II SA/Ke 154/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Chobian, Sędziowie Sędzia WSA Renata Detka, Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.), Protokolant Joanna Nowak, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 19 kwietnia 2012r. sprawy ze skargi K.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] [...] po rozpatrzeniu odwołania K. M., od decyzji wydanej z up. Prezydenta Miasta K. z dnia [...] znak: [...] w sprawie odmowy przyznania K. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad babcią K. M. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Kolegium ustaliło, że wnioskiem z dnia 25 lipca 2011 r. K. M. wystąpiła do MOPR o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad babcią K. M., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ I instancji decyzją z dnia [...] odmówił wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu wskazał, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, bowiem osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Dalej Kolegium zacytowało art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 19 sierpnia 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 20011r, Nr 205 poz. 1212) i podało, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż E. M. nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Następnie powołując treść art. 128 i 132 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego organ odwoławczy stwierdził, że z wnioskiem wystąpiła wnuczka osoby niepełnosprawnej, a zatem zobowiązana w dalszej kolejności. K. M. posiada dwoje dzieci: pracującą córkę i syna przebywającego w Niemczech, z którym nie utrzymuje kontaktu. Jak wynika z oświadczenia wnioskodawczyni potwierdzonego wywiadem środowiskowym sprawuje ona opiekę nad niepełnosprawną. Małżonek osoby niepełnosprawnej nie może zapewnić jej opieki, bowiem sam częściowo wymaga pomocy. Jednakże pomimo swoich schorzeń nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżąca K. M. zarzuciła, że jej babcia ma lat 76, dziadek ma lat 85, więc są to osoby, które same potrzebują pomocy i nie są w stanie się sobą wzajemnie zająć. W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga podlega uwzględnieniu. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny kontroluje działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tzn. ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Ponadto sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t. jedn. Dz. U. 2012 poz. 270 dalej p.p.s.a.). Na wstępie podkreślić należy, że K. M. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babką K. M. złożyła do organu w dniu 25 lipca 2011 r. Organ I instancji, po przeprowadzeniu postępowania dowodowego decyzją z dnia [...] odmówił przyznania tego świadczenia, ponieważ K. M. pozostaje w związku małżeńskim, a zgodnie z treścią art. 17 ust. 5 ust. 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm.) świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Organ odwoławczy uznał natomiast, że zachodzi inna podstawa odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, to jest fakt, że małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ta podstawa odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie pozostającej w związku małżeńskim została wprowadzona ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. nr 205, poz. 1212) i obowiązuje od dnia 14 października 2011 r. Należy zauważyć, że zmiana przepisu art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy nastąpiła po złożeniu wniosku przez K. M. i po wydaniu decyzji przez organ I instancji, a przed dniem wydania decyzji przez organ odwoławczy. W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w takiej sytuacji jest on zobowiązany do stosowania przepisów prawa w brzmieniu obowiązującym na dzień orzekania. Organ ten nie wziął jednak pod uwagę, że ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów zawiera przepis przejściowy, co oznacza że w określonych w nim sytuacjach należy stosować przepisy ustawy dotychczasowej, a nie przepisy ustawy zmieniającej. W art. 3 ustawodawca wskazał, że "sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych". W związku z powyższym obowiązkiem Samorządowego Kolegium Odwoławczego było w pierwszej kolejności ustalenie, czy prawo K. M. do świadczenia pielęgnacyjnego powstało przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, tj. przed 14 października 2011 r., czy po tej dacie. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w art. 24 ust. 2 stanowi, że prawo do świadczeń rodzinnych, do których należy świadczenie pielęgnacyjne (art. 2 pkt 2) ustala się począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. Zatem miesiąc wpływu wniosku K. M. – lipiec 2011 r., to miesiąc, w którym mogła ona nabyć uprawnienie. Stanowi to o tym, że sprawa niniejsza podlega rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonym w przepisach dotychczasowych. Zastosowanie przez organ odwoławczy przepisów wprowadzonych ustawą zmieniającą i wydanie decyzji w oparciu o art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy w jej nowym brzmieniu stanowi o naruszeniu prawa materialnego. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze naruszyło przepis prawa materialnego (art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych), które to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy. Sąd uchylił także decyzję organu I instancji z uwagi na wadliwe zastosowanie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w jego brzmieniu sprzed nowelizacji. Przepis ten stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Literalna interpretacja tego przepisu oznacza pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji nie może się ostać w świetle art. 18 Konstytucji RP. Osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, tak jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Poprzestanie tylko na literalnym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, gdy świadczenie pielęgnacyjne wywodzone jest z istnienia obowiązku alimentacyjnego, niweczyłoby skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07 wobec osób pozostających w związku małżeńskim, nad którymi opiekę sprawują inne osoby zobowiązane do alimentacji w przypadku, gdy drugi małżonek opieki tej świadczyć nie może ze względu na własny stan