II SA/Ke 468/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Żak (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Jacek Kuza, Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Małgorzata Rymarz, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 6 października 2010 r. sprawy ze skargi A.W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uprawnień kombatanckich I. oddala skargę; II. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz radcy prawnego Z.W. kwotę 292,80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa 80/100) złotych, w tym VAT w kwocie 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100) złotych, tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, dalej jako Kierownik UdSKiOR, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] Nr [...] o odmowie przyznania A.W. uprawnień kombatanckich z tytułu represji doznanych na skutek wybuchu Powstania Warszawskiego, wysiedlenia, pobytu w obozie przejściowym w Pruszkowie, obozach na terenie III Rzeszy, w tym pobytu i wykonywania pracy przymusowej przez matkę w cywilnym obozie pracy Hugo Schaffeld oraz Peiner Walzwerk. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że A.W. przedstawiła dokument z Polskiego Czerwonego Krzyża z dnia 23.10.2007r. potwierdzający, że jej matka w okresie od 22.08.1944r. do 6.11.1944r. była ubezpieczona w Ogólnej Miejskiej Kasie Chorych w Peine (pracodawca Hugo Schaffeld). Z kolei w piśmie PCK z dnia 14.09.1994r. wskazano, że matka wnioskodawczyni została zarejestrowana w Warszawie w dniu 25.11.1945r. jako powracająca do Polski z obozu pracy. A.W. przedstawiła również pismo z Międzynarodowego Biura Poszukiwań w Arolsen z dnia 8.07.1977r. wraz z tłumaczeniem oraz fragmenty publikacji niemieckojęzycznych jak i inne dokumenty potwierdzające, że w Peine znajdował się obóz dla zagranicznych robotników cywilnych. Kierownik UdSKiOR w oparciu o opinię Instytutu Pamięci Narodowej – Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 18.07.2006r. ustalił, że obóz w Pruszkowie, na tle innych miejsc hitlerowskiej kaźni, nie był miejscem odosobnienia, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. W ocenie organu tylko IPN może określić represyjny charakter danego miejsca odosobnienia. Kierownik UdSKiOR wskazał, że wysiedlenie, pobyt w miejscu odosobnienia o charakterze innym niż określony w art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy o kombatantach oraz przebywanie na deportacji nie jest represją w rozumieniu tej ustawy. Odnośnie przebywania w obozach na terenie Niemiec organ wskazał, że A.W. udokumentowała jedynie pobyt w Peine i wykonywanie tam pracy przymusowej przez jej matkę najpierw u Hugo Schaffelda, później w Peiner Walzwerk. Organ w oparciu o opracowanie "Das nationalsozialistische Lagersystem (CCP)" Anne Kaiser i Ursuli Krause-Schmitt ustalił, że w Peine istniał cywilny obóz pracy dla pracowników przymusowych Peiner Walzwerk (Zivilarbeiterlager). Ponieważ osadzenie w obozach pracy przymusowej nie jest okolicznością uzasadniającą przyznanie uprawnień kombatanckich, ustawodawca przewidział dla robotników przymusowych odrębną formę rekompensaty, którą jest świadczenie pieniężne przyznawane na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej. Decyzją Kierownika UdSKiOR z dnia 29 lutego 2000r. A. W. takie świadczenie uzyskała z tytułu pobytu wraz z matką w Peine. Organ wskazał, że strona poza relacją własną nie przedstawiła żadnych dowodów na okoliczność przebywania w innych miejscach odosobnienia na terenie Niemiec (m.in. w Oranienburgu). Oświadczenie strony niezweryfikowane innymi dowodami nie może jednak stanowić podstawy do wydania merytorycznej decyzji. Reasumując organ wskazał, że A. W. nie przebywała w miejscu, w którym warunki pobytu nie różniły się od warunków panujących w obozach koncentracyjnych, których celem była izolacja, niewolnicza eksploatacja fizyczna i eksterminacja