II SA/Ke 877/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Detka (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Sylwester Miziołek, Sędzia WSA Beata Ziomek, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Katarzyna Tuz-Stando, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 3 lutego 2016 r. sprawy ze skargi D. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. znak: [...] w przedmiocie uznania kwoty wypłaconych świadczeń alimentacyjnych za nienależnie pobrane świadczenie I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji; II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach na rzecz adwokata M. K. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych, w tym 55,20 (pięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych VAT, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. II SA/Ke 877/15 UZASADNIENIE Decyzją z [...] r., znak: SKO [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. po rozpatrzeniu odwołania D. G., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy decyzję z 8 lipca 2015 r. wydaną z upoważnienia Wójta Gminy Ł. uznającą, że kwota świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na rzecz dziecka Kuby H. P. w okresie od 17 września 2014 r. do 30 września 2014 r. w wysokości 46,67 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym. W uzasadnieniu SKO wyjaśniło, że 15 czerwca 2015 r. do organu I instancji wpłynęło zawiadomienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w K. o obniżeniu od dnia 17 września 2014 r. alimentów należnych od dłużnika alimentacyjnego H. S. z kwoty 450 zł do kwoty 350 zł, zgodnie z wyrokiem Sądu Rejonowego w O. z 24 marca 2015 r. na rzecz dziecka K. P. W związku z powyższym organ I instancji na podstawie art. 61 § 1 kpa wszczął z urzędu postępowanie i ustalił, że wypłacone świadczenia alimentacyjne za okres od 17 września 2014 r. do 30 września 2014 r. w wysokości 46,67 zł były świadczeniami nienależnie pobranymi. W odwołaniu od wskazanej powyżej decyzji organu I instancji D. G. zarzuciła, że organ ten nie wziął pod uwagę szczególnej sytuacji w jakiej znajduje się jej rodzina. Jest bowiem osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku i samotnie wychowuje syna. Nie ma własnych dochodów i utrzymuje się z pomocy społecznej. Powyższa sytuacja uzasadnia umorzenie postępowania w sprawie żądania zwrotu świadczeń. Jej zdaniem, do dnia wydania wyroku pobrane świadczenia nie były nienależne albowiem miały uzasadnienie prawne. Przedstawiła trudną sytuację rodziny i wskazała, że nie wiedziała o obniżeniu wysokości alimentów, a zatem pobrała je w dobrej wierze i wydatkowała zgodnie z przeznaczeniem. Nie można zatem jej zarzucić, że z tego powodu się wzbogaciła. Wniosła o umorzenie żądania nieopłaconych świadczeń alimentacyjnych. Wyjaśniła, że z uwagi na trudną sytuację finansową nie mogła brać udziału w postępowaniu sądowym o obniżenie wysokości alimentów na rzecz syna i złożyć apelację od wyroku. Organ nie powinien zatem czynić jej z tego powodu zarzutów. Rozpatrując sprawę w trybie odwoławczym Kolegium wskazało, że jak wynika z akt sprawy, na podstawie ugody z 28 grudnia 2012 r. H. P. (obecnie S.) zobowiązał się do łożenia na rzecz syna K. P. alimentów w wysokości po 450 zł miesięcznie. Decyzją z 30 września 2013 r. organ I instancji przyznał skarżącej świadczenia alimentacyjne na syna K. P. w wysokości po 450 zł miesięcznie na okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. Pismem z 15 czerwca 2015 r. Komornik Sądowy przy SR w K. poinformował GOPS w Ł. o opisanym wyżej wyroku z 24 marca 2015 r. SKO powołało treść art. 10 i 29 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i podniosło, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują w wysokości bieżąco ustalonych alimentów, jednakże nie wyższej niż 500 zł. Zdaniem Kolegium, organ I instancji zasadnie uznał, że w związku z obniżeniem od dnia 