I SA/Kr 498/13

|Sygn. akt I SA/Kr 498/13 | W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 lipca 2013 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Beata Cieloch, Sędziowie: WSA Ewa Michna (spr.), WSA Nina Półtorak, Protokolant: Iwona Sadowska - Białka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 lipca 2013 r., sprawy ze skargi M.P., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 12 lutego 2013 r. Nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek, uchyla zaskarżoną decyzję. Ponownie wydaną decyzją z dnia 12 lutego 2013 r., nr [...]Zakład Ubezpieczeń Społecznych, utrzymał w mocy swoją decyzję, którą odmówiono skarżącej M. P. umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą na ubezpieczenia zdrowotne oraz za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek na ubezpieczenia społeczne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, a ponadto umorzono postępowanie w zakresie dotyczącym należności z tytułu nieopłaconych składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych na ubezpieczenia społecznie i ubezpieczenie zdrowotne. Decyzje te zostały wydane w następującym stanie faktycznym: Skarżąca wnioskiem z dnia 2 listopada 2009 r. wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) o ponowne rozpatrzenie sprawy swojego wniosku z dnia 6 lipca 2009 r. o umorzenie w całości zaległości - rozstrzygniętego decyzją z dnia 20 października 2009 r. (decyzja wydana w tej sprawie dnia 19 lutego 2010 r. oraz poprzedzająca ją decyzja z dnia 20 października 2009 r. zostały uchylone wyrokiem Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Krakowie z dnia 14 lipca 2010 r. I SA/Kr 577/10). W ww. wniosku z dnia 2 listopada 2009 r. skarżąca zawarła jednak dodatkowe żądanie (w przypadku negatywnego rozpatrzenia wniosku o umorzenie całości zaległości) umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne w znacznej części. ZUS decyzją z 26 kwietnia 2010 r. odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą i za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz umorzył postępowanie w zakresie dotyczącym należności (składek i odsetek za zwłokę) z tytułu należności składkowych za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych. Organ stwierdził, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynikało, że nie zaistniały przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, o których mowa w art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) dalej powoływanej jako: "u.s.u.s.". Nie wystąpiły również przesłanki umorzenia zawarte w rozporządzeniu Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Natomiast w zakresie umorzenia składek za ubezpieczonych nie będących płatnikami składek organ stwierdził, że był zobowiązany do umorzenia postępowania, ponieważ zgodnie z art. 30 u.s.u.s. do tych składek nie stosowało się przepisów o umorzeniu. Analogicznie w przypadku składek na ubezpieczenie zdrowotne. Skarżąca w dniu 18 maja 2010 r. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, argumentując, że jej sytuacja majątkowa i osobista (rodzinna) wskazuje, że uiszczenie należnych składek zagrozi jej egzystencji. Decyzją z 27 lipca 2010 r., ZUS utrzymał w mocy swoją decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji i szczegółowo odniósł się do argumentacji wniosku. Wyrokiem z dnia 19 stycznia 2011 r., I SA/Kr 1481/10 (utrzymanym w mocy wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 października 2012 r., I GSK 1353/11) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uchylił decyzję z dnia 27 lipca 2010 r. z innych przyczyn niż wskazane w skardze. Sąd uznał bowiem, że w sprawie doszło do naruszenia art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a., który nakazuje wyłączenie od udziału w postępowaniu pracownika organu administracji publicznej biorącego udział w niższej instancji w wydaniu zaskarżonej decyzji. Z tych też powodów Sąd nie mógł badać kontrolowanej decyzji w dalszej części. Organ ponownie rozpatrując sprawę ustalił, że należności z tytułu nieopłaconych składek zostały skierowane do przymusowego dochodzenia przez Dyrektora Oddziału ZUS, który dokonał zajęcia świadczenia emerytalno-rentowego