II SA/Ke 508/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Detka, Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Armański (spr.), Sędzia WSA Agnieszka Banach, Protokolant Starszy inspektor sądowy Sebastian Styczeń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi R. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia 22 lipca 2024 r. znak: SKO.PS-80/2333/872/2024 w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. Decyzją z 22 lipca 2024 r. znak: SKO.PS-80/2333/872/2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach (zwane też dalej "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania R. W. od decyzji wydanej z upoważnienia Burmistrza Stąporkowa z dnia 1 marca 2024 r., znak: PS8251/ZP/285W/08/2012.3.2018.SKO, umarzającej w całości postępowanie administracyjne wszczęte na wniosek R. W. w dniu 17 grudnia 2021 r. w sprawie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 lipca 2016 r. do 31 stycznia 2021 r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu SKO wskazało, że w jego ocenie organ I instancji zasadnie umorzył postępowanie wszczęte z wniosku R. W. w sprawie umorzenia nienależnie pobranego przez stronę zasiłku pielęgnacyjnego, bowiem zadłużenie z ww. tytułu zostało przez R. W. w całości spłacone. Jak wynika z pisma z dnia 15 lipca 2024 r. skarżąca nie posiada żadnego zadłużenia z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, czego sama strona również nie kwestionuje. Zasadnicze ustalenie organu I instancji, potwierdzone przez Kolegium na etapie postępowania odwoławczego, że zadłużenie R. W. powstałe z tytułu jednoczesnego pobierania dodatku pielęgnacyjnego i zasiłku pielęgnacyjnego w okresie od 1 lipca 2016 r. do 31 stycznia 2021 r. w kwocie 9734,64 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, w chwili orzekania nie istnieje, obligowało organ I instancji do umorzenia postępowania administracyjnego, a Kolegium do utrzymania tejże decyzji w mocy. Brak przedmiotu postępowania wyklucza bowiem dalsze jego prowadzenie i zakończenie poprzez wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Tym samym niezasadne jest - jak podnosi odwołująca - badanie, czy przysługiwałaby jej ulga wynikająca z treści art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 323 ze zm.), zwanej dalej "u.ś.r.", w postaci np. umorzenia zadłużenia. W skardze na powyższą decyzję SKO, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach, R. W. zarzuciła naruszenie: 1) art. 105 par. 1 kpa poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że postępowanie o udzielenie ulgi w spłacie zasiłku pielęgnacyjnego przez skarżącą stało się bezprzedmiotowe tylko dlatego, że dokonano już potrąceń w zakresie całości zobowiązania skarżącej i nie zalega ona już z jakimkolwiek zobowiązaniem wobec Burmistrza Stąporkowa z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego i nie ma przedmiotu sprawy, w sytuacji gdy przedmiotem sprawy jest nie należność pieniężna z tytułu pobranego zasiłku pielęgnacyjnego lecz sama sprawa administracyjna zainicjowana podaniem skarżącej z 17 grudnia 2021 roku, a konkretnie wynikające z przepisu prawa materialnego (art. 30 ust. 9 u.ś.r.) uprawnienie skarżącej do rozpatrzenia jej wniosku o umorzenie zadłużenia; 2) art. 30 ust. 9 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie w zw. z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed Sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 935), zwanej dalej "p.p.s.a.", poprzez jego niezastosowanie i brak uwzględnienia oceny prawnej jaką zaprezentował Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 28 grudnia 2023 roku, sygn. I OSK 2183/22, zapadłym w przedmiotowej sprawie, w którym to wyroku NSA przesądził, że w niniejszej sprawie znajdzie zastosowanie art. 30 ust. 9 u.