II SA/Ke 699/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Żak (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Teresa Kobylecka, Sędzia WSA Beata Ziomek, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Monika Zielińska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 8 listopada 2012 roku sprawy ze skargi S.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku. Decyzją z dnia [...] znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] znak: [...] odmawiającą umorzenia S. S. należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 3.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych na rzecz osoby uprawnionej K. S. w okresie od 1.04.2009r. do 30.09.2009r. Jak wynika z akt sprawy, wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta S. ostateczną decyzją z dnia [...] znak: [...] S. S. została zobowiązana do zwrotu pobranego za okres od 1.04.2009r. do 30.09.2009r. świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego w kwocie 3.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami, przyznanego na K. S. W uzasadnieniu organ wskazał, że w okresie pobierania świadczenia strona przebywała zagranicą, a zatem w myśl art. 1a ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów pobierała świadczenie, które jej nie przysługiwało. Organ I instancji wydaną na podstawie art. 2,9,10,12,18,19,20 ust.2,4,5, art. 23, art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz na podstawie art. 3 pkt.1,2 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych, opisaną na wstępie decyzją z dnia [...] odmówił umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Stwierdził, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że S. S. w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego przebywała poza granicami kraju. Okoliczność tę dodatkowo poświadczyła pisemnie w dniu 2 listopada 2009r. Matka S. S. stwierdzając, że od kwietnia 2009r. przebywała ona we Włoszech. Również z oświadczenia złożonego w Dziale Dodatków Mieszkaniowych w dniu 20 stycznia 2009r. wynika, że już od 2008r. S. S. przebywała poza granicami Kraju. Organ podkreślił, że zainteresowana mogłaby poprawić swoją sytuację materialną, gdyby poczyniła jakiekolwiek starania w celu podjęcia pracy. Wskazał, że w jej przypadku nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. W odwołaniu S. S. podniosła, że w okresie od marca do kwietnia 2009r. sama pobierała pieniądze i przebywała na terenie kraju, natomiast w okresie od maja 2009r. do lutego 2010r. mieszkała u siostry we Włoszech poszukując pracy. Ponieważ nie znalazła zatrudnienia wróciła do kraju. W tym czasie alimenty i zasiłek rodzinny pobierała jej mama przeznaczając pieniądze na potrzeby uprawnionego K. S., który przebywał w Polsce. Strona podniosła, że Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej (MOPS) był informowany o jej wyjeździe zagranicę, a zatem zadłużenie powstało bez jej winy. Ponadto wskazała, że K. S. choruje na astmę i przyjmuje kosztowne leki, więc spłata zadłużenia pogorszyłaby jej ciężką sytuację. Poinformowała, że sama wychowuje syna, nie pracuje utrzymując się z alimentów i zasiłku rodzinnego. Podjęta w wyniku rozpatrzenia odwołania decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia 14 października 2011r., znak: SKO.PS-80/814/437/2011, utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji, została uchylona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach wyrokiem z dnia 19 stycznia 2012r., sygn. II SA/Ke 839/11. W uzasadnieniu Sąd w pierwszej kolejności stwierdził, ,że Kolegium rozpatrywało sprawę kilka miesięcy nie przeprowadzając własnego posterowania wyjaśniającego, tymczasem podejmując decyzję po upływie 9 miesięcy od wydania decyzji przez organ I instancji należało wziąć pod uwagę stan faktyczny istne jacy w dacie orzekania. Sąd polecił organowi odwoławczemu wyjaśnić wszystkie istotne dla sprawy okoliczności faktyczne dotyczące aktualnej sytuacji zdrowotnej, dochodowej i rodzinnej S. S., a następnie ocenić, czy zachodzą przesłanki do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń w oparciu o art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W