skarżącej. Z uwagi na zbieg administracyjnego i sądowego postępowania egzekucyjnego Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w O. został wyznaczony do łącznego prowadzenia postępowania. Powyższa egzekucja okazała się być skuteczna, a uzyskane w toku postępowania środki systematycznie zmniejszały figurujące na koncie zadłużenie. Organ wskazał, że skarżąca prowadzić miała wspólne gospodarstwo domowe z mężem. Rodzina utrzymywała się z emerytury skarżącej w kwocie 1 343,66 zł netto i emerytury męża w wysokości 1 635,90 zł netto. Z emerytury skarżącej dokonywane były potrącenia w wysokości 401,55 zł. Rodzina ponosiła miesięczne wydatki z tytułu opłat w łącznej kwocie 260,48 zł, z tytułu spłaty raty kredytu i karty kredytowej wydaje 333,58 zł, natomiast na zakup lekarstw w okresie od 16 lutego 2012 r. do 5 stycznia 2013 r. wydano łącznie kwotę 2 168,64 zł. Dodatkowo rodzina ponosiła wydatki na usługi opiekuńcze męża skarżącej w wysokości 39,90 zł. Z dokumentów wynikało, że skarżąca została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności do dnia 30 kwietnia 2013 r., natomiast mąż zaliczony został do znacznego stopnia niepełnosprawności do dnia 31 marca 2013 r. Głównym problemem pozostawały schorzenia członków rodziny i ponoszone w związku z tym wydatki. Zdaniem organu nie zostały spełnione przesłanki do umorzenia zadłużenia określone w art. 28 ust. 2 i 3 ustawy o s.u.s. Stwierdzono także, że brak jest podstaw do umorzenia należności w oparciu o przepis § 3 ust. 1 pkt 2 ww. rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Skarżąca nie wykazała konieczności ponoszenia ponadprzeciętnych kosztów utrzymania, ani leczenia. Nie przedłożyła żadnych dokumentów potwierdzających niezaspokojenie potrzeb bytowych. Dochód dyspozycyjny rodziny wynosił 1 815,83 zł i nie mógł, zdaniem organu, być uznany w odniesieniu do zasad współżycia społecznego za znikomy. Egzekucja była skuteczna, a należności z tytułu nieopłaconych składek były systematycznie spłacane w drodze potrąceń z emerytury. Możliwości zarobkowania zobowiązanej ze względu na stan zdrowia były wprawdzie istotnie ograniczone, jednakże skarżąca i jej mąż otrzymywali świadczenia emerytalne z ubezpieczenia społecznego, które przysługują niezależnie od stanu zdrowia. W konsekwencji, organ wymienioną na wstępie decyzją z dnia 12 lutego 2013 r. utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję. Jednakże w tekście rozstrzygnięcia tejże decyzji wymieniona została decyzja "z dnia 27 lipca 2010 roku nr [...]". Dopiero po wniesieniu skargi, postanowieniem z dnia 5 kwietnia 2013 r. ZUS sprostował z urzędu oczywistą pomyłkę w trybie art.113 §1 k.p.a. poprzez zastąpienie słów: "decyzję z dnia 27 lipca 2010 roku nr [...]" słowami: "decyzję z dnia 26 kwietnia 2010r. znak[...]". Postanowienie zawierało pouczenie, że zgodnie z art. 83b ust. 2 u.s.u.s. nie przysługuje na nie zażalenie. W skardze wniesionej do tutejszego Sądu na ww. decyzję skarżąca zarzuciła: 1. rażące naruszenie przepisu art. 138 § 1 kpa, poprzez utrzymanie w mocy decyzji ostatecznie wyeliminowanej z obrotu prawnego, 2. naruszenie prawa materialnego, poprzez uznanie, że w sprawie zachodzą przesłanki do umorzenia postepowania w części dotyczącej składek finansowanych przez ubezpieczonych nie będących płatnikami, 3. naruszenie reguł uznania administracyjnego poprzez sprzeczność istotnych ustaleń z treścią rozstrzygnięcia, 4. naruszenie reguł oceny dowodów, poprzez uznanie, ze w sprawie nie zachodzą przesłanki umożliwiające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Skarżąca wskazała, że ww. decyzja z dnia 27 lipca 2010 r. nr [...] została wyeliminowana z obrotu prawnego ww. wyrokiem z dnia 19 stycznia 2011 r., I SA/Kr 1481/10. Dodatkowo dowodziła, że w sprawie zostały popełnione tożsame błędy wytknięte przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w ww. wyroku z dnia 14 lipca 2010 r., I SA/Kr 577/10. Organ wniósł o oddalenie skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. W rozpatrywanej sprawie zaskarżona decyzja utrzymywała w mocy decyzję z dnia 26 kwietnia 2010 r. m. in. umarzającą postępowanie w zakresie dotyczącym należności z tytułu składek