17 września 2014 r. wysokości zasądzonych na rzecz syna D. G. alimentów z kwoty 450 zł do kwoty 350 zł, świadczenia pobrane za okres od 17 września do 30 września 2014 r. w pełnej wysokości, są świadczeniami nienależnie pobranymi. Organ prawidłowo też wyliczył, że kwota nienależnie pobranego świadczenia wynosi 46,67 zł. Organ zauważył, że w niniejszej sprawie nie dokonuje się oceny sytuacji finansowej i rodzinnej ani oceny winy czy braku winy po stronie świadczeniobiorcy. Strona może natomiast, na podstawie art. 23 ust. 8 ustawy, po uprawomocnieniu się decyzji żądającej zwrotu świadczeń nienależnie pobranych, wnosić o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty. W złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. skardze D. G. wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i przyjęcie, że wypłacone alimenty za okres od 17 września 2014 r. do 30 września 2014 r. nie były nienależne, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu podniosła, że alimenty wypłacone na jej syna były bieżącymi i należnymi na podstawie prawomocnej ugody sądowej czyli były wypłacone na podstawie bieżąco obowiązującej podstawy prawnej. Były też na bieżąco zużyte na potrzeby syna i nie jest w stanie ich zwrócić, bowiem zostały zgodnie z przeznaczeniem zużytkowane. W jej ocenie, żądanie zwrotu części wypłaconych jej alimentów przeczy idei ustawy. Ponadto zauważyła, że nie ma z czego zwrócić żądanej kwoty bowiem jest bezrobotna, bez prawa do zasiłku, dostaje dofinansowanie do jedzenia dla siebie i syna, otrzymywała też zasiłek czasowy z GOPS. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną ( art. 134 § 1 p.p.s.a). Dokonując oceny zaskarżonej decyzji w tak zakreślonych granicach stwierdzić należy, że została ona wydana z naruszeniem prawa. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy organy prawidłowo uznały, że świadczenie pobrane przez skarżącą z funduszu alimentacyjnego na jej syna K. P. w okresie od dnia 17 września 2014 r. do dnia 30 września 2014 r. w kwocie 46,67 zł było świadczeniem nienależnie pobranym. Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2015. poz. 859 ze zm., zwanej dalej ustawą), tj. art. 29 ust. 2 w zw. z art. 23 ust. 1-7 i art. 2 pkt 7 lit.a) ustawy. Zgodnie z tym ostatnim przepisem, nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Natomiast art. 29 - w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania przez organ - stanowi, że zmiany w wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego na skutek zmiany wysokości zasądzonych alimentów dokonuje się po wpływie tytułu wykonawczego do komornika sądowego prowadzącego postępowanie egzekucyjne od miesiąca, w którym nastąpiła zmiana wysokości zasądzonych alimentów (ust. 1). W przypadku gdy osoba uprawniona otrzymała w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do komornika sądowego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek ustawowych. Przepisy art. 23 stosuje się odpowiednio (ust. 2). Celem przeprowadzenia oceny zgodności z prawem zaskarżonego rozstrzygnięcia należy przywołać najpierw zasady ogólne zawarte w powołanej ustawie. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy, określa ona “zasady i tryb postępowania w sprawach przyznawania i wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego", sam zaś fundusz alimentacyjny “stanowi system wspierania osób uprawnionych do alimentów środkami finansowymi z budżetu państwa" (ust. 2). Świadczenia alimentacyjne mają zastępować środki przysługujące uprawnionemu (wierzycielowi alimentacyjnemu) tytułem zasądzonych alimentów. Obowiązek alimentacyjny definiuje ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r. poz. 583 ze zm.), który w art. 128 opisuje go jako obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Regulacje ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów mają na celu wsparcie osób, które znajdują się w trudnej