zdrowia. W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 17 ust. 1 ustawy w zakresie w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał wskazał, iż w art. 17 ust. 1 ustawy mamy do czynienia z pominięciem legislacyjnym, zawężającym w sposób niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP krąg osób uprawnionych do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż ustawodawca pominął możliwość nabycia prawa do świadczenia przez osoby rezygnujące z aktywności zawodowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, wobec którego obciążone są obowiązkiem alimentacyjnym. Przypisując ogromne znaczenie usankcjonowanemu prawnie obowiązkowi alimentacyjnemu, Trybunał uznał, iż skoro członek rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków zarówno prawnych, jak i moralnych wobec chorego krewnego, co wymaga rezygnacji z zarobkowania, to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego wybranie spośród osób zobowiązanych do alimentacji jedynie rodziców i przyznanie wyłącznie tej grupie prawa do świadczenia narusza konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno - ekonomicznym, lecz odnoszącą się do społecznego poczucia sprawiedliwości, godząc dodatkowo w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną, wyrażone w art. 18 Konstytucji RP. Nadto wskazując na wyrok z dnia 15 listopada 2006 r., sygn. akt P 23/05, Trybunał zwrócił uwagę, iż świadczenie pielęgnacyjne nie tylko stanowi formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej, ale również zdejmuje z Państwa i jego organów obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w formach zorganizowanych, zinstytucjonalizowanych. Wprawdzie opisany wyrok odnosi się do treści art. 17 ust. 1 ustawy sprzed nowelizacji tego przepisu dokonanej ustawą z dnia 17 października 2008 r., jednakże wywody tam zawarte pozostają nadal aktualne dla właściwej interpretacji zapisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w przedmiocie nabywania uprawnień do świadczeń pielęgnacyjnych, w tym do właściwego odczytywania ograniczeń wynikających z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Przepis ten należy interpretować w taki sposób, iż osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, traci prawo do świadczenia z uwagi na zawarcie przez osobę wymagającą opieki związku małżeńskiego, jako że obowiązek sprawowania opieki obciążać będzie wówczas przede wszystkim małżonka, który w takiej sytuacji uzyska prawo do ubiegania się o świadczenie w przypadku rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a musi być odczytywane przez pryzmat przepisu art. 17 ust. 1. Jeżeli bowiem prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego, to literalne odczytywanie normy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy niweczyłoby skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim, nad którymi opiekę sprawują inne osoby zobowiązane do alimentacji w przypadku, gdy drugi małżonek nie może takiej opieki świadczyć z uwagi na własny stan zdrowia - gdy posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nieuprawniona jest zatem taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 ustawy, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 kro, traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim (podobnie wyroki: WSA w Olsztynie z 11 marca 2009 r., sygn. akt II SA/Ol 60/09; WSA w Olsztynie z 11 marca 2009 r., sygn. akt II SA/Ol 61/09; WSA w Olsztynie z 6 maja 2009 r., sygn. akt II SA/Ol 386/09; WSA w Krakowie z 22 marca 2010 r., sygn. akt III SA/Kr 1236/09; NSA z dnia 7 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 722/09; NSA z dnia 7 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 723/09 - dostępne w internetowej bazie http://orzeczenia.nsa.gov.pl oraz postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010 r., sygn. akt P 38/09, w którym Trybunał odmawiając odpowiedzi na pytanie prawne: czy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy w zakresie, w jakim świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje osobom wymagającym opieki pozostającym w związku małżeńskim w sytuacji, gdy oboje małżonkowie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest zgodny z art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji uzasadnił, że istnieje utrwalona i względnie jednolita praktyka interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy w sposób, który wychodzi naprzeciw wątpliwościom konstytucyjnym i nie jest w tym celu konieczne wydanie orzeczenia merytorycznego przez Trybunał Konstytucyjny). Reasumując, w stanie prawnym powstałym na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. (sygn. akt P 27/07), stwierdzającego niezgodność art. 17 ust. 1 ustawy z Konstytucją RP, okoliczność że skarżąca sprawuje opiekę nad pozostającą w związku małżeńskim matką, nie stanowi podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem pozostawanie w związku małżeńskim będzie tyko wtedy przeszkodą w przyznaniu tego świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie tę pomoc świadczyć. Przenosząc te rozważania na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że zachodzi potrzeba rozstrzygnięcia, czy schorzenia na które cierpi E. M., potwierdzone zaświadczeniem lekarskim z dnia 30 czerwca 2011 r. dołączonym do akt administracyjnych sprawy, uniemożliwiają mu opiekę nad żoną. Odpowiedź na to pytanie determinuje rozstrzygnięcie, czy pozostawanie niepełnosprawnej babki skarżącej w związku małżeńskim z E. M., stanowi przeszkodę w przyznaniu jej wnuczce wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Organ I instancji odmawiając przyznania świadczenia powołał się tylko na fakt pozostawania przez K. M. w związku małżeńskim i w ogóle nie ustalał, czy skarżąca w związku z opieką nad babką zrezygnowała z zatrudnienia. Kwestią tą nie zajęło się również Kolegium, które nie zauważając treści przepisów przejściowych - art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych przyjęło, że przyznanie świadczenia nie jest możliwe ze względu na nie posiadanie przez małżonka wymagającej opieki orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Brak tych ustaleń świadczy o naruszeniu przez organ przepisów postępowania - art. 7, art. 77 § 1, art. 80 kpa i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135 i art. 152 p.p.s.a. orzekł jak w wyroku.