I SA/Ke 63/13

Dnia 26 czerwca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kuchta po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym, wniosku L. K. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku od spadków i darowizn postanawia: oddalić wniosek. Pismem z dnia 7 czerwca 2013 r. L. K. (dalej jako "skarżąca") wystąpiła z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych w postaci opłaty kancelaryjnej w wysokości 100 zł za odpis orzeczenia z uzasadnieniem. W złożonym piśmie skarżąca wskazała, że jej aktualna sytuacja materialna, rodzinna i finansowa nie pozwala na wniesienie w/w opłaty. W tym miejscu wyjaśnić należy, że skarżąca była w toczącym się postępowaniu sądowym o sygn. akt I SA/Ke 63/13 zwolniona od uiszczenia wpisu od skargi (prawomocne postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 27 marca 2013 r.). W związku z tym skarżąca stwierdziła, że skoro w aktach sprawy znajduje się jej oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, a jej aktualna sytuacja nie uległa zmianie, to nie jest uzasadnione ponowne sporządzanie oświadczenia na urzędowym formularzu PPF. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 12 czerwca 2013 r. oddalił wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych. W postanowieniu tym wskazał, że choć Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zwolnił skarżącą od kosztów postępowania sądowego w zakresie częściowym (od uiszczenia wpisu od skargi) oddalając wniosek w pozostałym zakresie, to skarżąca ma możliwość ponownego ubiegania się o przyznanie prawa pomocy. Ponowne rozstrzyganie w przedmiocie prawa pomocy jest jednak dopuszczalne tylko wtedy, gdy po pierwotnym rozstrzygnięciu powstaną takie okoliczności, które zmienią – pogorszą sytuację materialną strony. Referendarz dodał, że we wniosku z dnia 7 czerwca 2013 r. skarżąca wyraźnie wskazała, że jej sytuacja nie uległa zmianie. Wydając postanowienie z dnia 12 czerwca 2013 r., referendarz uznał zatem, że w sprawie nie wystąpiły żadne nowe okoliczności, które mogłyby prowadzić do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W sprzeciwie od wydanego postanowienia referendarza skarżąca wskazała, że sytuacja jej i jej rodziny uległa znacznemu pogorszeniu z tego powodu, że Urząd Skarbowy w S. wszczął postępowanie egzekucyjne i dokonał zajęcia wynagrodzenia jej męża z tytułu umowy zlecenia w kwocie 670 zł oraz wierzytelności z urzędu skarbowego w kwocie 1 600 zł. Zaznaczyła jednocześnie, że powyższe czynności będą prowadzone prawdopodobnie do całkowitego zaspokojenia roszczenia. W związku z tym skarżąca wniosła o uchylenie postanowienia i zwolnienie w całości z opłaty kancelaryjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy p.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd. Wniesienie w niniejszej sprawie sprzeciwu spowodowało zatem, że postanowienie referendarza sądowego z dnia 12 czerwca 2013 r. utraciło moc. W związku z tym sprawa wywołana wnioskiem skarżącej o udzielenie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od opłaty kancelaryjnej została rozpatrzona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach. Rozpatrując złożone przez skarżącą pismo z dnia 17 czerwca 2013 r., zatytułowane "sprzeciw", wskazać w pierwszej kolejności należy na okoliczność już wyżej wspomnianą, mianowicie na fakt istnienia w niniejszej sprawie prawomocnego postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 27 marca 2013 r., którym Sąd zwolnił skarżącą od uiszczenia wpisu od skargi oraz oddalił wniosek skarżącej w pozostałym zakresie. Okoliczność powyższa – stosownie do treści art. 234 § 1 zdanie pierwsze ustawy p.p.s.a. – nie wyklucza możliwości ubiegania się przez stronę postępowania sądowego o przyznanie prawa pomocy. Wskazany wyżej przepis stanowi bowiem, że prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem lub w toku postępowania. Należy zatem uznać, że wniosek o przyznanie prawa pomocy może być