II SA/Ke 612/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Armański (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal, Sędzia WSA Beata Ziomek, Protokolant Starszy inspektor sądowy Joanna Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi C. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia 31 sierpnia 2023 r. znak: SKO.PS-80/6457/3745/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję w części, w jakiej orzeka o odmowie przyznania C. F. do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 czerwca 2023 r. do 27 sierpnia 2023 r. Decyzją z dnia 31 sierpnia 2023 r. znak: SKO.PS-80/6457/3745/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach (zwane dalej SKO), po rozpatrzeniu odwołania C. F. od decyzji wydanej z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy Bodzentyn z dnia 21 lipca 2023 r. Nr MGOPS-ŚR.5211.37.8.2023.EK, orzekającej o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na W. D., uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i w to miejsce orzekło o: 1) odmowie ustalenia C. F. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką - W. D., na okres od 1 czerwca 2023 r. do 27 sierpnia 2023 r.; 2) ustaleniu C. F. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką – W. D., począwszy od 28 sierpnia 2023 r. na czas nieokreślony. W uzasadnieniu SKO wyjaśniło, że W. D. jest wdową i legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Kielcach z dnia 11 lutego 2011 r. zaliczającym ją do znacznego stopnia niepełnosprawności. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdza, iż odwołująca nie pracuje zawodowo oraz sprawuje stałą i faktyczną opiekę nad matką, co również nie jest sporne. SKO powołało się na art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, ze zm.), zwanej dalej "ustawą", oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. w sprawie o sygn. K 38/13, stwierdzający niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b ustawy – w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych organ odwoławczy stwierdził, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W rezultacie, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Tym samym nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W ocenie SKO organ I instancji, odmawiając zaskarżoną decyzją przyznania stronie prawa do wnioskowanego świadczenia ze względu na fakt, iż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki istnieje od 29 roku życia, dopuścił się uchybienia prawa materialnego, gdyż nie wziął pod uwagę treści ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. i wydał decyzję w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną. Mimo tego, w ocenie Kolegium, zaistniała w sprawie przesłanka powodująca konieczność odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia za okres od 1 czerwca 2023 r. do 27 sierpnia 2023 r., a przyznanie go jest możliwe począwszy od 28 sierpnia 2023 r. Organ podniósł, że w sytuacji kiedy o świadczenie pielęgnacyjne ubiegają się rolnicy, zgodnie z art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r. są zobowiązani do złożenia oświadczenia o rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym. Oświadczenie to składane jest pod odpowiedzialnością karną, co jednak nie oznacza, że nie podlega ono weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Z wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z dnia 19 czerwca 2023 r. wynika, że C. F. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego od dnia 25 października 2016 r. Zgodnie z informacją Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w Kielcach z dnia 31 maja 2023 r. skarżąca nie ubiegała się o przyznanie płatności realizowanych przez Biuro Powiatowe ARiMR w Kiecach w roku 2022 oraz nie posiadała zarejestrowanych zwierząt. Zgodnie z pismem Burmistrza Miasta i Gminy w Bodzentynie 22 czerwca 2022 r. w roku 2022 C. F. nie uzyskała zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej oraz w 2023 r. nie wystąpiła z wnioskiem o zwrot ww. podatku, zaś w piśmie z dnia 11 lipca 2023 r. organ ten wskazał, iż w ewidencji podatkowej w 2022 r. nie figurowała i nie figuruje jako właściciel gospodarstwa rolnego w rozumieniu ustawy o podatku rolnym. Z kolei z pisma Dyrektora Oddziału Regionalnego ARiMR z dnia 3 lipca 2023 r. wynika, że C. F. jest zarejestrowana jako producent rolny w krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, nie ubiegała się o przyznanie płatności bezpośrednich na rok 2022, nie złożyła wniosku o przyznanie