przeciwników faszyzmu. Obozy te były pilnie strzeżone, zaś w ich bezpośrednim sąsiedztwie nie mogły się znajdować żadne zabudowania. Tymczasem ograniczenia, którym poddani byli robotnicy przymusowi dotyczyły szeroko rozumianej sfery warunków pracy i opieki. A. W. nie była więc poddana represjom w rozumieniu ustawy o kombatantach. W skardze na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach A. W. opisała warunki pobytu w obozach "Lager Hugo Schaffeld" i "Edelweiss Peiner Walzwerke". W pierwszym z tych obozów robotnicy przymusowi konwojowani byli do pracy przez SS i SA, przy wejściu i wyjściu z fabryki byli rewidowani, za najmniejsze nieposłuszeństwo mogli zostać skazani na śmierć, pracowali po 14-16 godzin dziennie (także w niedziele i święta). Drugi z tych obozów był strzeżony, zabezpieczony dużą bramą wejściową, dzieci robotników przymusowych przebywały w barakach odizolowane od rodziców. Skarżąca wskazała, że przymusowe zatrudnianie Polaków w gospodarce wojennej III Rzeszy było jednym z elementów hitlerowskiej polityki eksterminacji narodu polskiego. Podniosła, że przesłała do Kierownika UdSKiOR publikację historyka i pracownika naukowego w Buchenwaldzie Jensa Binnera dotyczącą warunków jakie panowały w obozach, ich charakteru i pod czyim pozostawały nadzorem. Opracowanie to nie zostało jednak przetłumaczone przez organ na język polski. W dalszej części skargi jej autorka opisała status i ciężkie warunki bytowe polskich robotników przymusowych w Niemczech. Opierając się na wiadomościach zaczerpniętych z internetowej encyklopedii Wikipedia wskazała, że niemieckie obozy często nosiły mylące nazwy a w czasie wojny podlegały Głównemu Urzędowi Gospodarki i Administracji SS i Inspektorowi Obozów Koncentracyjnych, który 3.03.1942 wszedł w skład Głównego Urzędu. Skarżąca wyjaśniła, że jej miejsce pobytu w Peine znajdowało się pod nadzorem obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. Przypomniała, że masowe deportacje ludności cywilnej na roboty przymusowe do pracy niewolniczej zostały po wojnie zakwalifikowane jako zbrodnia wojenna i zbrodnia przeciwko ludzkości. Skarżąca podniosła, że nigdy nie twierdziła aby przebywała z matką w Oranienburgu. Znalazła się tam jedynie przejazdem w drodze do Peine. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 6 października 2010r. pełnomocnik skarżącej wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji podniósł, że organ nie wyjaśnił charakteru obozu w Peine, w szczególności nie wyjaśnił, czy przebywający w tym obozie pozostawali w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Niemieckie opracowanie na temat tego obozu dołączone przez skarżąca nie zostało w ogóle wzięte pod uwagę. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga nie jest zasadna, albowiem zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada prawu. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się w nim naruszeń prawa skutkujących koniecznością jego uchylenia lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 i 2 p.p.s.a.). Na wstępie podkreślić należy, że okoliczność osadzenia w obozie pracy przymusowej nie została przez ustawodawcę przewidziana jako przesłanka przyznania uprawnień kombatanckich. Dlatego też ustawą z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) ustawodawca przewidział odrębna formę rekompensaty dla robotników przymusowych. Z tytułu pobytu wraz z matką w obozie w Peine A. W. decyzją Kierownika UdSKiOR z dnia 29 lutego 2000r. uzyskała uprawnienie do świadczenia pieniężnego. Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie pozostaje kwestia zaistnienia przesłanek, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b lub c ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2002r., Nr 42, poz. 371 ze zm.), powoływanej dalej jako ustawa o kombatantach, tzn. czy obozy na terenie Niemiec, w których przebywała skarżąca były innymi miejscami odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. b), czy też były innymi miejscami odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. c). Poza sporem bowiem jest, że obozy w Peine, w których przebywała skarżąca nie były hitlerowskimi więzieniami, obozami koncentracyjnymi ani ośrodkami zagłady (art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy o kombatantach). Ze zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wynika, że A. W. jako 4-letnie dziecko została po wybuchu Powstania Warszawskiego umieszczona wraz z matką, podobnie jak setki tysięcy innych cywilnych mieszkańców Warszawy, w obozie przejściowym w Pruszkowie, skąd została przewieziona do miejscowości Peine i umieszczona w obozach Hugo Schaffeld i Edelweiss Peiner Walzwerk w związku z wykonywaniem pracy przymusowej przez jej matkę R.R. Okoliczności powyższe pozostają w sprawie bezsporne. Rozstrzygnięcia wymaga natomiast kwestia charakteru ww. obozów w kontekście art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy o kombatantach. W tym zakresie Kierownik UdSKiOR podjął wszelkie niezbędne kroki w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. W oparciu o opracowanie "Das nationalsozialistische Lagersystem (CCP)" Anne Kaiser i Ursuli Krause-Schmitt ustalił, że obóz Peiner Walzwerk w Peine był obozem dla cywilnych zagranicznych robotników przymusowych (Zivilarbeiterlager). Z wykazu obozów dla miejscowości Peine wynika z kolei, że znajdowały się tam dwa obozy pracy dla cywilnych robotników przymusowych: Peiner Walzwerk i Hugo Schaffeld. Dokument z Polskiego Czerwonego Krzyża z dnia 23.10.2007r. potwierdza, że W. (drugie imię matki skarżącej) R. w okresie od 22.08.1944r. do 6.11.1944r. była ubezpieczona w Ogólnej Miejskiej Kasie Chorych w Peine jako zatrudniona u Hugo Schaffelda w charakterze tkaczki. Ponadto w dniu 25.11.1945r. została zarejestrowana przez PCK jako powracająca do Polski z obozu pracy. W oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy organ nie mógł przyjąć, że miejsca, w których skarżąca przebywała wraz z matką były miejscami odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych lub też, że były innymi miejscami odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny. Z brzmienia art. 4 ust. 1 pkt 1 wynika, że przesłanka pozostawania w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, wspólna dla lit. b i c tego przepisu, musi być spełniona kumulatywnie z przesłanką warunków nie różniących się od warunków panujących w obozach koncentracyjnych (lit. b), względnie z przesłanką eksterminacyjnego charakteru miejsca odosobnienia w przypadku dzieci do lat 14 (lit. c). Zatem nawet gdyby przyjąć, że w przedmiotowych obozach osadzone tam osoby pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, to aby przyznać uprawnienia kombatanckie na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy, organ musiałby jeszcze ustalić, że warunki panujące w tych obozach miały charakter nie różniący się od panujących w obozach koncentracyjnych, lub że ich charakter był eksterminacyjny. Dowodów na potwierdzenie tych okoliczności skarżąca nie przedstawiła. W aktach sprawy znajduje się złożone przez skarżąca obszerne opracowanie w języku niemieckim, z którego wynika, że w Peine znajdował się obóz dla cudzoziemskich robotników przymusowych (tytuł opracowania "Zwangsarbeit in Stadt und Landkreis Peine, autor Jens Binner). W odwołaniu skarżąca wskazała fragmenty tego opracowania, które w jej ocenie świadczą o tym, że obóz w Peine podlegał Głównemu Urzędowi Gospodarki i Administracji SS i był komandem zewnętrznym obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. Skarżąca wyjaśniła w ten sposób treść tych fragmentów i nie było potrzeby ich tłumaczenia na język polski. Organ w oparciu o dostępne dokumenty zweryfikował powyższe twierdzenia i prawidłowo ustalił, że warunki panujące w obozach w Peine różniły się