 Odnosząc się do skargi należy podnieść, że nie są zasadne zarzuty, które wskazują na brak wyczerpującego zebrania materiału dowodowego i jego błędnej oceny. Zaskarżona decyzja jest rozstrzygnięciem formalnym wydanym na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., a w takiej decyzji nie ocenia się dochodów strony i jej możliwości płatniczych. Należy też wyjaśnić, że w postępowaniu o umorzeniu nienależnie pobranych płatności przedmiotem zarzutu nie może być kwestia zasadności dokonania potrącenia z kwot należnych w ocenie wnioskodawcy jego małżonce. Zarzuty te wykraczają bowiem poza zakres przedmiotowej sprawy, tym bardziej, że decyzja w tym zakresie jest wiążąca i ostateczna. 4.8 Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ ustawy p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku. Wynagrodzenie pełnomocnikowi Sąd przyznał na podstawie art. 250 ustawy p.p.s.a. w związku z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c/ i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz.1714 ze zm.).