sytuacji materialnej z powodu bezskuteczności egzekucji, same zaś świadczenia z funduszu alimentacyjnego mają natomiast służyć zastąpieniu niewyegzekwowanych alimentów. Wsparcie to ma zapewnić zaspokajanie bieżących potrzeb uprawnionych do alimentów osób i jego udzielanie jest powiązane z zasądzonym obowiązkiem alimentacyjnym. Art. 29 ustawy jest jedną z realizacji tego powiązania, obligując do zwrotu świadczeń pobranych m.in. w wyższej wysokości niż zasądzono lub w przypadku utraty uprawnienia do ich otrzymywania. Bezspornym jest, że wyrokiem Sądu Rejonowego w O. z 24 marca 2015 r. sygn. akt [...] alimenty należne od dłużnika alimentacyjnego H. S. na rzecz dziecka K. P., ustalone ugodą zawartą przed tym Sądem w dniu 28 grudnia 2012 r. w sprawie [...], zostały obniżone z kwoty 450 zł do kwoty 350 zł od dnia 17 września 2014 r. tj. z datą wsteczną. Po otrzymaniu informacji o tym wyroku od komornika sądowego, który z kolei uzyskał go w dniu 8 maja 2015 r. (co wynika z pisma z 9 czerwca 2015 r.), organ I instancji uznał świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane skarżącej i wypłacone w okresie od 17 do 30 września 2014 r. za pobrane nienależnie. Zauważyć w tym miejscu należy, że co do zasady ustawodawca wykluczył możliwość uznania za świadczenia podlegające zwrotowi, świadczenia alimentacyjne wypłacone w kwocie odpowiadającej wysokości zasądzonych za dany okres alimentów. Ustawodawca nałożył wprawdzie obowiązek zwrotu świadczenia z funduszu alimentacyjnego na te osoby, które wskutek zmiany wysokości zasądzonych alimentów otrzymały świadczenia z funduszu w kwocie wyższej aniżeli zasądzone za dany okres alimenty, jednakże konieczność zwrotu nadpłaconej sumy odniesiono do różnicy, o której mowa w art. 29 ust. 2 ustawy. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażany już wielokrotnie w orzecznictwie sądów administracyjnych, że pojęcia "zmiany", o którym mowa w powyższym przepisie, nie można odnosić do dokonanego przez sąd rodzinny obniżenia wysokości alimentów z datą wsteczną. Dopiero wydanie tytułu wykonawczego w postaci wyroku Sądu Rejonowego w O. z 24 marca 2015 r. zaopatrzonego w klauzulę wykonalności w dniu 28 maja 2015 r. stanowiło zdarzenie, skutkujące koniecznością zmiany wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Celem art. 29 ust. 2 ustawy jest aktualizacja bieżąco wypłacanych świadczeń alimentacyjnych. Wskazać należy, że zgodnie z art. 10 ust. 1 tej ustawy, świadczenia z funduszu przysługują w wysokości bieżąco ustalonych alimentów, co oznacza, że pomiędzy wysokością zasądzonych alimentów, a kwotą uzyskiwaną z funduszu alimentacyjnego zachodzi ścisła korelacja. Ustawodawca powiązał wysokość kwot miesięcznego świadczenia wypłacanego przez organ z wysokością kwoty, jaką dłużnik uiszczałby wierzycielowi, gdyby egzekucja była prowadzona skutecznie. Odmienna wykładnia pozostawałaby w sprzeczności z regulacjami art. 23 ustawy, odnoszącymi się do świadczeń nienależnie pobranych, których definicję zawiera art. 2 pkt 7 ustawy. Zgodnie z ugruntowanym w orzecznictwie stanowiskiem świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pobrane przez osobę, która przyjęła je w złej wierze, wiedząc że się jej nie należy. Tymczasem w okolicznościach niniejszej sprawy nie można przyjąć zaistnienia tak określonych cech dotyczących świadomości skarżącej w odniesieniu do okresu poprzedzającego zmianę tytułu wykonawczego obniżającego alimenty. Sam fakt wydania wyroku obniżającego alimenty z datą wsteczną nie przemawia za takim przyjęciem i nie czyni możliwym stwierdzenia, iż wypłacenie świadczeń sprzed daty jego wydania nastąpiło mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie wypłaty w danej wysokości. Taka wykładnia stawiałaby w gorszej sytuacji tych wierzycieli alimentacyjnych, którym obniżono alimenty, względem pozostałych osób, do których odnoszą się regulacje zawarte w art. 2 pkt 7 