od warunków panujących w obozach koncentracyjnych. Powszechnie wiadomo, że w ośrodkach i obozach zorganizowanych przez władze III Rzeszy warunki bytowe były bardzo trudne, a racje żywnościowe małe, obliczone tak, aby dostarczyć organizmowi minimalną ilość kalorii. Tym niemniej ograniczenia te dotyczyły jak trafnie wskazał organ szeroko rozumianej sfery warunków pracy i opieki. Obozy w Peine nie były bowiem miejscami odosobnienia przeznaczonymi do izolacji i niewolniczej eksploatacji fizycznej oraz eksterminacji ludzi. Jak wynika z pisma PCK z dnia 23.10.2007r. matka skarżącej pracując jako tkaczka u Hugo Schaffelda była ubezpieczona w Ogólnej Miejskiej Kasie Chorych w Peine. Zasadnie również organ uznał, iż okoliczności, na które powołuje się skarżąca nie mogą zostać uznane za przesłankę potwierdzającą eksterminacyjny charakter obozów w Peine. Pobyt w tych obozach nawet, jeżeli panowały w nim ciężkie warunki bytowe, nie miał charakteru eksterminacyjnego, tj. takiego jaki miał pobyt w obozach koncentracyjnych czy obozach zagłady. Eksterminacji nie dokonywano w ośrodkach dla dzieci robotnic przymusowych, ale przeprowadzana ona była w wyselekcjonowanych ośrodkach służących do tych celów. Eksterminacja nie oznacza bowiem stworzenia warunków zagrożenia zdrowia, a nawet życia danej osoby, jest to natomiast polityka zagłady, ludobójstwa, zbrodniczego niszczenia grup ludzkich z powodów rasowych, narodowościowych, religijnych. Sąd z urzędu rozpatrywał również legalność nieprzyznania A. W. uprawnień kombatanckich ze względu na pobyt w obozie przejściowym w Pruszkowie. W aktach sprawy znajduje się pismo Naczelnika Wydziału Ekspertyz i Opracowań Instytutu Pamięci Narodowej – Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 18.07.2006r., z którego jednoznacznie wynika, że obóz przejściowy w Pruszkowie nie spełnia warunków, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy o kombatantach. Obóz przejściowy w Pruszkowie był bowiem obozem ewakuacyjnym podległym najpierw SS i niemieckiej żandarmerii a od 11.08.1944r. Wehrmachtowi. Na terenie obozu działało Gestapo, którego funkcjonariusze przesłuchiwali osoby biorące udział w Powstaniu Warszawskim. Trafnie jednak wskazał, organ, że ustalenia powyższe nie dają podstaw do stwierdzenia, że obóz w Pruszkowie, na tle innych miejsc hitlerowskiej kaźni, był miejscem odosobnienia, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach. Pogląd taki ugruntował się już w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyroki WSA w Poznaniu z dnia 21 lutego 2008r., sygn. IV SA/Po 356/07, WSA w Warszawie z dnia 15 czerwca 2009r. sygn. V SA/Wa 413/09, WSA w Krakowie z dnia 26 lutego 2007r. sygn. II SA/Kr 447/04). W wyroku z dnia 21 lutego 2008r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu dokonał szczegółowej analizy charakteru obozu w Pruszkowie wykazując, że nie był on miejscem odosobnienia, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach. Pogląd ten Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela. Reasumując, należy podkreślić, iż zaskarżona decyzja wydana została na podstawie przepisów prawa i zawiera - zgodnie z dyspozycją art. 107 § 3 k.p.a. wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne, oparte na podstawie prawidłowo zebranego materiału dowodowego, który uzasadnia oceny i rozstrzygnięcia orzekającego w sprawie organu, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów wyrażoną w art. 80 k.p.a. Wobec powyższego, na podstawie art. 151 p.p.s.a. należało oddalić skargę jako niezasadną. Orzeczenie w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Sąd oparł o art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 "c" w zw. z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). Koszty obejmują opłatę za czynności radcy prawnego w kwocie 240 zł, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, wyliczony według 22% stawki w kwocie 52,80 zł.