płatności bezpośrednich na rok 2023, brak zarejestrowanych zwierząt. Natomiast zgodnie z decyzją Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w Kielcach z dnia 28 sierpnia 2023 r., C. F. została wykreślona z ewidencji producentów oraz uchylono jej numer identyfikacyjny. Kolegium wskazało dalej, że zgodnie z najnowszym orzecznictwem WSA w Kielcach (wyrok z dnia 30 maja 2023 r., sygn. akt II SA/Ke 260/23), dopóki rolnik figuruje w ewidencji krajowych producentów rolnych, dopóty nie można stwierdzić, że zaprzestał on prowadzenia gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 17b ust. 1 pkt 1 ustawy. Wpis do ewidencji oznacza bowiem stałą gotowość do ubiegania się o płatności bezpośrednie, które może uzyskać rolnik prowadzący gospodarstwo rolne. Mając to na uwadze SKO uznało, że skoro C. F. została wykreślona z ewidencji producentów rolnych decyzją z dnia 28 sierpnia 2023 r., to tym samym od tego dnia zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego/wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Kolegium wskazało ponadto, że jak wynika z akt sprawy, na mocy decyzji Prezesa KRUS z dnia 14 czerwca 2023 r., C. F. wstrzymano wypłatę emerytury rolniczej od 1 czerwca 2023 r. Wobec tego, w świetle przywołanego przez organ orzecznictwa, SKO stwierdziło że strona dokonała wyboru świadczenia pielęgnacyjnego jako świadczenia korzystniejszego, a z chwilą wstrzymania C. F. wypłaty emerytury od dnia 1 czerwca 2023 r. wyeliminowana została negatywna przesłanka wyłączająca nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zebrany zaś w sprawie materiał dowodowy potwierdza, że nie zachodzą pozostałe przesłanki wykluczające przyznanie wnioskowanego świadczenia. Mając na uwadze powyższe, zdaniem SKO prawo do świadczenia pielęgnacyjnego należało przyznać na czas nieokreślony począwszy od dnia 28 sierpnia 2023 r. oraz odmówić prawa do świadczenia na okres od 1 czerwca 2023 r. do 27 sierpnia 2023 r., gdyż strona w tym okresie figurowała w ewidencji producentów rolnych. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach wniosła C. F., zaskarżając punkt 1. decyzji SKO albowiem – jak stwierdziła – w tym zakresie jest ona dla niej krzywdząca. Od 1 czerwca 2023 r. zawiesiła prawo do emerytury z KRUS, a już wcześniej musiała zaprzestać pracy w gospodarstwie rolnym przekazując gospodarstwo synowi. W związku z tym nie składała wniosków o przyznanie płatności, wniosków o dotację bezpośrednią, nie pobierała dodatku do paliwa. W ARiMR figurowała jako pełnomocnik syna, który jest po dwóch przeszczepach nerek i dużo czasu spędzał w szpitalach. Nie czerpie żadnych korzyści z tytułu posiadania numeru w Agencji, nie posiada siedziby stada. Wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od 1 czerwca 2023 r. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1364 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie wyznaczonym wskazanymi przepisami prawa Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy jednak podzielić stanowisko organu odwoławczego co do tego, że – zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, odwołującym się do treści i skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 – nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, z powodu której wnioskodawczyni rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej. W stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium (por. m.in. wyroki NSA z dnia 5 grudnia 2017r., sygn. I OSK 1079/17, z dnia 11 lipca 2017r., sygn. I OSK 1600/16, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 2 sierpnia 2018r., sygn. III SA/Gd 413/18, wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 5 czerwca 2018r., sygn. II SA/Go 274/18). Zasadniczo zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Skarga C. F. ogranicza się do punktu 1. decyzji SKO, a zatem odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 czerwca 2023 r. do 27 sierpnia 2023 r. Rozstrzygnięcie takie wynikało wyłącznie z faktu, co wprost wynika z uzasadnienia decyzji, że skarżąca w tym okresie figurowała w ewidencji producentów rolnych ARiMR. Zgodnie z art. 17b ust. 1 ustawy w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17b ust. 2 ustawy). Skarżąca złożyła takie oświadczenie i wynika z niego, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego od dnia 25 października 2016 r. Co do zasady nie ma obowiązku badania treści tego oświadczenia (tj. co do faktów) przez organy orzekające w sprawie, co jednak nie wyklucza możliwości