szczególności Sąd zwrócił uwagę, że w dacie podejmowania zaskarżonej decyzji S. S. była w 23/24 tygodniu ciąży z rozpoznaniem: "zagrażający poród przedwczesny", a w dniach 12-15.10.20102r. przebywała w szpitalu na oddziale ginekologiczno-położniczym. Rozpatrując ponownie odwołanie od decyzji z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia [...] W uzasadnieniu ustaliło, że S. S. samotnie wychowuje dwóch synów: K. S. (ur.9.07.2003r.) i E. T. (ur.7.02.2012r). Ojciec K. pozbawiony jest władzy rodzicielskiej, nie kontaktuje się z dzieckiem. Ojciec E. przebywa we Włoszech, nie pomaga finansowo. W opiece nad dziećmi stronie pomagają rodzice, lecz nie finansowo. S. S. mieszka z synami w dwupokojowym mieszkaniu będącym własnością M.R., gdzie jest zameldowana na pobyt stały. Nie ponosi opłat mieszkaniowych w pełnej wysokości przekazując jedynie właścicielowi kwoty wg własnego uznania. S. S. jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, utrzymuje się z zasiłku rodzinnego (159 zł), dodatku z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego (80 zł), zasiłku pielęgnacyjnego (153 zł) oraz świadczenia z funduszu alimentacyjnego na syna K. (500 zł). Ubiega się o zasądzenie alimentów na rzecz syna E.. Ponadto systematycznie korzysta z pomocy finansowej MOPS w formie zasiłków celowych, okresowych, obiadów w szkole, z których korzysta K. S.. Starszy syn K., który choruje na astmę oskrzelową, orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Skarżysku-Kamiennej z dnia został zaliczony do osób niepełnosprawnych do dnia 30.09.2012r. Również młodszy syn E. pozostaje pod opieką lekarską, ponieważ stwierdzono u niego niedokrwistość, wrodzoną wadę serca i dyspepsję. Wg oświadczenia strony miesięczne wydatki na leki to 70 zł. Organ odwoławczy wskazał na wyjątkowy charakter instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń przewidziany w art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Powołał się przy tym na wyrok Sądu Najwyższego wydany w sprawie II UK 77/06 oraz wyroki NSA wydane w sprawach I OSK 1267/05 oraz I OSK 777/05. Po analizie sytuacji rodzinnej i dochodowej S. S., wieku jej i dzieci, warunków mieszkaniowych oraz potencjalnych możliwości zarobkowych Kolegium uznało, że brak jest podstaw do umorzenia pobranych świadczeń. Zdaniem organu w sytuacji strony nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, o których mowa w art. 23 ust. 8 ustawy. W szczególności fakt urodzenia drugiego dziecka nie pogorszył w sposób znaczący jej sytuacji. Twierdzenie S. S., osoby młodej i zdrowej, że nie podejmuje pracy zarobkowej z powodu konieczności opieki nad dziećmi świadczy zdaniem Kolegium o jej biernej postawie. Organ stwierdził, że strona ma możliwość skorzystania z pomocy rodziców w zakresie opieki nad dziećmi. Wskazał ponadto, że S. S. nie skorzystała z propozycji zatrudnienia w ramach prac organizowanych przez Klub Integracji Społecznej i Centrum Integracji Społecznej. Propozycja ta została złożona w dniu 16.12.2010r. kiedy K. S. był dzieckiem "odchowanym", a S. S. nie była jeszcze w ciąży z drugim dzieckiem. Kolegium wskazało również na fakt rozłożenia spłaty nienależnie pobranych świadczeń na 20 rat, zgodnie żądaniem strony. Organ odwoławczy wskazał ponadto, że K. S., aczkolwiek legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, to jednak nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy. Również problemy zdrowotne E. T. wymagającego stałej opieki pediatrycznej i kardiologicznej nie wskazują, aby wymagał on stałej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia przez matkę. Kolegium zwróciło uwagę, że w obecnej rzeczywistości regułą jest, że matka po urodzeniu dziecka i spędzeniu z nim 5-6 miesięcy na urlopie macierzyńskim wraca do pracy, aby utrzymać siebie i dzieci. Odnośnie sytuacji majątkowej S. S., Kolegium ustaliło na podstawie wywiadu środowiskowego, że stałe miesięczne wydatki S. S. wynoszą 725 zł (150 zł czynsz, 300 zł energia, 200 zł gaz, 70 zł leczenie, 5 zł karta). Ponieważ jednak opłaty za mieszkanie uiszcza bezpośrednio do rąk właściciela bez pokwitowania