I SA/Kr 301/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesław Kuśnierz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 lipca 2017 r. sprzeciwu M.K. od postanowienia Referendarza Sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 czerwca 2017 r. oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi M.K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 24 stycznia 2017 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tyt. składek na ubezpieczenie społeczne postanawia zmienić postanowienie Referendarza Sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 czerwca 2017 r., sygn. akt I SA/Kr 301/17, w ten sposób, że: 1. umorzyć postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, 2. ustanowić na rzecz M.K. adwokata z urzędu, którego wyznaczy Okręgowa Rada Adwokacka. M.K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 24 stycznia 2017 r., nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tyt. składek na ubezpieczenie społeczne. Do skargi załączył wniosek o zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W oświadczeniu zawartym w formularzu PPF wnioskodawca wyjaśnił, że prowadzi wspólne gospodarstwo z żoną A.K., synem S.K. ur. w 2002 r. oraz córką K.K. ur. w 2007 r. Jedynym dochodem rodziny jest wynagrodzenie M.K. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w wysokości 1.899,30 zł miesięcznie netto. W uzasadnieniu wniosku M.K. stwierdził , iż stałe wydatki rodziny obejmują kwotę ok. 1.600 zł miesięcznie i składają się na nie: koszty utrzymania – 1.000 zł, rata kredytu – 400,86 zł, koszty uczęszczania dzieci do szkoły – 200 zł. W złożonym oświadczeniu do stałych wydatków zaliczył natomiast: czynsz za najem lokalu – 2.500 zł, opłatę za energię elektryczną- 300 zł, koszty biletu okresowego – 78 zł, koszty internetu w biurze – 45 zł, opłatę za telefon – 80 zł. Zaznaczył też, że nie posiada oszczędności ani nieruchomości. Małżonkowie są współwłaścicielami samochodu osobowego marki Mercedes Benz E 220 kombi, rok prod. 2001, o wartości rynkowej ok. 5.500 zł. Referendarz uznał, że dane przedstawione we wniosku były niewystarczające do oceny stanu majątkowego i możliwości płatniczych Skarżącego, jako że część z nich, jak choćby czynsz najmu, przewyższa dochód z prowadzonej działalności gospodarczej. Referendarz wezwał Skarżącego, pod rygorem oddalenia wniosku, do przedłożenia: - spisu miesięcznych wydatków rodziny, związanych z bieżącymi potrzebami, popartego odpowiednimi rachunkami, - oświadczenia określającego czy czynsz za najem lokalu w wysokości 2.500 zł., płacony jest za lokal, w którym mieszka rodzina, czy za lokal przeznaczony na działalność gospodarczą, - wyciągów z kont bankowych M.K. (zarówno osobistych jak i firmowych), obejmujących operacje z ostatnich trzech miesięcy i ich obecny stan, - wyciągów z jego lokat bankowych, - wyciągów z kont bankowych A.K., obejmujących operacje z ostatnich trzech miesięcy i ich obecny stan, - wyciągów z jej lokat bankowych, - zeznań podatkowych wnioskodawcy i jego małżonki, za 2016 r. lub odpowiednich zaświadczeń z urzędu skarbowego o uzyskanych przez nich dochodach i przychodach w 2016 r., - zaświadczenia z właściwego Wydziału Ewidencji Pojazdów i Kierowców o samochodach będących własnością, współwłasnością M.K. (obejmującego ich markę i rok produkcji), lub o ich braku, - oświadczenia określającego czyją własnością jest lokal, w którym mieszka rodzina, wraz z numerem księgi wieczystej, obejmującej tę nieruchomość, Wezwanie zostało doręczone Skarżącemu 2 maja 2017 r. Skarżący nie nadesłał przedmiotowych dokumentów istotnych z punktu widzenia oceny i wyjaśnienia jego sytuacji finansowej. Nie ustosunkował się też w żaden sposób do ww. wezwania. Następnie postanowieniem z dnia 17 marca 2017 r. Referendarz Sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek Skarżącego o zwolnienie od kosztów i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia referendarz wskazał, że Skarżący nie udostępnił dokładnych i obszernych informacji na temat sytuacji majątkowej i finansowej swojej oraz wszystkich domowników. Brak danych w tym zakresie uniemożliwił referendarzowi analizę finansową, określającą relację wydatków gospodarstwa domowego do jego dochodów. To z kolei, wyklucza