za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych, a obejmujących zarówno należność główną jak i odsetki. Rację jednak miała skarżąca powołując się na pogląd prawny wyrażony w ww. wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 14 lipca 2010 r., I SA/Kr 577/10. Orzekający ówcześnie Sąd ( w sprawie skarżącej) wyraźnie zauważał, że: "organ w sposób nieuprawniony przyjął, że przepis art. 30 ustawy, zgodnie z którym do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie stosuje się art. 28 i 29, odnosi się do wszelkich należności z tytułu składek, czego konsekwencją było błędne umorzenie postępowania w zakresie umorzenia odsetek za zwłokę od składek na ubezpieczenia zdrowotne i społeczne za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych. Podnieść bowiem należy, że wyjątek od zasady dopuszczalności umarzania «należności z tytułu składek» objęty art. 30 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest ściśle określony: umorzenia nie stosuje się do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek. Wyjątki muszą być interpretowane ściśle, a to oznacza, że inne «należności z tytułu składek» (odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowej opłaty), także powiązane ze składkami, które nie podlegają umorzeniu (składkami finansowanymi przez ubezpieczonych niebędących płatnikami tych składek), mogą być umarzane w całości lub w części na podstawie art. 28 ust. 1 tej ustawy. Zatem nawet wtedy, gdy umorzenie samych składek jest niedopuszczalne, możliwe jest, gdy zachodzą warunki umorzenia wymienione w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych, umorzenie innych «należności z tytułu składek» (por. wyrok NSA z dnia 9 września 2008 r., sygn. akt II GSK 322/08, wyrok NSA z dnia 21 stycznia 2009 r., II GSK 679/08, LEX nr 484061). Dokonując błędnej wykładni wyżej wskazanego przepisu organ rentowy wydał w tym zakresie rozstrzygnięcie o charakterze procesowym, zamiast zbadać materialne przesłanki umorzenia". Orzekający w niniejszej sprawie Sąd w całości powyższy pogląd podziela. W ponownym postępowaniu (które toczyło się trzy lata po dacie wydania pierwotnej decyzji) organowi umknął fakt, że w istocie pierwotna decyzja z dnia 26 kwietnia 2010 r. dotyczyła odmowy umorzenia należności za osobę prowadzącą działalność gospodarczą i za pracowników w części finansowanej przez płatnika (pkt 1 decyzji), a także umorzenia postępowania w zakresie dotyczącym składek za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych oraz odsetek za zwłokę z tytułu tych składek. W tej ostatniej części, organ utrzymując w mocy, poprzednio wydaną decyzję w całości naruszył ww. art. 30 u.s.u.s. Jak już Sąd powyżej uzasadniał nie mogło zostać umorzone postępowanie w części dotyczącej odsetek za zwłokę od składek za pracowników finansowanych przez ubezpieczonych. W konsekwencji Sąd uchylił zaskarżoną decyzje na zasadzie art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270). Przepisy te stanowią, że Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a) lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c ). Odnosząc się natomiast do zarzutów dotyczących nieważności decyzji ze względu na utrzymanie w mocy decyzji nieistniejącej ( z dnia 27 lipca 2010 r.) tj. wyeliminowanej z obrotu ww. wyrokiem z dnia 19 stycznia 2011 r., I SA/Kr 1481/10 – Sąd zaznacza, że właściwie nie mógł rozpoznać w tej części zarzutów skargi. Błąd ten został bowiem poprawiony ww. postanowieniem z dnia 5 kwietnia 2013 r. wydanym w trybie art.113 §1 k.p.a. Skarżąca nie złożyła zażalenia. Została jednak błędnie pouczona o braku prawa do wniesienia zażalenia. Przepis, na który powołał się organ to art. 83b ust.2 u.s.u.s. Stanowi on, że od wydanych w trakcie postępowania innych postanowień Zakładu zażalenie nie przysługuje. Wydanie decyzji w przedmiocie wniosku o umorzenie zaległości wobec ZUS kończy postępowanie – postanowienie w przedmiocie sprostowania oczywistej omyłki takiej decyzji wydawane w trybie art.113 §1 k.p.a. nie jest więc postanowieniem "w toku postępowania" w rozumieniu art. 83b ust.2 u.su.s. Przysługuje zatem na nie zażalenie zgodnie z ogólną zasadą art. 113 §3 k.p.a. Wprowadzenie zasady braku