składany na każdym etapie tego postępowania. Ponadto we wskazanym wyżej kontekście należy mieć na uwadze treść przepisu art. 165 ustawy p.p.s.a. Zgodnie z tą regulacją postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Powyższy przepis wskazuje, że jest możliwe wielokrotne składanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jednakże wniosek taki może być merytorycznie rozpatrywany dopiero wówczas, gdy okaże się, że w sprawie – od momentu wydania poprzedniego postanowienia w zakresie prawa pomocy – nastąpiła zmiana okoliczności. W niniejszym postępowaniu skarżąca dopiero we wniesionym sprzeciwie zaakcentowała, że w jej sytuacja materialna uległa zmianie (pogorszeniu) z uwagi na wszczęcie egzekucji administracyjnej przez Urząd Skarbowy w S. Wcześniej – we wniosku z dnia 7 czerwca 2013 r. – twierdziła, że jej sytuacja pozostała bez zmian. Oświadczona przez stronę zmiana okoliczności, skłania Sąd do merytorycznego rozpatrzenia wniosku skarżącej o zwolnienie jej od kosztów sądowych w zakresie opłaty kancelaryjnej w kwocie 100 zł. Jednocześnie Sąd przyjmuje – bo tak pośrednio wynika z pisma skarżącej z dnia 17 czerwca 2013 r. – że jej sytuacja materialna uległa zmianie tylko w zakresie wszczęcia egzekucji. Pozostałe aspekty jej sytuacji materialnej pozostały takie same w porównaniu do okoliczności podanych w formularzu PPF z dnia 4 marca 2013 r. (data wpływu do WSA w Kielcach). Należy zatem stwierdzić, że skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z mężem (S. K.) i uczącym się synem (21 lat). Syn ma orzeczenie o niepełnosprawności i wymaga stałego leczenia oraz rehabilitacji. Mąż skarżącej ma przyznany umiarkowany stopień niepełnosprawności i wymaga stałego leczenia oraz rehabilitacji. Sama skarżąca (co wynika z formularza PPF złożonego przez S. K. w postępowaniu o sygn. akt I SA/Ke 62/13) przebywa na świadczeniach rentowych z powodu niezdolności do pracy i również wymaga leczenia. Jako posiadany majątek skarżąca wskazała dom o wielkości 80 m2 oraz oświadczyła, że z tytułu najmu lokalu osiąga comiesięczny dochód w wysokości 400 zł. Z tytułu umowy o pracę mąż skarżącej uzyskuje miesięcznie 1 600 zł dochodu. Ponadto dodatkowym źródłem utrzymania w wysokości 800 zł miesięcznie jest umowa zlecenia męża skarżącej. L. K. pobiera natomiast rentę w wysokości 706 zł miesięcznie. Łączny dochód rodziny wynosi 3 106 zł brutto. Zgodnie z art. 199 ustawy p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W związku z tym każdy, kto wszczyna postępowanie sądowe powinien liczyć się z koniecznością ich ponoszenia. Osoby planujące uruchomienie sądowej kontroli dotyczących ich rozstrzygnięć powinny zatem tak zagospodarować dostępne środki, by móc uiścić kwoty związane z sądową ochroną swoich praw. Przyznanie prawa pomocy jest odstępstwem od wskazanej wyżej zasady samodzielnego ponoszenia kosztów postępowania. Instytucja ta polega na przerzuceniu kosztów postępowania na budżet państwa, czyli pośrednio na ogół społeczeństwa. W związku z tym prawo pomocy może być udzielone jedynie w sytuacjach wyjątkowych. Jak wynika z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. np. postanowienie NSA z dnia 1 lutego 2013 r., sygn. akt II OZ 45/13, dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl), prawa pomocy udziela się tylko w stosunku do osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Przy ocenie czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy Sąd bierze pod uwagę przesłanki określone w art. 246 ustawy p.p.s.a. Zgodnie z brzmieniem § 1 pkt 1 tego artykułu, prawo pomocy w zakresie całkowitym przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym przysługuje osobie, która wykaże nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy podkreślić, że wykazane w powyższych przepisach przesłanki nadania prawa pomocy powinny być interpretowane ściśle, z uwagi na wyjątkowy charakter tej instytucji. Zgodnie z powołanym już wyżej art. 246 ustawy