przyznanie prawa pomocy, zwłaszcza w sytuacji kiedy rodzaje wydatków nie są dokładnie sklasyfikowane, pod względem ponoszenia ich przez budżet domowy. Odpis postanowienia został doręczony Skarżącemu 26 czerwca 2017 r. Od powyższego rozstrzygnięcia Skarżący złożył w terminie sprzeciw. Wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, ewentualnie częściowym. W uzasadnieniu podniósł, że referendarz wzywał go o dodatkowe dokumenty, podczas gdy we wniosku określił dokładnie swoja aktualną sytuację finansową. Wskazał, że nie miał złej woli w kwestii współpracy z sądem, nie przypomina sobie wezwania referendarza i przedkłada żądane dokumenty wraz ze sprzeciwem. Podniósł, że referendarz ustalił, że wydatki Skarżącego przekraczają dochody, co tym bardziej przemawia za przyznaniem prawa pomocy. Do sprzeciwu Skarżący załączył: - oświadczenie, że: - czynsz za najem lokalu w wysokości 2.000 zł brutto plus 23% podatku VAT oraz koszty wody, ścieków i wywozu śmieci płacony jest za lokal w K. przy ul. K., w którym prowadzi działalność gospodarczą, - właścicielami nieruchomości rolnej zabudowanej, na której znajduje się budynek, w którym mieszka jego rodzina jest jego żona i teść po połowie, - nie udało mu się pozyskać w systemie informatycznym BOK PGNiG faktur za gaz, które prześle po uzyskaniu takiej możliwości do Sądu, - kserokopię ww. umowy najmu, - zaświadczenie ze Starostwa Powiatowego w K. filia w K., potwierdzającego, że były bądź są zarejestrowane na M.K: - ww. Mercedesa (właściciele Skarżący i jego żona), - skuter Longjia Alien 50, BS Sting, zgodnie z oświadczeniem Skarżącego zakupiony przez teścia Skarżącego do remontu, - pojazd Fiat 126P 650, który według Skarżącego nie jest jego własnością, a pracownicy starostwa nie byli w stanie odszukać obecnego statusu auta, - faktury za internet, - zeznania podatkowe Skarżącego i jego żony, określające przychód na 58.631 zł a dochód na 12.548,34 zł, - wyciągi z kont Skarżącego, firmowego i żony, o obrotach od 1 kwietnia 2017 r. do 30 czerwca 2017 r. odpowiednio ok. 15.000 zł, 11.000 zł i 6.000 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 259 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369, dalej: P.p.s.a.) od postanowień wydanych przez referendarza sądowego przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Stosownie natomiast do art. 260 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. e P.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, Stosownie zaś do art. 249a P.p.s.a. jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. Niewątpliwym jest zatem, że sprawa ze skargi na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia należy do spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, zatem Skarżącemu przysługuje w sprawie ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych (opłat sądowych i wydatków). Skoro w niniejszej sprawie nie istnieje obowiązek ponoszenia opłat sądowych, to również postępowanie wszczęte wnioskiem o zwolnienie od obowiązku uiszczenia tych opłat podlega umorzeniu na podstawie art. 249a P.p.s.a. Stosownie do art. 243 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Z art. 246 § 1 tej ustawy wynika natomiast, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy, jakkolwiek ma gwarantować realizację prawa strony do sądu, to jednak stanowi wyłom od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP). Odstępstwo od wyżej określonego konstytucyjnego obowiązku może być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04 - wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z tych też względów w orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie NSA z 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe wyjątkowo, w przypadku osób bez majątku, żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt II FZ 545/09). Z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika, że to na podmiocie ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek wykazania, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. To strona ma wykazać taką sytuację materialną, która uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy. Brzmienie tego przepisu nie pozostawia przy tym wątpliwości, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do