niemożliwe jest dokładne ustalenie jej miesięcznych stałych wydatków. Tym bardziej, że jak sama wskazała uiszcza je wg swojego uznania. Nie przedstawiła również żadnych dowodów na okoliczność ponoszenia wydatków na leki syna K.. W skardze na powyższe rozstrzygnięcie S. S. podniosła, że nie może liczyć na pomoc rodziców w opiece nad dziećmi, ponieważ są to osoby chore, zaś pomoc jakiej jej udzielają jest sporadyczna. Fakt urodzenia drugiego dziecka w sposób istotny pogorszył jej sytuację życiową. Konieczność zapewnienia młodszemu synowi E.owi stałej opieki pediatrycznej i kardiologicznej wiąże się bowiem z częstymi i kosztownymi wyjazdami do specjalistów. Do skargi załączono orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Skarżysku-Kamiennej z dnia 24.04.2012r., który nie zaliczył E. T. do osób niepełnosprawnych. Skarżąca podniosła ponadto, że z ojcem E. nie ma żadnego kontaktu i nie pomaga jej on finansowo. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 8 listopada 2012r. skarżąca wyjaśniła, że ma wykształcenie zawodowe (tokarz). Podniosła, że jej rodzice nie mogą zajmować się dziećmi z uwagi na stan zdrowia. Oświadczyła, że utrzymuje się ze świadczeń MOPS oraz alimentów po 500 zł na każde dziecko z Funduszu Alimentacyjnego. Syn E. nie może iść do żłobka, ponieważ ma zdiagnozowaną wadę serca. Skarżąca złożyła do akt kserokopię decyzji z dnia 29 października 2012r. o przyznaniu zasiłku rodzinnego na synów w kwocie 77 zł miesięcznie na E. i 106 zł miesięcznie na K., dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji na K. w kwocie 80 zł miesięcznie oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na K. w kwocie 100 zł jednorazowo. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1, art. 2 i art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania jeżeli miało lub mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Wychodząc z tak zakreślonych granic kognicji, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach została wydana z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji odmawiającą umorzenia skarżącej należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wydana na podstawie art. 28 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009r. nr 1, poz. 7 ze zm.). Sąd nie kontrolował zatem zasadności wydania decyzji nakazującej zwrot nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1.04.2009r. do 30.09.2009r. Cytowany wyżej przepis art. 23 ust. 8 ustawy stanowi, że organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma zatem charakter uznaniowy, co jednak nie oznacza, że może być całkowicie dowolna. System kontroli decyzji uznaniowej przez sąd sprowadza się wyłącznie do kontroli jej legalności, a więc sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje jedynie zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności (art. 7, art. 77 § 1 k.p.a.). Uznaniowa ocena istnienia lub nieistnienia przesłanek skutkujących umorzeniem należności winna być przy tym odzwierciedlona odpowiednio w uzasadnieniu decyzji, zgodnie z wymogami wskazanymi w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpoznawanej sprawie dokonując kontroli legalności decyzji Sąd stwierdził, że organ administracji uchybił przepisom postępowania. W zapadłym w niniejszej sprawie wyroku z dnia z dnia 19 stycznia 2012r., sygn. II SA/Ke 839/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny polecił organowi odwoławczemu, aby dokonując oceny, czy zachodzą przesłanki do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń w oparciu o art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, uwzględnił w szczególności okoliczność, że w dacie podejmowania decyzji S. S. była w ciąży. Organ, będąc związany powyższym wyrokiem z mocy art. 153 p.p.s.a., zastosował się do wskazań w nim zawartych, jednakże w ocenie Sądu zbyt arbitralnie uznał, że fakt urodzenia drugiego dziecka nie spowodował istotnej zmiany, a zwłaszcza znaczącego pogorszenia, sytuacji życiowej skarżącej, uzasadniającej umorzenie należności na podstawie art. 23 ust. 8 cyt. ustawy. Okoliczność, że skarżąca nie podjęła proponowanej jej pracy w czasie