ś.r. Mając na uwadze powyższe skarżąca na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. wniosła o uwzględnienie skargi i uchylenie skarżonej decyzji SKO i poprzedzającej jej decyzji burmistrza Stąporkowa. Uzasadniając swe stanowisko skarżąca podniosła, że utożsamianie bytu sprawy administracyjnej tylko z istnieniem niespłaconego zobowiązania i braku sprawy administracyjnej, gdy takie zobowiązanie zostanie spłacone czy tez potrącone jest wadliwe i nie przystaje do zasady sprawiedliwości czy zasady demokratycznego państwa prawnego. Zdaniem skarżącej istnienie sprawy i jej przedmiot w niniejszym przypadku należy utożsamiać z istnieniem uprawnienia jakie jej przysługuje, które polega na prawie ubiegania się stwierdzenia przez organ administracyjny czy ulga skarżącej w postaci umorzenia przysługuje. Inne rozumienie przedmiotu sprawy, tj. takie jakie wynika z decyzji burmistrza i SKO, które to organy utożsamiają sprawę z kwestiami finansowymi i nie odwołują się do kategorii stosunku prawnego czy też uprawnienia, powoduje faktyczne wyrugowanie z systemu prawa normy prawnej zmaterializowanej art. 30 ust. 9 u.ś.r. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 935), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Dokonując kontroli decyzji SKO w zakresie wyznaczonym wskazanymi przepisami prawa Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Bezspornym w sprawie jest, że decyzją z 22 kwietnia 2021 r. organ ds. świadczeń rodzinnych w Stąporkowie uznał za nienależnie pobrane przez skarżącą świadczenia rodzinne w formie zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 lipca 2016 r. do 31 stycznia 2021 r. i orzekł o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie 9734,64 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Decyzją z 2 września 2021 r. SKO uchyliło to orzeczenie w całości i umorzyło postępowanie organu I instancji w sprawie wyjaśniając, że organ I instancji winien zastosować w sprawie przepisy obecnie obowiązujące, tj. art. 16 ust. 7 i ust. 8 u.ś.r., i poinformować ZUS o równoczesnym pobieraniu przez skarżącą zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego w okresie od 1 lipca 2016 r. do 31 stycznia 2021 r. Pismem z 28 października 2021 r. ZUS Oddział w Kielcach Inspektorat w Końskich poinformował Miejsko-Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Stąporkowie, że od listopada 2021 r. przystąpi do realizacji potrąceń z tytułu zasiłków, które zostały wypłacone skarżącej z pomocy społecznej, ponieważ za ten sam okres zostało przyznane przez ZUS świadczenie. Wnioskiem z 17 grudnia 2021 r. skarżąca wystąpiła do organu I instancji o umorzenie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Działając na podstawie art. 61a § 1 kpa, postanowieniem z 17 stycznia 2022 r. organ ten odmówił wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia przedmiotowej należności. Postanowieniem z 5 kwietnia 2022 r. SKO utrzymało w mocy zaskarżone postanowienie organu I instancji, zaś WSA w Kielcach wyrokiem z 20 lipca 2022 r., sygn. II SA/Ke 275/22, oddalił skargę R. W.. Podstawą tego rozstrzygnięcia było uznanie, że organ nie był uprawniony do zastosowania w sprawie art. 30 ust. 9 u.ś.r., która to regulacja dotyczy wyłącznie tych należności, które zostały uznane mocą decyzji, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne. Tymczasem art. 16 ust. 7 u.ś.r. ma bezwzględnie obowiązujący charakter i obliguje Zakład Ubezpieczeń Społecznych do dokonania potrącenia, zaś organ, który wypłacił zasiłek pielęgnacyjny, nie posiada kompetencji do zwolnienia strony zobowiązanej od obowiązku zwrotu takiego zasiłku. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 28 grudnia 2023 r., sygn. I OSK 2183/22, uchylił ww. wyrok WSA w Kielcach oraz postanowienia organów obu instancji przyjmując, że uznanie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, w zbiegu z pobieranym dodatkiem pielęgnacyjnym, za świadczenie nienależnie pobrane zostało przesądzone przez samego ustawodawcę w przywołanym wyżej art. 16 ust. 6 i 8 u.ś.r. Zatem niewydanie decyzji o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane nie pozbawia organu administracji właściwości do rozstrzygania w sprawie zastosowania ulgi np. w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Przy braku takiej kompetencji organu emerytalno-rentowego i w konsekwencji braku kognicji sądu powszechnego, osoba, która pobierała nienależne świadczenie rodzinne nie może być pozbawiona uprawnienia do ubiegania się o rozpatrzenie jej wniosku w trybie określonym w art. 30 ust. 9 u.ś.r. Nie ma przy tym podstaw do uznania w tym zakresie właściwości sądu powszechnego, skoro przedmiotowa sprawa nie dotyczy nienależnie pobranego świadczenia emerytalno-rentowego lub należnych do tego świadczenia dodatków, lecz dotyczy świadczenia rodzinnego, a tryb potrącenia określony w art. 16 ust. 7 u.