oceny prawdziwości oświadczenia jako dowodu w sprawie. Ocena ta powinna się przy tym odbywać z poszanowaniem ogólnych reguł swobodnej oceny dowodów, tym bardziej że oświadczenie jest składane właśnie pod rygorem odpowiedzialności karnej. Odpowiedzialność za złożenie oświadczenia przerzucana jest na osobę, która dane oświadczenie składa. Tego rodzaju ułatwienie dowodowe nie oznacza, że oświadczenie rolnika nie może podlegać weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Takie założenie byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z rzeczywistością (zasada prawdy obiektywnej). Nie przeczy temu również fakt, że oświadczenie jest składane pod rygorem odpowiedzialności karnej (por. m.in. wyrok WSA w Lublinie z 30 marca 2022 r., sygn. II SA/Lu 99/22, wyrok WSA w Krakowie z 7 lutego 2022 r., sygn. III SA/Kr 1600/21, wyrok WSA w Lublinie z 9 grudnia 2021 r., sygn. II SA/Lu 773/21). Skoro jednak ustawa wprowadza taki rodzaj dowodu, tj. oświadczenie, i to składane pod rygorem odpowiedzialności karnej, przeciwne jego treści ustalenie organu musi opierać się na jednoznacznym wykazaniu, że oświadczenie to nie polega na prawdzie. Trzeba w tym miejscu podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie to jest zatem skierowane do osób zdolnych i gotowych do wykonywania pracy zarobkowej, które dobrowolnie nie podejmują tego rodzaju pracy lub z niej rezygnują w celu wykonywania czynności związanych z opieką nad osobą wymagającą opieki. Jest to świadczenie rekompensujące brak możliwości uzyskiwania dochodu z pracy zarobkowej w związku z niepodjęciem lub rezygnacją z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć lub z której musi zrezygnować osoba pielęgnująca. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (por. m.in. wyrok NSA z 21 sierpnia 2018 r., sygn. I OSK 1124/18). Jak wynika z niekwestionowanych ustaleń dokonanych przez organ, skarżąca – mimo zarejestrowania jako producent rolny w krajowym systemie ewidencji producentów do dnia 28 sierpnia 2023 r. – już w roku 2022 nie ubiegała się o przyznanie płatności realizowanych przez Biuro Powiatowe ARiMR w Kiecach w roku 2022 oraz nie posiadała zarejestrowanych zwierząt. Z pisma Dyrektora Oddziału Regionalnego ARiMR wynika, że skarżąca nie ubiegała się o przyznanie płatności bezpośrednich na rok 2022, jak również nie złożyła wniosku o przyznanie płatności bezpośrednich na rok 2023, brak zarejestrowanych zwierząt. Zgodnie z pismem Burmistrza Miasta i Gminy Bodzentyn w roku 2022 C. F. nie uzyskała zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej oraz w 2023 r. nie wystąpiła z wnioskiem o zwrot tego podatku. Co więcej, w piśmie z dnia 11 lipca 2023 r. organ ten wskazał, iż w ewidencji podatkowej w 2022 r. skarżąca w ogóle nie figurowała i nie figuruje jako właściciel gospodarstwa rolnego w rozumieniu ustawy o podatku rolnym. W tej sytuacji, mając na uwadze wskazany wyżej cel świadczenia pielęgnacyjnego, tj. zastąpienie dochodu uzyskiwanego dotychczas z wykonywanej pracy (w tym przypadku w rolnictwie), w ocenie Sądu nie można traktować jako czynnika decydującego o wyłączeniu możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie faktu zarejestrowania w systemie ARiMR w charakterze producenta rolnego – w sytuacji gdy dana osoba nie korzysta ze świadczeń finansowych z tym związanych. Za sporny okres, tj. od 1 czerwca 2023 r. do 27 sierpnia 2023 r., nie zostało zaś wykazane, by skarżąca osiągnęła jakiekolwiek tego rodzaju korzyści. Co więcej, nie mogła ich już osiągnąć albowiem upłynął termin składania wniosków o przyznanie płatności na rok 2023. W tej sytuacji w ocenie Sądu Kolegium nadinterpretowuje stanowisko wyrażone w wyroku tut. Sądu z dnia 30 maja 2023 r., sygn. akt II SA/Ke 260/23, zwłaszcza że w stanie faktycznym tej sprawy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne po zadeklarowanym dniu zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego pobierała płatności unijne. W świetle powyższych rozważań Sąd uznał, że decyzja SKO w części w jakiej orzeka o odmowie przyznania C. F. świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 czerwca 2023 r. do 27 sierpnia 2023 r., narusza przepis art. 17 ust. 1 i art. 17b ust. 1 i 2 ustawy w sposób mający wpływ na wynik sprawy. Wobec tego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 135 p.p.s.a. należało uchylić zaskarżoną decyzję. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni przedstawione wyżej uwagi i wyda w związku z tym stosowne rozstrzygnięcie.