uprawdopodobnienia, że zachodzą uwarunkowania przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z 26 września 2013 r., sygn. II OZ 792/13, postanowienie NSA z 16 lutego 2012 r., sygn. akt I FZ 26/12) Wnioskodawca ma też obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Umożliwia to art. 255 P.p.s.a. poprzez wezwanie strony skarżącej o przedłożenie dodatkowych oświadczeń lub dokumentów, co stanowi rodzaj uzupełniającego postępowania dowodowego, dzięki któremu wydane orzeczenie opierać się będzie o zasadę prawdy materialnej (por. postanowienie NSA z 11 lutego 2014 r., sygn. II FZ 1474/13, postanowienie NSA z 15 marca 2012 r., sygn. II FZ 175/12), Należy wskazać, że w sprawie Skarżący nie uczynił zadość wezwaniu referendarza, co świadczy o prawidłowości postanowienia referendarza w części dotyczącej przyznania adwokata z urzędu na chwilę wydania przez niego orzeczenia. Jednakże Skarżący nadesłał większość żądanych dokumentów załączając je do sprzeciwu. Słusznie referendarz zwrócił uwagę, że aby rzetelnie ocenić zdolności płatnicze Skarżącego, należy dysponować dokładnymi i obszernymi informacjami na temat jego sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej. Informacje te powinien dostarczyć Wnioskodawca tak, aby orzekający mógł przeprowadzić pewnego rodzaju symulację finansową, określającą relację wydatków gospodarstwa domowego do jego dochodów, z uwzględnieniem posiadanych nieruchomości, oszczędności i przedmiotów wartościowych. Skarżący w załączeniu do sprzeciwu załączył liczne dokumenty, z których wynika m.in., że czynsz za najem lokalu w wysokości 2.000 zł oraz koszty wody, ścieków i wywozu śmieci płacony jest za lokal, w którym prowadzi działalność gospodarczą. Co prawda Skarżący winien był uwzględnić w formularzu PPF, że współwłaścicielem nieruchomości rolnej zabudowanej, na której znajduje się budynek, w którym mieszka jego rodzina, jest m.in. jego żona. Powyższe nie wpływa jednak na całościową ocenę sytuacji materialnej rodziny Skarżącego. W konsekwencji Sąd uznał, że wątpliwości wyartykułowane przez Referendarza w wezwaniu i uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia zostały wyjaśnione, a zestawienie przychodów i wydatków czteroosobowej rodziny Skarżącego jawi się jako rzetelne i wiarygodne. Skarżący przedstawił zaświadczenie ze Starostwa Powiatowego w K. filia w K., z którego wynika, że na Skarżącego, jako właściciela zarejestrowane są trzy pojazdy o niewielkiej wartości, 16 letni samochód osobowy, chiński skuter oraz Fiat 126P. Skarżący przedstawił również zeznania podatkowe swoje i żony oraz wyciągi z kont Skarżącego, firmowego i żony, z których wynika, że rodzina Skarżącego ma dochody na granicy ubóstwa, a obroty na ww. kontach świadczą jedynie o niezbędnych transakcjach umożliwiających prowadzenie działalności gospodarczej i funkcjonowanie na podstawowym poziomie. W świetle powyższego Sąd stwierdza, że dysponując uzupełnionymi na dzień orzekania aktami należało zmienić postanowienie referendarza, bowiem wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy należało umorzyć w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych, a uwzględnić w części dotyczącej ustanowienia adwokata z urzędu. Należy też wskazać, że zgodnie z art. 257 P.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy, który nie został złożony na urzędowym formularzu lub którego braków strona nie uzupełniła w zakreślonym terminie, pozostawia się bez rozpoznania. W tym zakresie wątpliwości związane z przedłożeniem dokumentów źródłowych złożonych na etapie sprzeciwu należało rozstrzygnąć na korzyść Skarżącego, zważywszy w szczególności na treść art. 243 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o prawo pomocy może być składany wielokrotnie, na każdym etapie postępowania. Wobec wskazanych okoliczności, w szczególności przesłania dokumentów źródłowych należało stwierdzić, że Skarżący wystarczająco dokładnie przedstawił swoją sytuację finansową i zdolności płatnicze, co uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy w części, przez ustanowienie na jego rzecz adwokata z urzędu. Wobec powyższego Sąd działając na podstawie art. 260, art. 246 oraz art. 249a P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.