I SA/Kr 1022/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia: WSA Bogusław Wolas Sędziowie: WSA Paweł Dąbek WSA Agnieszka Jakimowicz (spr.) Protokolant: specjalista Bożena Piątek po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 1 grudnia 2017 r. sprawy ze skarg B. M. na postanowienia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. z dnia 26 lipca 2017 r. nr [...], [...], w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie zarzutów na postępowanie egzekucyjne oraz odmowy wszczęcia postępowania w sprawie skargi na czynności egzekucyjne I. uchyla zaskarżone postanowienia oraz poprzedzające je postanowienia organu I instancji, II. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. na rzecz skarżącej koszty postępowania w kwocie 1.194 zł (jeden tysiąc sto dziewięćdziesiąt cztery złote). Zaskarżonymi postanowieniami z dnia 26 lipca 2017 r. o nr [...] i [...], po rozpatrzeniu zażaleń B. M., Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w K. utrzymał w mocy postanowienia Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w T. z dnia 10 maja 2017 r. nr [...] i nr [...] odpowiednio o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie zarzutów na postępowanie egzekucyjne oraz odmowie wszczęcia postępowania w sprawie skargi na czynności egzekucyjne. W uzasadnieniach przedmiotowych rozstrzygnięć wskazano, że Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w T. (działając jednocześnie jako organ egzekucyjny i wierzyciel), prowadził postępowanie egzekucyjne w oparciu o tytuły wykonawcze z dnia 14 marca 2017 r. nr [...] wystawione na zobowiązanego W. M. (prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą [...] W. ) obejmujące zaległości podatkowe w podatku od towarów i usług za okres od stycznia do maja 2014 r., wynikające z decyzji Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w Ł. z dnia 8 grudnia 2016 r. nr [...] Organ egzekucyjny w dniu 21 marca 2017 r. doręczył zobowiązanemu odpisy ww. tytułów wykonawczych wraz z zawiadomieniami z dnia 15 marca 2017 r. o zajęciu wierzytelności z rachunków bankowych. B. M., będąca żoną zobowiązanego złożyła zarzuty w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej na podstawie ww. tytułów wykonawczych z art. 33 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, tj.: 1. z art. 33 § 1 pkt 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, z uwagi na nieistnienie obowiązku i brak wymagalności decyzji Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w Ł. z dnia 8 grudnia 2016 r. nr [...], w sytuacji złożenia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 7 lutego 2017 r. nr [...] stwierdzające uchybienie terminu do wniesienia odwołania od ww. decyzji, 2. z art. 33 § 1 pkt 4, pkt 6, pkt 10 cyt. ustawy, polegający na błędzie co do osoby zobowiązanego, niedopuszczalności egzekucji oraz niespełnieniu w tytule wykonawczym wymogów określonych w art. 27 ustawy, poprzez niewskazanie w tytule wykonawczym małżonki zobowiązanego B. M. i skierowanie egzekucji do majątku wspólnego zobowiązanego i jego żony w oparciu o tytuł wykonawczy wystawiony z naruszeniem art. 27c cyt. ustawy, 3. z art. 33 § 1 pkt 7 cyt. ustawy, poprzez brak doręczenia upomnienia, o którym mowa w art. 15 § 1, 4. z art. 33 § 1 pkt 1 cyt. ustawy, poprzez prowadzenie egzekucji pomimo nieistnienia obowiązku objętego ww. tytułami wykonawczymi w zakresie błędnego naliczenia odsetek za zwłokę od dnia 29 października 2015 r., tj. od dnia wszczęcia postępowania kontrolnego do dnia doręczenia decyzji Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w Ł., które to odsetki nie podlegały naliczeniu zgodnie z art. 24 ust. 5 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej, z uwagi na okres trwania postępowania kontrolnego przekraczający 6 miesięcy. Jednocześnie złożyła ona skargę na czynności egzekucyjne, zarzucając naruszenie art. 27c ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, poprzez zajęcie rachunków bankowych wchodzących w skład majątku wspólnego jej oraz męża w sytuacji, gdy tytuły wykonawcze będące podstawą dokonanego zajęcia nie wskazują jej jako osoby zobowiązanej. Organ egzekucyjny w dniu 10 maja 2017 r. odmówił wszczęcia postępowania zarówno dotyczącego zgłoszonych zarzutów, jak i skargi. B. M. złożyła w odpowiedzi zażalenia podnosząc naruszenie art. 1a pkt 20, art. 27 § 1 oraz art. 33 do 35 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji poprzez uznanie, że nie przysługuje jej legitymacja do złożenia zarzutów w ramach toczącego się postępowania egzekucyjnego na podstawie przepisu art. 33 cyt. ustawy oraz skargi na czynności egzekucyjne. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w K. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienia. Wskazał, że zarzuty, o których mowa w art 33 § 1 cyt. ustawy, jak i skarga na czynności egzekucyjne, uregulowana w art. 54 § 1 cyt. ustawy są środkami zaskarżenia, które służą wyłącznie zobowiązanemu. Jest to dla strony podstawowy środek obrony przed niezgodnym z prawem wszczęciem egzekucji do jej majątku. Zgodnie zatem z zawartą w art. 1a pkt 20 cyt. ustawy definicją, ilekroć jest mowa o zobowiązanym rozumie się przez to osobę prawną albo jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej albo osobę fizyczną, która nie wykonała w terminie obowiązku o charakterze pieniężnym lub obowiązku o charakterze niepieniężnym. Jak wynika z powyższego, zobowiązanym jest generalnie podmiot uchylający się od terminowego wykonania obowiązku. Przepis ten nie odnosi się jednocześnie w żaden sposób do przedmiotu egzekucji, z którego ma być zaspokojony egzekwowany obowiązek. Oznacza to, że podmiot, od którego nie można w świetle prawa żądać wykonania obowiązku nawet w sytuacji objęcia go postępowaniem egzekucyjnym dotyczącym cudzego obowiązku, nie może skutecznie wnieść skargi na czynności egzekucyjne organu egzekucyjnego lub egzekutora, czy na przewlekłość postępowania egzekucyjnego, jak również złożyć skutecznie zarzutów. W przedmiotowych tytułach wykonawczych, na podstawie których prowadzona jest egzekucja wskazano jako zobowiązanego W. M.. B. M. nie jest zobowiązaną, wskazaną w tytule wykonawczym. Zgodnie z art. 61a § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, gdy żądanie, o którym mowa w art. 61, zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Jeżeli na skutek odmowy wszczęcia postępowania, organ nie prowadzi postępowania administracyjnego i nie rozstrzyga sprawy co do jej istoty, to należy przyjąć, że w postanowieniu wydanym w trybie art. 61a § 1 cyt. kodeksu organ nie może formułować wniosków i ocen dotyczących meritum żądania. Instytucja odmowy wszczęcia postępowania kończy się aktem formalnym, po zbadaniu kontekstu sprawy. Przepis art. 61a § 1 cyt. kodeksu wskazuje na przyczyny stanowiące podstawę odmowy wszczęcia postępowania - tj. złożenie żądania przez osobę niebędącą stroną prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Od powyższych postanowień B. M. złożyła skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, zarzucając naruszenie art. 1a pkt 20, art. 27 § 1 oraz art. 33 do art. 35 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w zw. z art. 61a § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez uznanie, że skarżącej nie przysługuje legitymacja do złożenia zarzutów w ramach toczącego się postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 33 cyt. ustawy w administracji oraz skargi na czynności egzekucyjne, gdyż nie została ona wyszczególniona jako zobowiązana na tytule wykonawczym, w sytuacji gdy prawidłowa wykładnia przywołanych wyżej przepisów prowadzi do uznania, że w przypadku skierowania egzekucji do majątku wspólnego małżonkowi zobowiązanego przysługuje prawo do złożenia zarzutów w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego, jak również wniesienia skargi w trybie art. 54 ustawy egzekucyjnej. W konsekwencji wniosła o uchylenie zaskarżonych postanowień oraz zasądzenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że stanowisko organu prowadzi do całkowitego pozbawienia małżonka zobowiązanego możliwości ochrony praw w toku toczącego się postępowania egzekucyjnego, co musi być uznane za niekonstytucyjne i naruszające podstawowe prawa osoby, z której majątku prowadzona jest egzekucja. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w K. wniósł w odpowiedzi na skargi o ich oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonym postanowieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie połączył do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy o sygn. akt I SA/Kr 1022/17 oraz I SA/Kr 1023/17 i postanowił prowadzić je pod wspólną sygn. akt I SA/Kr 1023/17, albowiem pozostają one w merytorycznym związku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Na wstępie należy zauważyć, iż zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 z późn. zm.) oraz w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1370) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 cytowanej ustawy, sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). W kontekście powyższego trzeba zaznaczyć, że każde naruszenie przepisów prawa materialnego, czy procesowego należy oceniać przez pryzmat jego wpływu na treść rozstrzygnięcia. Ponadto, zgodnie z art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd co do zasady rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co oznacza, iż Sąd zobowiązany jest dokonać oceny legalności zaskarżonego aktu niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze. Dokonując kontroli zaskarżonych postanowień w oparciu o wyżej opisane zasady, orzekający w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że naruszają one prawo w sposób powodujący konieczność wyeliminowania ich z obrotu prawnego, a zatem skargi zasługują na uwzględnienie. Poza sporem pozostaje, że organ egzekucyjny skierował postępowanie egzekucyjne do majątku wspólnego skarżącej oraz jej męża w sytuacji, gdy zobowiązanym był wyłącznie mąż skarżącej. Sporną natomiast pozostaje kwestia, czy skarżącej przysługuje uprawnienie do złożenia zarzutów co do egzekucji oraz skargi na czynności egzekucyjne. W ocenie organu skoro nie jest ona zobowiązanym w rozumieniu ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, to nie przysługują jej uprawnienia zarezerwowane wyłącznie dla zobowiązanego, a za takie przyjął prawo do złożenia zarzutów oraz wniesienia skargi. W pierwszym rzędzie należy wskazać, że w orzecznictwie jak i w doktrynie prezentowane są dwa odmienne stanowiska co do tego, czy małżonkowi zobowiązanego w przypadku skierowania egzekucji administracyjnej do majątku wspólnego przysługuje legitymacja do złożenia zarzutów. Pierwsze z nich – na które powołuje się organ – stoi na stanowisku, że obowiązek wystawienia tytułu wykonawczego na oboje małżonków w przypadku kierowania egzekucji obowiązków ciążących na jednym z nich do majątku wspólnego nie oznacza, że małżonek niebędący zobowiązanym ma takie same uprawnienia w postępowaniu egzekucyjnym jak małżonek, będący zobowiązanym (por. wyrok NSA z dnia 6 stycznia 2010 r., sygn. akt II FSK 1155/08). Drugi zaś pogląd, który Sąd I instancji przyjął za własny, mówi, że legitymacja do złożenia zarzutu przysługuje zawsze małżonkowi zobowiązanego w przypadku skierowania egzekucji do majątku wspólnego (por. wyrok NSA z dnia 24 listopada 2016 r., sygn. akt II GSK 1183/15, z dnia 3 kwietnia 2012 r., sygn. akt II GSK 36/11, wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. akt I SA/Bd 1155/14, wyroki WSA w Opolu z dnia 1 lipca 2009 r., sygn. akt I SA/OP 186/09 oraz z dnia 13 lipca 2009 r., sygn. akt I SA/OP 221/09; a także A. Cudak "Podmioty legitymowane do wniesienia zarzutów w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej"; ZNSA, nr 4/2009, str. 18-30). Skarżąca chce zrealizować prawo, o jakim mowa w art. 33 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1201). Podstawy prawne zarzutów wymienione w art. 33 cyt. ustawy mają różnorodny charakter, gdyż wnoszący zarzuty może m.in. kwestionować dopuszczalność egzekucji lub zastosowanego środka egzekucyjnego ze względów formalnych lub merytorycznych, zarzucać wierzycielowi lub organowi egzekucyjnemu istotne uchybienia proceduralne czy też podawać w wątpliwość celowość wszczęcia egzekucji lub zastosowania danego środka egzekucyjnego. Rola zarzutu w postępowaniu egzekucyjnym sprowadza się przede wszystkim do jednego ze sposobów weryfikacji czynności organów egzekucyjnych mających służyć ochronie adresata czynności, który może być wykorzystany wyłącznie na etapie wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Generalnie przesłankami dopuszczalności prowadzenia egzekucji są okoliczności, których istnienie jest warunkiem możliwości prowadzenia egzekucji. Jeżeli zaś chodzi o podstawy odpowiedzialności małżonka, to zgodnie z art. 29 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 201 z późn. zm.) w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność, o której mowa w art. 26, obejmuje majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka. Wskutek tych zapisów następuje rozciągnięcie odpowiedzialności na majątek wspólny, o którym mowa w art. 31 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 682), który stanowi, że z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków. Majątek wspólny małżonków jest współwłasnością łączną. Cechuje się ona tym, że w czasie trwania małżeństwa nie podlegają ani wyodrębnieniu udziały każdego z małżonków (cały majątek wspólny przysługuje w całości zarówno żonie, jak i mężowi), ani majątek wspólny nie może zostać podzielony. Oznacza to równocześnie, że majątek ten jest zarówno majątkiem tego z małżonków, na którym spoczywa dług publiczny, jak i majątkiem drugiego. Zatem nie ma wątpliwości