kiedy nie była jeszcze w ciąży z drugim dzieckiem nie może rzutować na ocenę, czy jej sytuacja życiowa pogorszyła się po urodzeniu tego dziecka. Organ w istocie w ogóle nie wyjaśnił, dlaczego uważa, że urodzenie przez S. S. drugiego dziecka nie pogorszyło jej sytuacji życiowej. Ograniczył się bowiem do wskazania, że skarżąca nie wykorzystuje swoich własnych możliwości w celu poprawy sytuacji finansowej rodziny. Nie rozważył jednak na ile realne są szanse podjęcia przez S. S. pracy zarobkowej umożliwiającej spłatę należności, w sytuacji gdy jest osobą samotnie wychowującą dwoje małych dzieci, z których jedno legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności a drugie wymaga stałej opieki pediatrycznej i kardiologicznej. Doświadczenie życiowe wskazuje, że jest to niezmiernie trudne. Wiąże się bowiem z częstymi wizytami u specjalistów, koniecznością zapewnienia odpowiedniej opieki w domu, tym bardzie, że młodszy syn E. nie może, wg oświadczenia strony, aktualnie iść do żłobka. Organ wskazał co prawda na możliwość pozostawienia dzieci pod opieką rodziców skarżącej, nie wyjaśnił jednak jaka jest sytuacja tych rodziców, czy są w stanie, w dłuższym okresie zapewnić wnukom opiekę na czas pracy córki. Jak wynika z akt sprawy ojcowie dzieci skarżącej w żaden sposób nie przyczyniają się do ponoszenia kosztów związanych z ich utrzymaniem i zapewnieniem im opieki. Z akt sprawy nie wynika również, aby rodzice skarżącej wspomagali ją finansowo. Dochód skarżącej na dzień wydawania zaskarżonej decyzji w postaci zasiłku rodzinnego (159 zł), dodatku z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego (80 zł), zasiłku pielęgnacyjnego (153 zł) oraz świadczenia z funduszu alimentacyjnego na syna K. (500 zł), świadczy o tym, że znajduje się ona w ciężkiej sytuacji materialnej, nawet jeśli dodatkowo korzysta z pomocy MOPS i nie uiszcza pełnych kosztów utrzymania mieszkania. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zabrakło ustaleń na ile podjęcie przez skarżącą pracy, biorąc pod uwagę jej kwalifikacje i potencjalne wynagrodzenie, poprawiłoby sytuację życiową rodziny uzasadniającą odmowę umorzenia pobranych nienależnie świadczeń. Organ nie poczynił ponadto w uzasadnieniu decyzji szczegółowych wyjaśnień co do tego, czy egzekucja nienależnie pobranych świadczeń pozbawi skarżącą możliwości zaspokojenia elementarnych potrzeb życiowych, co doprowadzić może m. in. do wygenerowania nowych kosztów publicznych związanych z zapewnieniem odpowiedniej pomocy społecznej. Organ nie dokonał zatem odpowiednich rozważań w zakresie tego, czy brak umorzenia należności służyć będzie interesowi społecznemu w rozumieniu art. 8 k.p.a. Lakoniczne uzasadnienie twierdzenia organu o niepogorszeniu się w sposób znaczący sytuacji skarżącej w następstwie urodzenia drugiego dziecka naruszały zatem art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, zdaniem Sądu organ odwoławczy zbyt arbitralnie przyjął brak podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej o umorzenie przedmiotowych należności, nie dokonując niezbędnych ustaleń w zakresie jej aktualnej sytuacji materialno-rodzinnej i wynikających z niej realnych możliwości zarobkowych i płatniczych. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ odwoławczy dokona szczegółowych ustaleń faktycznych w zakresie aktualnej sytuacji życiowej, następnie dokona odpowiedniej oceny jej możliwości płatniczych oraz zarobkowych, uwzględniając okoliczność, że skarżąca samotnie wychowuje dwoje małych dzieci wymagających stałej opieki medycznej. Dopiero bowiem wnikliwe zbadanie rzeczywistej sytuacji skarżącej umożliwi organowi ustalenie, czy jest ona w stanie zaspokoić swoje elementarne potrzeby życiowe i podjęcie odpowiedniej decyzji w przedmiocie jej wniosku o umorzenie przedmiotowych należności. W tym stanie rzeczy Sąd stwierdził, że opisane wyżej uchybienia decyzji organu odwoławczego miały istotny wpływ na wynik sprawy, co w efekcie czyni koniecznym jej uchylenie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c. Rozstrzygnięcie o niewykonywaniu zaskarżonej decyzji oparto o przepis art. 152 p.p.s.a.