II SA/Ke 193/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sylwester Miziołek, Sędziowie Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Armański, Protokolant Starszy inspektor sądowy Urszula Opara, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 maja 2024 r. sprawy ze skargi S. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia 19 lutego 2024 r. znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach zaskarżoną decyzją z 19 lutego 2024 r. [...], po rozpatrzeniu odwołania S. S. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta Starachowice z 27 grudnia 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 2 kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Kolegium podniosło, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym z dnia 7 lipca 2023 r. (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429 ze zm.), która weszła w życie 1 stycznia 2024 r. w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. S. S. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego złożył 28 listopada 2023 r. i wobec tego przy rozpoznawaniu tej sprawy dotyczącej uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego w okresie od dnia złożenia wniosku do 31 grudnia 2023 r. zastosowanie będą miały przepisy dotychczasowe. Dalej organ odwoławczy wskazał, że wnioskodawca jest wnukiem uprawnionej do opieki M. S., która jest wdową, a jej jedyny syn nie żyje. Wnioskodawca jest więc w pierwszej kolejności zobowiązany do alimentacji względem babci. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdza, że odwołujący sprawuje stałą i faktyczną opiekę nad babcią. Zgodnie z przedłożonym do akt wypisem z treści orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy ZUS z 6 lutego 2001 r. M. S. została uznana trwale za osobę całkowicie niezdolną do pracy i do samodzielnej egzystencji. Z orzeczenia wynika, że niepełnosprawność powstała od stycznia 2001 r. Odnosząc się do uzasadnienia decyzji organu I instancji, Kolegium powołało wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 i stwierdziło, że na podstawie tego wyroku ugruntowała się linia orzecznicza sądów administracyjnych, którą Kolegium podziela. Zgodnie z tym orzecznictwem w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, nie później niż do ukończenia 25 roku życia, art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych jest zgodny z Konstytucją. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do tego świadczenia na tej części art, 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodna z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Nie ma więc znaczenia wiek, w którym powstała niepełnosprawność. W związku z powyższym, zdaniem Kolegium, organ I instancji odmawiając zaskarżoną decyzją przyznania stronie prawa do wnioskowanego świadczenia ze względu na datę powstania niepełnosprawność osoby wymagającej opieki, dopuścił się uchybienia prawa materialnego, gdyż nie wziął pod uwagę treści ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. i wydał decyzję w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną. Dalej organ odwoławczy podkreślił, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że wnioskodawca pobiera rentę rodzinną po zmarłym tacie z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W aktach sprawy brak jest decyzji odpowiedniego organu emerytalno-rentowego o zawieszeniu prawa do renty (wstrzymaniu wypłaty renty). W tej sytuacji, zdaniem Kolegium, zastosowanie znajdzie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty. Organ II instancji wskazał, że właściwym rozwiązaniem w niniejszej sprawie, jest umożliwienie osobie uprawnionej wyboru jednego ze świadczeń - pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego - przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie renty. Wybór można zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty. O możliwości złożenia wniosku o zawieszenie renty i uzależnieniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty, organ winien stronę poinformować. W ocenie Kolegium, w rozpatrywanej sprawie niespornym jest, że odwołujący od początku postępowania posiadał wiedzę na temat tego, że pobieranie renty stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. O powyższym świadczy znajdujący się w aktach sprawy dokument, tj. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, podpisany przez odwołującego, w którym znajduje się pouczenie o treści art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym również o tym, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty. Z materiału dowodowego bezsprzecznie wynika, że wnioskodawca do 31 grudnia 2023 r. nie zrezygnował z przysługującego mu prawa do renty na rzecz świadczenia pielęgnacyjnego, zatem w tak ustalonym stanie faktycznym, na gruncie przepisów dotychczasowych brak było podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1.11.2023 r. do 31.12.2023 r Następnie cytując treść art. 63 ust. 1 oraz art. 63 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniu wspierającym, organ II instancji podniósł, że osoba, która w okresie do 31 grudnia 2023 r. albo w okresie od 1 stycznia 2024 r. nie miała i nie ma przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego na tzw. starych zasadach, nie może zachować/nabyć do niego prawa bez spełniania warunków określonych w art. 63 ust. 3 i 4 ustawy o świadczeniu wspierającym. Obowiązkiem organu odwoławczego, który rozpatrywał sprawę w lutym 2024 r. było ustalenie czy prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało do 31 grudnia 2023 r. Czyniąc to, organ ten ustalił, że wnioskodawca nie spełnił wszystkich dotychczasowych warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od miesiąca złożenia wniosku, tj. od listopada 2023 r. do grudnia 2023 r., ponieważ nie zrezygnował w tym okresie z pobierania renty, a w stanie prawnym obowiązującym do końca 2023 r. prawo do renty pozbawia stronę możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. W tej sytuacji należy zastosować obowiązujące od 1 stycznia 2024 r. przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych i odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na wiek osoby niepełnosprawnej powyżej 18 roku życia - art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2024 r. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższą decyzję, S. S. wskazał, że nie zgadza się z nią z następujących powodów: 1. posiada rentę rodzinną po zmarłym ojcu, która przysługuje mu z tytułu kontynuacji nauki do jej zakończenia, renta ta nie jest wypracowana przez niego, lecz jest świadczeniem zmarłego ojca; 2. na dzień złożenia wniosku nie było żadnych przesłanek uniemożliwiających pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego na babcię oraz renty po zmarłym ojcu, w ZUS w S. i w CUS w S. został poinformowany że renta rodzinna nabyta z tytułu śmierci ojca nie koliduje przy zatrudnieniu na umowie o pracę lub posiadaniu świadczenia pielęgnacyjnego, na dzień złożenia wniosku nie było konieczne zawieszenie lub rezygnacja z renty rodzinnej po zmarłym ojcu; 3. ze względu na datę złożenia wniosku decyzja powinna być rozpatrywana przy uwzględnieniu ówczesnych systemów prawnych, a w decyzji jest to mieszane z przepisami, które weszły w życie 1 stycznia 2024 r. Skarżący także podniósł, że w razie konieczności jest gotów na zawieszenie pobierania renty rodzinnej na rzecz świadczenia pielęgnacyjnego. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie sądowej skarżący poparł skargę i oświadczył, że nie został pouczony, że musi zawiesić rentę rodzinną po ojcu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) dalej: "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie wyznaczonym wskazanymi przepisami prawa Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności wskazać należy, że trafnie Kolegium przyjęło, że skoro wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżący złożył 28 listopada 2023 r., to przy ocenie czy spełnia on przesłanki do uzyskania tego świadczenia, będą miały zastosowanie przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) dalej zwanej: "u.ś.r." Wynika to z art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym z dnia 7 lipca 2023 r. (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429 ze zm.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do ust. 1a, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; Bezspornym jest, że skarżący, opiekuje się swoją babką, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniem niepełnosprawności i jest on jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji względem babki. Nie ulega więc wątpliwości, że w stanie faktycznym sprawy jest on uprawniony do domagania się przyznania mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia organ II instancji uznał, że skoro skarżący pobiera rentę rodzinną po zmarłym ojcu, w sprawie będzie miał zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Przepis ten stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Z powyższej regulacji wprost więc wynika, że o ile w przypadku pobierania emerytury czy renty, świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane, to w stosunku do renty rodzinnej jest tak tylko wówczas, gdy renta rodzinna została przyznana z tytułu śmierci małżonka w zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego. Takie też rozumienie omawianego przepisu przyjęto w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok NSA z 24 lutego 2023 r., I OSK 835/22, wyroki WSA: w Rzeszowie z 21 listopada 2023 r., II SA/Rz 1196/23, w Bydgoszczy z 9 stycznia 2024 r., II SA/Bd 1140/23, w Gliwicach z 6 marca 2024 r., II SA/Gl 981/23 - wszystkie dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu nie ma więc wątpliwości, że w przypadkach, kiedy renta rodzinna po zmarłym ojcu nie pozostaje w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym oraz innymi świadczeniami wymienionymi w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., brak jest podstaw do stosowania tego przepisu, który stanowi przesłankę negatywną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W niniejszej sprawie sytuacja zbiegu renty rodzinnej z tytułu śmierci ojca z innym świadczeniem emerytalno-rentowym miałaby miejsce wówczas, gdyby skarżący, oprócz prawa do renty rodzinnej po zmarłym ojcu, miał prawo do jeszcze innych świadczeń emerytalno-rentowych. Jednak w rozpoznawanym przypadku organy na skutek błędnej wykładni przepisów materialnoprawnych nie ustalały, czy renta rodzinna pobierana przez skarżącego została mu przyznana w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym. Spowodowało to naruszenie art. 7 i 77 § 1 kpa, gdyż nie doszło do ustalenia okoliczności mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ustaleń takich dokona organ I instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Istotnym jest również zaznaczenie, czego organ odwoławczy nie kwestionuje, że w sytuacji, gdy osoba, która pobiera rentę rodzinną w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym, spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, to winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. Wybór może zrealizować poprzez złożenie do organu emerytalno-rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury lub renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podkreślenia wymaga, że o możliwości złożenia wniosku o zawieszeniu świadczenia emerytalno-rentowego i uzależnieniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jego wypłaty organ winien stronę poinformować. Obowiązek informowania stron wynika z art. 9 kpa, zgodnie, z którym organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Nadto, zgodnie z art. 79a kpa w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się, co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Wobec powyższego nie można zgodzić się z Kolegium, że podpisanie wniosku, w którym znajduje się pouczenie o treści art. 17 ust. 5 u.ś.r., w tym również o tym, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty (nie dotyczy renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy), renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, (k. 12.1 akt administracyjnych), jest wystarczającym wywiązaniem się przez organ z obowiązku poinformowania strony o możliwości złożenia wniosku o zawieszenie pobieranej renty i uzależnieniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty. Dlatego też jeżeli przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ ustaliłby, że zachodzi określona w art. 17 ust. 5 u.ś.r., negatywna przesłanka do przyznania żądanego świadczenia, to będzie on zobowiązany do udzielenia stronie wyczerpującego pouczenia odnośnie możliwości dalszego jej postępowania mającego na celu wyeliminowanie tej przesłanki. Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Uchylenie decyzji organu I instancji jest następstwem naruszenia przez ten organ prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. w sposób wynikający z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, na co szczegółowo i zasadnie wskazał organ II instancji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji uwzględni powyższą ocenę prawną i przedstawione powyżej wskazania co do dalszego postępowania.