p.p.s.a., to na stronie spoczywa obowiązek udowodnienia zaistnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w określonym zakresie. Powinna ona przedstawić w sposób rzetelny i przekonywujący, że zachodzą wobec niej przesłanki zastosowania tej instytucji. Tymczasem informacje wskazane w formularzu z dnia 4 marca 2013 r. oraz sprzeciwie z dnia 17 czerwca 2013 r. prowadzą do konkluzji, że skarżąca nie wykazała braku możliwości poniesienia kosztów sądowych (opłaty kancelaryjnej) związanych ze swym udziałem w sprawie, a przewyższających zakres zwolnienia wynikającego z prawomocnego postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 27 marca 2013 r. (zwolnienie od uiszczenia wpisu od skargi). Wykazała natomiast, że - pozostający ze skarżącą we wspólnym gospodarstwie domowym - mąż skarżącej uzyskuje stały miesięczny dochód z tytułu umowy o pracę i umowy zlecenia w łącznej wysokości 2 400 zł brutto. Dodatkowo stałym źródłem utrzymania jest należność z tytułu najmu nieruchomości w wysokości 400 zł miesięcznie. Ponadto skarżąca otrzymuje rentę w wysokości 706 zł. Skarżąca podała również, że jest właścicielem majątku nieruchomego w postaci domu o powierzchni 80 m2. Tymczasem sąd rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy winien brać pod uwagę stan majątkowy i dochody. Pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 listopada 2012 r., sygn. akt II FZ 924/12, Lex 1240529). Wskazane przez skarżącą okoliczności – zdaniem Sądu – nie uzasadniają rozszerzenia zakresu udzielonego już w niniejszym postępowaniu skarżącej prawa pomocy. Podane przez skarżącą informacje nie wskazują bowiem, że skarżącej i jej rodzinie grozi niedostatek. Posiadany majątek, w ocenie Sądu, jest wystarczający do partycypowania w kosztach postępowania przewyższających zakres zwolnienia wynikającego z postanowienia Sądu z dnia 27 marca 2013 r. Nie wydaje się bowiem, by wniesienie opłaty kancelaryjnej w łącznej wysokości 200 zł (zarówno w sprawie skarżącej jak i w sprawie jej małżonka) spowodowało uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącej i jej rodziny. Oceny tej nie zmienia okoliczność prowadzenia postępowania egzekucyjnego przez Urząd Skarbowy w S. Po uwzględnieniu dokonanego w tym postępowaniu zajęcia wynagrodzenia męża skarżącej z tytułu umowy zlecenia w wysokości 670 zł, skarżącej i jej rodzinie pozostaje łączny miesięczny dochód w wysokości 2 836 zł brutto. Suma ta – nawet po uwzględnieniu kosztów związanych z leczeniem i rehabilitacją rodziny – nie uzasadnia wystąpienia w rodzinie skarżącej groźby niedostatku i ubóstwa. Nie bez znaczenia dla oceny sytuacji była również okoliczność, że skarżąca – ani w formularzu PPF, ani w późniejszych pismach – nie wykazała, że posiada względem urzędu skarbowego wierzytelność w wysokości 1 600 zł, która następnie została przez ten urząd zajęta w postępowaniu egzekucyjnym. Podkreślić również należy, że w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przez urząd skarbowy zajęto już kwotę 2 270 zł. Przyjmując zaś, że egzekwowana należność wynosi łącznie 4 104 zł plus odsetki (zgodnie bowiem z oświadczeniem skarżącej i jej małżonka postępowanie egzekucyjne prowadzone jest w odniesieniu do należności wynikającej z ostatecznych decyzji Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] i nr [...] zaskarżonych do tut. Sądu), uznać należy, iż większa część egzekwowanego zobowiązania została już zaspokojona. Na zakończenie warto podkreślić, że możliwość przyznania prawa pomocy dotyczy sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania. Nie dotyczy natomiast sytuacji subiektywnego przekonania o braku możliwości uiszczenia takich kosztów (por. postanowienie NSA z dnia 29 października 2010 r. sygn. akt I FZ 323/10, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 244, art. 245 § 2 i 3, art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 oraz art. 260 ustawy p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.