ś.r., nie zmienia przedmiotu nienależnie pobranego świadczenia. Mając na uwadze treść art. 153 p.p.s.a., stanowisko powyższe wiąże zarówno organy administracji, jak i tut. Sąd. Przesądzone jest zatem, że możliwe jest zastosowanie ulg przewidzianych w art. 30 ust. 9 u.ś.r. również w przypadku dokonywania potrąceń na podstawie art. 16 ust. 7 u.ś.r. na skutek jednoczesnego pobrania zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego. W sprawie nie ulega również wątpliwości, że – jak wspomniano – wnioskiem z 17 grudnia 2021 r. skarżąca wystąpiła do organu I instancji o umorzenie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Jak wynika z dokonanych przez organy ustaleń, wspomnianych wyżej potrąceń dokonywano w okresie od 12 listopada 2021 r. do 14 września 2022 r., kiedy to zadłużenie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń zostało w całości spłacone. Wniosek o umorzenie tych zaległości nie został w tym czasie rozpoznany. Spłata zadłużenia spowodowała zaś, że zdaniem organów postępowanie w sprawie zastosowania ulgi stało się bezprzedmiotowe, co doprowadziło do umorzenia postępowania na podstawie art. 105 § 1 kpa. Rozstrzygnięcie to w ocenie Sądu nie jest prawidłowe i zostało wydane z naruszeniem właśnie art. 105 § 1 kpa, jak również art. 30 ust. 9 u.ś.r. Jak zauważył WSA w Szczecinie w wyroku z 26 lipca 2018 r., sygn. II SA/Sz 594/18, w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wielokrotnie zwracano uwagę, że umorzenie postępowania i nierozpoznanie wniosku o zastosowanie ulgi w postaci umorzenia należności albo rozłożenia jej na raty, pozbawia stronę prawa do skorzystania z dobrodziejstwa wynikającego z przepisów, które przewidują prawo do uzyskania takiego rodzaju rozstrzygnięcia (por. wyrok NSA z dnia 20 września 2011 r., sygn. akt I OSK 697/11, wyrok NSA z dnia 9 października 2006 r., sygn. akt I FSK 1/06, wyrok NSA z dnia 14 października 2004 r., sygn. akt FSK 561/04). Przepisem takim jest art. 30 ust. 9 u.ś.r. Dokonanie potrąceń kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (czy ewentualna dobrowolna częściowa spłata należności) w toku postępowania o ich umorzenie i w konsekwencji wydanie decyzji umarzającej postępowanie prowadzone na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r., prowadzi do zniweczenia zagwarantowanej stronie możliwości żądania, aby jej sprawa została rozpoznana merytorycznie. Dopiero złożenie wniosku o umorzenie zaległości po dacie ich całkowitego wyegzekwowania czyniłoby ten wniosek bezprzedmiotowym. Tymczasem skarżąca złożyła wniosek o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia w dniu 17 grudnia 2021 r. a zatem z całą pewnością przed potrąceniem kwoty, która stanowiła przedmiot wniosku. Rację ma skarżąca, że umorzenie postępowania w tej sytuacji z uwagi na to, że na skutek długotrwałego prowadzenia postępowania (i niezasadnej – jak się okazało – odmowy wszczęcia postępowania) doszło do całkowitej spłaty zadłużenia, byłoby społecznie niesprawiedliwe i pozbawiało skarżącą uprawnienia do rozpoznania wniosku na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. Takiego pozbawienia, jak słusznie podnosi skarżąca, nie można dokonywać na skutek niezależnych od skarżącej okoliczności, tj. bardzo długiego w wymiarze czasowym procedowania spraw przez organy administracyjne i sądy. Analogiczne stanowisko wyraził WSA w Gdańsku w wyroku z dnia 14 sierpnia 2024 r., sygn. II SA/Gd 383/24, również odwołując się do poglądów orzecznictwa i podnosząc że w sprawach dotyczących umorzenia należności istotne znaczenie ma stan istniejący w dacie złożenia wniosku przez uprawniony podmiot. W szczególności zaś okoliczność wyegzekwowania kwoty należnej z tytułu zaległości nie oznacza bezprzedmiotowości postępowania wywołanego wnioskiem o umorzenie zaległości, jeśli wniosek o umorzenie tej należności został złożony przed jej przymusowym wyegzekwowaniem. W świetle powyższych rozważań Sąd uznał, że zaskarżona decyzja, jak też decyzja organu I instancji, zostały wydane z istotnym naruszeniem wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, co powodowało konieczność uchylenia tych decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ rozpozna merytorycznie wniosek skarżącej o umorzenie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego.