II SA/Ke 243/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sylwester Miziołek (spr.), Sędzia WSA Jacek Kuza, Sędzia WSA Beata Ziomek, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Joanna Dziopa, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 15 maja 2013r. sprawy ze skargi U. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowe rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym: Pismem z dnia 27 września 2012r. U. W. wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na męża – Z. W. z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku ze sprawowaną nad nim opieką. W uzasadnieniu wnioskodawczyni wskazała, że orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 13 sierpnia 2012r. jej mąż został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności. Organ I instancji odmówił U. W. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oraz składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad mężem, wnioskowanej na Z. W. od 1 września 2012r. do 30 września 2016r. W uzasadnieniu wydanej w tym zakresie decyzji powołano się na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006r. nr 139, poz. 992), zgodnie z którym świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. W odwołaniu od w/w decyzji U. W. powołała się na wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2006r. sygn. akt P 23/05 oraz z dnia 18 lipca 2008r. sygn. akt P 27/05 – z których wynika że dokonana przez organ I instancji gramatyczna wykładnia art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ww. ustawy jest niezgodna z zasadą równości, określoną art. 32 Konstytucji RP. Wymienioną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach – jakkolwiek utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie w całości – to nie podzieliło stanowiska organu I instancji co do powodów odmowy przyznania żądanego świadczenia. W tym zakresie powołano się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2010r. o sygn. akt I OSK 115/10, z którego wynika konieczność zastosowania wykładni systemowej i celowościowej przepisu art. 17 ww. ustawy – zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne będzie mogło być przyznane na rzecz współmałżonka, jeśli zostaną spełnione pozostałe przesłanki, od których uzależnione jest przyznanie przedmiotowego świadczenia. Tym niemniej Kolegium uznało, że U. W. nie spełnia warunków do przyznania przedmiotowego świadczenia. Z akt sprawy wynika bowiem, że wnioskodawczyni jest właścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni 2,95 ha i podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Mając na uwadze powyższe organ, przytaczając uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012r. o sygn. akt I OPS 5/12, wskazał że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika wyłącza przyznanie tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 w/w ustawy. W rezultacie stwierdzono, że U. W. nie spełnia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia, o jakiej mowa w ww. przepisach. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach, uzupełnionej pismem z dnia 4 marca 2013r., U. W. zarzuciła decyzji Kolegium naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012r., sygn. akt I OPS 5/12 poprzez błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie tych przepisów do nieprawidłowo ustalonego w sprawie stanu faktycznego polegającego na uznaniu, iż skarżąca jest osobą (rolnikiem) prowadzącą gospodarstwo rolne. Strona jest bowiem jedynie właścicielem podarowanej jej nieruchomości rolnej – nieużytku o powierzchni 1,07 h przeliczeniowego, nie zaś gospodarstwa rolnego. W tym zakresie podkreślono, że skarżąca nie posiada wykształcenia rolniczego ani niezbędnego doświadczenia, nie prowadzi jakiejkowiek stałej i osobistej działalności zarobkowej o charakterze rolniczym i nie uzyskuje z tego tytułu unijnych dopłat do gruntu. Ponadto U. W. nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu w KRUS, gdyż nie pobiera, ani nie posiada uprawnień do świadczeń emerytalno-rentowych z tego systemu, jak również nie jest zobowiązana do uiszczania składek z tego tytułu (dowód: zaświadczenie o tym, że strona nie figuruje w kartotece emerytalno-rentowej KRUS Oddziału Regionalnego w Kielcach). Mając na uwadze powyższe strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoją dotychczasową argumentację. Na rozprawie przez tut. Sądem U. W., popierając skargę, oświadczyła, że z przedmiotowego gospodarstwa rolnego (odziedziczonego w 2001r.) płaci podatek gruntowy, gospodarstwa tego nigdy nie uprawiała i nie podlega ubezpieczeniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r. poz. 270), zwanej dalej ustawą P.p.s.a., zadaniem wojewódzkich sądów administracyjnych jest sprawowanie kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy P.p.s.a.), a kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest w granicach sprawy. Dokonując oceny zaskarżonej decyzji w ramach tak zakreślonej kognicji, Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się naruszeń przepisów prawa materialnego, czy też postępowania, skutkujących koniecznością uchylenia bądź stwierdzenia nieważności przedmiotowego rozstrzygnięcia. Przedmiotem