co do tego, że małżonek zobowiązanego w takim wypadku jest adresatem czynności egzekucyjnych i to on poniesie majątkowe konsekwencje długu. Co więcej chodzi o jego własność, prawo chronione także na poziomie Konstytucji w art. 64. Odpowiedzialność małżonka jest rozumiana jako dopuszczalność stosowania przewidzianych prawem środków, zmierzających do przymusowego wyegzekwowania podatków z jego majątku. Małżonek de facto odpowiada wspólnym, a więc swoim majątkiem, bez ograniczeń kwotowych i wyłączania z niego określonych składników. Odpowiedzialność małżonka powstaje z mocy prawa, wraz z wystawieniem na niego tytułu wykonawczego, bez konieczności wydawania jakichkolwiek decyzji na niego przez organ podatkowy. Co więcej nie ma on na te decyzje wpływu. Dodatkowo odpowiedzialność jest ustalona bez względu na zmiany majątkowe pomiędzy małżonkami (art. 29 § 2 Ordynacji podatkowej). Ostatecznie odpowiedzialność małżonka może istnieć przez cały okres, w którym ciąży na jego małżonku (zobowiązanym) zobowiązanie podatkowe. Zatem odpowiedzialność ta na etapie postępowania egzekucyjnego prowadzonego w oparciu o art. 27c ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, jest zbieżna z odpowiedzialnością małżonka zobowiązanego, bo mimo, że jego zobowiązanie wynika z długu małżonka i ograniczone jest do majątku wspólnego, ciężar dolegliwości majątkowych jest taki sam. To wszystko oznacza, że tylko wyraźny i konstytucyjnie poprawny zapis ustawy mógłby pozbawić ochrony małżonka niezobowiązanego w postępowaniu egzekucyjnym, a takiego przepisu nie ma. W ocenie Sądu w takim wypadku nie można interpretować zapisu art. 1 pkt 20 cyt. ustawy, jako stojącego na przeszkodzie by przyznać skarżącej prawo do złożenia zarzutów. Wprawdzie z art. 1a pkt 20 cyt. ustawy wynika, że ilekroć w ustawie jest mowa o zobowiązanym - rozumie się przez to osobę prawną albo jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej albo osobę fizyczną, która nie wykonała w terminie obowiązku o charakterze pieniężnym (...); z kolei przepisy ustawy łączą prawo zarzutów z osobą zobowiązanego (art. 33 § 2, art. 34 § 1 a i § 5 czy art. 35 § 1 cyt. ustawy); również w art. 27 § 1 pkt 9 zapisano, iż tytuł wykonawczy zawiera pouczenie zobowiązanego o przysługującym mu w terminie 7 dni prawie zgłoszenia do organu egzekucyjnego zarzutów w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego; dodatkowo art. 27c cyt. ustawy oczywiście różnicuje małżonka i zobowiązanego, traktując tylko tego jednego jako zobowiązanego - jednak w świetle wcześniej przedstawionych argumentów, w szczególności sięgania do jego majątku, nie jest to wystarczające, by usprawiedliwić pozbawienie adresata czynności egzekucyjnych ochrony w postaci zarzutów o jakich mowa w art. 33 cyt. ustawy. W przeciwnym razie małżonek dłużnika pozbawiony zostałby jakiejkolwiek ochrony. Nie mógłby bowiem żądać wyłączenia majątku wspólnego (bo z niego odpowiada) ani podnosić innych zarzutów. Pozostawienie współmałżonka odpowiedzialnego majątkiem wspólnym za zobowiązania podatkowe (lub zobowiązania o podobnym statusie) drugiego z małżonków na zasadzie art. 29 Ordynacji podatkowej bez ochrony prawnej (brak gwarancji czynnego uczestnictwa w postępowaniu poprzez doręczanie tytułu wykonawczego, zawiadomień o dokonanych czynnościach, składanie środków zaskarżania) byłoby działaniem naruszającym standardy gwarancji konstytucyjnych państwa prawa. Powyższe rozważania skoncentrowane były na instytucji zarzutów zgłaszanych w toku postępowania egzekucyjnego. Subsydiarny środek zaskarżenia, jakim jest skarga na czynności egzekucyjne, o której mowa w art. 54 § 1 cyt. ustawy, opiera się wprawdzie na innych podstawach, pełniąc inną rolę niż zarzuty, lecz z literalnego brzmienia cyt. przepisu wynika, że przysługuje ona podobnie jak zarzuty – zobowiązanemu. Z tego też względu, w świetle powyższej argumentacji, którą można zdaniem Sądu odnieść również do skargi na czynności egzekucyjne, nie ma podstaw, aby odmówić małżonkowi zobowiązanego legitymacji do zastosowania tego środka ochrony, gdyż również w tym przypadku pozbawiłoby go to konstytucyjnie zagwarantowanego prawa do obrony własnego majątku. Podczas ponownego rozpatrzenia sprawy organy wezmą pod uwagę zaprezentowaną powyżej wykładnię przepisów i przez jej pryzmat ocenią legitymację skarżącej do złożenia zarzutów oraz skargi na czynności egzekucyjne. Z powołanych wyżej przyczyn Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jak w pkt I sentencji. O kosztach postępowania orzeczono stosownie do art. 200 w zw. z art. 205 § 1 cyt. ustawy.