ustawy. Naruszają normy zawarte w art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej takie przepisy, które nie traktują równo, wg jednakowej miary wszystkich podmiotów charakteryzujących się daną cechą istotną (por. wyroki: NSA z dnia 12 czerwca 2015 r., sygn. akt I OSK 2081/13; WSA w Poznaniu z 22 października 2010r., sygn. akt II SA/Po 477/10 oraz z dnia 31 maja 2011 sygn. akt II SA/Po 204/11; WSA w Bydgoszczy z dnia 29 marca 2011 r., sygn. II SA/Bd 1209/10; WSA w Gliwicach z 20 maja 2015 r., sygn. akt IV SA/Gl 914/4 oraz z10 czerwca 2010 r., sygn. akt IV SA/Gl 1015/13; WSA w Olsztynie z 24 czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Ol 532/14; WSA we Wrocławiu z 2 grudnia 2015 r., sygn. akt II SA/Wr 612/15, dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Skoro zatem na mocy art. 19 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów obowiązek powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń ciążył na osobie, której świadczenie przyznano, to w okolicznościach niniejszej sprawy przyjąć należało, iż powstanie tego obowiązku nastąpiło w wyniku modyfikacji tytułu wykonawczego, z chwilą gdy jego uzyskanie (nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu – wyrokowi Sądu Rejonowego w O. z 24 marca 2015 r.) przez skarżącą było najwcześniej możliwe, tj. niewątpliwie w okresie późniejszym niż wskazany przez organ jako ten, w którym pobrała ona nienależne świadczenie. Nadanie sformułowaniu "od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów" innej treści niż przedstawiona powyżej, a w szczególności takiej, jaką zaprezentował organ w zaskarżonej decyzji, prowadziłoby do naruszenia art. 2 Konstytucji RP poprzez uchybienie jednej z przypisanych temu przepisowi zasad, jaką jest zasada zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez to państwo prawa. Adresatami świadczenia z funduszu alimentacyjnego są bowiem podmioty w trudnej sytuacji materialnej, a przyznawane im świadczenie służy zapewnieniu bieżących środków utrzymania. Są to nadto osoby będące w posiadaniu nie tylko decyzji ostatecznej uprawniającej je do pobierania świadczenia ale także w posiadaniu wykonalnego wyroku czy ugody sądowej. Ich przekonanie o możliwości zużycia otrzymywanych świadczeń jest zatem całkowicie słuszne. Zaprzeczeniem zasadzie lojalności państwa względem obywateli wywodzonej z art. 2 Konstytucji RP byłoby nakazywanie im, już z własnych środków często bardzo szczupłych, zwrot świadczenia, które zużyły w przekonaniu, że są to działania podejmowane zgodnie z obowiązującym prawem. Tymczasem obowiązujące przepisy powinny gwarantować jednostce bezpieczeństwo prawne. Przypomnieć tu można, że takie właśnie gwarancje dają przepisy prawa cywilnego. Powództwo dłużnika alimentacyjnego skierowane przeciwko uprawnionemu może być bowiem uwzględnione tylko o tyle, o ile zobowiązanemu służyłoby prawo żądania zwrotu nadpłaconych kwot na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (por. powołany wyżej wyrok WSA w Gliwicach z 20 maja 2015 r. sygn. akt IV SA/Gl 914/14). Tym samym za niezasadne uznać należało obciążenie skarżącej obowiązkiem zwrotu świadczeń za wskazany w decyzji okres. W konsekwencji Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że kwalifikując – w stanie faktycznym sprawy - pobrane przez skarżącą świadczenie jako nienależnie pobrane, organ naruszył art. 29 ust. 2 w zw. z art. 23 ust. 1-7 i art. 2 pkt 7 ustawy w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, co powoduje konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a w zw. z art. 135 p.p.s.a. Orzeczenie w pkt II oparto na art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 19 pkt 1 w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461 ze zm.). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji, mając na uwadze przedstawiony wyżej pogląd prawny, wyda stosowne rozstrzygnięcie eliminując dotychczasowe naruszenia prawa.