wniesionej w niniejszej sprawie skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką sprawowaną nad jej niepełnosprawnym mężem. Podstawą materialnoprawną odmowy przyznania żądanego przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego jest art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006r. nr 139, poz. 992 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie to przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei, jak wynika z art. 3 pkt 22 ustawy przez zatrudnienie lub inną pracę zarobkową należy rozumieć wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej; W tym miejscu nadmienić trzeba, że u podstaw rozstrzygnięcia I – instancyjnego legło stwierdzenie, że świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy). Stanowisko to zostało słusznie zakwestionowane przez organ odwoławczy, gdyż wyrokiem z dnia 18 lipca 2008r., sygn. akt P 27/07 Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 17 ust. 1 ustawy w zakresie w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Stwierdzić zatem trzeba, że zastosowanie przez organ I instancji wyłącznie wykładni gramatycznej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, wobec oczywistego niedopatrzenia legislacyjnego, jakim jest zaniechanie stosownego zredagowania tej regulacji przez ustawodawcę było sprzeczne z wykładnią przepisu zgodną z treścią obowiązującego powszechnie w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, a także z 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Nie oznacza to jednak, że w niniejszej sprawie zostały spełnione przesłanki ustawowe do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Z materiału dowodowego zebranego w aktach sprawy wynika bowiem, że U. W. jest posiadaczem nieruchomości rolnej o powierzchni 2,95 ha, a zatem 1,07 ha przeliczeniowego (okoliczność bezsporna). W rezultacie skarżąca – jak słusznie zauważyło Kolegium – nie spełnia zasadniczej przesłanki, niezbędnej do przyznania tego świadczenia, określonej w art. 17 ust. 1 ustawy, to jest rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym miejscu zaznaczyć trzeba, że jeszcze do niedawna w orzecznictwie sądowoadministracyjnym istniały rozbieżności co do tego, czy posiadanie gospodarstwa rolnego wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Wątpliwości w tym względzie zakończyła uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego, podjęta w składzie siedmiu sędziów, z dnia 11 grudnia 2012r. o sygn. akt I OPS 5/12, wydana w trybie art. 15 § 1 pkt 3 ustawy P.p.s.a. Mianowicie, w powołanej uchwale stwierdzono, że "prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych". Zasadniczo uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego jest wiążąca w sprawie, w której została podjęta (art. 187 § 2 ustawy P.p.s.a.), ma ona jednak także tzw. ogólną moc wiążącą, wynikającą z art. 269 § 1 ustawy P.p.s.a. Oznacza to, że uchwała taka dotyczy nie tylko danej sprawy, ale wszystkich spraw o podobnym stanie faktycznym i prawnym. Dopóki nie nastąpi zmiana stanowiska zawartego w uchwale, sądy administracyjne (pośrednio nim związane) stanowisko to powinny respektować. Powołany przepis nie pozwala żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy analogicznej do tej, w której podjęto uchwałę, w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale powiększonego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego. Jedyną możliwością odstąpienia od stanowiska zawartego w uchwale stanowi wystąpienie przez skład niepodzielający zawartego w uchwale stanowiska do odpowiedniego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z zagadnieniem prawnym (por. wyroki NSA z dnia 27 listopada 2007r. o sygn. akt I FSK 1385/07, z dnia 11 grudnia 2007r. o sygn. akt I FSK 231/07 dostępne w internetowej bazie orzeczniczej NSA). Jeżeli jednak wojewódzki sąd administracyjny podziela wykładnię prawa zawartą w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie ma obowiązku uruchamiania procedury przewidzianej w art. 269 § 1 ustawy P.p.s.a. tj. zwracania się do odpowiedniego składu tego Sądu o ponowne zajęcie się danym zagadnieniem prawnym i ewentualne podjęcie odmiennej uchwały. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie niniejszym podziela cyt. powyżej stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażone w uchwale o sygn. akt I OPS 5/12. W konsekwencji tut. Sąd związany jest również wyrażonymi w uzasadnieniu tej uchwały motywami, jakie legły u podstaw jej wydania. W tym zakresie, odnosząc się do przedstawionych w skardze zarzutów, dotyczących nieprowadzenia działalności rolniczej przez U. W., wskazać trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny wskazał m. in., że "ustawa o świadczeniach rodzinnych nie definiuje pojęcia: "rolnik". Taką definicję zawiera natomiast ustawa z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz. U. z 2008r. nr 50, poz. 291 z późn. zm.). Zgodnie z art. 6 pkt 1 tej ustawy ilekroć w ustawie jest mowa o rolniku - rozumie się przez to pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym. W myśl tej definicji rolnikiem jest osoba będąca posiadaczem gospodarstwa rolnego. Natomiast ustawa o świadczeniach rodzinnych w art. 3 pkt 6 stanowi, że ilekroć jest w niej mowa o gospodarstwie rolnym to oznacza gospodarstwo rolne w rozumieniu przepisów o podatku rolnym. Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984r. o podatku rolnym (tekst jedn.: z 2006 r. Nr 136, poz. 969 z późn. zm.) za gospodarstwo rolne uważa się obszar gruntów, sklasyfikowanych w ewidencji gruntów i budynków, jako użytki rolne lub jako grunty zadrzewione i zakrzewione na użytkach rolnych, z wyjątkiem gruntów zajętych na prowadzenie działalności gospodarczej innej niż rolnicza, o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowy i stanowiący własność lub znajdujących się w posiadaniu osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej, w tym spółki nieposiadającej osobowości prawnej. Zatem według ustawy o podatku rolnym, aby dany obszar gruntów uznać za gospodarstwo rolne obszar ten musi być odpowiednio sklasyfikowany, nie może być na nim prowadzona inna działalność niż działalność rolnicza, mieć odpowiednią powierzchnię oraz być w posiadaniu m.in. osoby fizycznej." Nie budzi wątpliwości Sądu, że opisane powyżej przesłanki negatywne stojące na przeszkodzie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego zostały spełnione w niniejszej sprawie. W tym miejscu, odnosząc się do stanowiska skarżącej o tym, że nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, wskazać trzeba, że zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 1 ww. ustawy z dnia 20 grudnia 1990r., ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu podlega z mocy ustawy m. in. rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny. Uprawnione jest zatem stwierdzenie, że skarżąca z uwagi na powierzchnię swojego gospodarstwa rolnego oraz niepodleganie innemu ubezpieczeniu społecznemu, jak również brak ustalonego prawa do emerytury lub renty, lub prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych (art. 16 ust. 3 ustawy dnia 20 grudnia 1990r.) ex lege podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu. Ponadto, jak wynika z oświadczenia U. W. złożonego na rozprawie, strona płaci podatek gruntowy (pojęcie używane zamiennie z podatkiem rolnym) – co przesądza o spełnieniu w niniejszej sprawie drugiej z opisanych powyżej przesłanek. Odnosząc się natomiast do twierdzeń strony o braku osobistej pracy na roli oraz nieuzyskiwaniu jakichkolwiek dochodów z przedmiotowego gospodarstwa należy powołać się na wyrażony w ww. uchwale następujący pogląd: "w sensie ekonomicznym, prowadzenie gospodarstwa rolnego tym różni się od wskazanych w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych form aktywności zawodowej, że rolnik działa na własny rachunek ponosząc ryzyko gospodarcze oraz podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu rolników w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. W efekcie to rachunek ekonomiczny determinuje reżim pracy rolnika, a podejmowanie przez niego, w ramach zarządzania gospodarstwem, nawet nieracjonalnych z punktu widzenia gospodarczego działań, nie skutkuje pozbawieniem go zatrudnienia, ale wpływa jedynie na ekonomiczne wyniki działalności rolniczej". Z cyt. stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego można wysnuć wniosek, że nawet brak uzyskiwania dochodów z posiadanego gospodarstwa rolnego nie uprawnia do twierdzeń o zaprzestaniu prowadzenia tego gospodarstwa. W konkretnych, obiektywnie występujących okolicznościach, takich jak np. niska cena skupu, nieurodzaj, czy też niewielki areał pól, przeprowadzenie siewu, zbiorów, magazynowania i transportu płodów rolnych rzeczywiście może być nieopłacalne. Taka jest jednakże specyfika prowadzenia działalności rolniczej, opartej – podobnie jak działalność gospodarcza – na ryzyku. Powyższe nie może jednakże przesądzać o wyłączaniu – cyklicznie bądź na stałe – rolników z obowiązkowego systemu ubezpieczeń społecznych KRUS, zwłaszcza gdy nie posiadają – tak jak w niniejszej sprawie odrębnego tytułu ubezpieczenia z ZUS. Jednocześnie w orzecznictwie podkreśla się, że dopiero występowanie całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, czyli niemożność wykonywania pracy fizycznej w gospodarstwie i brak możliwości zarządzania nim stanowi przeszkodę w prowadzeniu gospodarstwa (por. stanowisko SN zawarte np. w wyrokach z dnia 22 kwietnia 1987r., sygn. akt II URN 50/87, LEX nr 14647; z dnia 3 lipca 1987r., sygn. akt II URN 132/87, OSNCP 1988 nr 10, poz. 147 oraz w uchwale z dnia 6 maja 2004r., sygn. akt II UZP 5/04, OSNP 2004, nr 22, poz. 389). Na taką przesłankę skarżąca jednakże się nie powołuje, zresztą w przeciwnym wypadku nasuwałoby to uzasadnione wątpliwości co do możliwości zajmowania się przez nią chorym mężem. Kierując się treścią cyt. uchwały stwierdzić trzeba, że wbrew twierdzeniom zawartym w skardze, U. W. prowadzi gospodarstwo rolne w rozumieniu przytoczonych powyżej przepisów – co stanowi negatywną przesłankę do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w celu opieki nad niepełnosprawnym mężem. Należy zatem uznać, że wydana w tym zakresie zaskarżona decyzja znajduje oparcie w art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 ustawy. Skoro podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 ustawy P.p.s.a.