zaskarżalności postanowień wydawanych w toku postępowania przez ZUS przyspiesza terminy załatwienia sprawy i nie budzi wątpliwości orzekającego Sądu co do prawidłowości takiej regulacji. Nie pozbawia jednak kontroli prawidłowości tych postanowień, a to dlatego, że jeżeli strona wniesie skargę do sądu administracyjnego na decyzję kończącą tok postępowania, to sąd może uchylić zaskarżoną decyzję jeżeli stwierdzi, że doszło do wydania nieprawidłowego postanowienia w toku postępowania i jeżeli naruszenie to mogło to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Natomiast brak zaskarżalności postanowień wydawanych po zakończeniu postępowania pozbawiałby strony przysługującego im, zgodnie z art. 45 ust.1 Konstytucji RP, prawa do sądu. Przepis ten stanowi, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Błąd organu co do treści pouczenia i nadal otwarty termin do wniesienia zażalenia (strona nie może bowiem ponosić odpowiedzialności za błędne pouczenie) spowodował, że orzekający Sąd nie mógł rozważać kwestii czy prawidłowe było potraktowanie zmiany zaskarżonej decyzji jako "oczywistej omyłki". Sąd może bowiem rozpoznawać skargę po wyczerpaniu środków zaskarżenia. Zgodnie z art. 52 §1 i 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargę można wnieść po wyczerpaniu środków zaskarżenia, jeżeli służyły one skarżącemu w postępowaniu przed organem właściwym w sprawie, chyba że skargę wnosi prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka (§1). Przez wyczerpanie środków zaskarżenia należy rozumieć sytuację, w której stronie nie przysługuje żaden środek zaskarżenia, taki jak zażalenie, odwołanie lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, przewidziany w ustawie. Dostrzeżony błąd w zakresie braku prawidłowego pouczenia nie jest przy tym istotny na obecnym etapie sprawy, skoro Sąd uchylił w całości zaskarżoną decyzję. Sąd podkreśla, że nie mógł uchylić zaskarżonej decyzji jedynie w części, ponieważ nie zawierała ona w ogóle "części" – rozstrzygnięcie dotyczyło całości poprzednio wydanej decyzji z dnia 26 kwietnia 2009 r., a tylko ta decyzja zawierała podział na części dotyczące różnych rozstrzygnięć (część oznaczoną w pkt 1 i 2). Z kolei uchylenie w całości zaskarżonej decyzji powoduje, że nie istnieje potrzeba odniesienia się szczegółowo do pozostałych zarzutów skargi dotyczących oceny sytuacji majątkowej i osobistej skarżącej, skoro organ z przyczyn formalnych musi ponownie przeprowadzić całe postępowanie. Rozpatrując ponownie wniosek skarżącej organ oceni prawidłowość umorzenia postępowania w części dotyczącej należności opisanych w pkt 2 poprzedzającej zaskarżoną decyzję – ww. decyzji z dnia 26 kwietnia 2010 r. z uwzględnieniem oceny prawnej wyrażonej w niniejszym wyroku. Wezwie również do uaktualnienia informacji o stanie majątkowym skarżącej i ustali okoliczności, które uzna za istotne dla rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia zaległości w znacznej części. Istotą bowiem orzekania w przedmiocie wniosku o umorzenie zaległości w trybie art.28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest zawsze badanie aktualnej, w dacie orzekania, sytuacji finansowej wnioskodawcy. Innymi słowy, jeżeli sytuacja majątkowa wnioskującego o umorzenie ulega poprawie lub też pogorszeniu od daty złożenia wniosku - to zmiany te, o ile istotnie wpływają na rozstrzygnięcie, powinny zostać uwzględnione przy wydawaniu decyzji. Powyższe dotyczy również decyzji organu wydawanej w postępowaniu po uchyleniu wyrokiem sądu administracyjnego zaskarżonego rozstrzygnięcia i to niezależnie od faktu, że uchylenie mogło nastąpić z przyczyn proceduralnych. Umorzenie jest ulgą w zobowiązaniach publicznych, wyjątkiem od zasady powszechności ponoszenia ciężarów publicznych. Tak więc organ zobowiązany jest do uwzględnienia zmian okoliczności faktycznych czy to z urzędu, czy to na wniosek starającego się o umorzenie. W konsekwencji, tak jak organ powinien uwzględnić pogorszenie sytuacji majątkowej (np. problemy zdrowotne zwiększające konieczne, bieżące wydatki), tak też w przypadku jej polepszenia (i to niezależnie od tego czy było to wynikiem osobistych starań wnioskodawcy czy też okoliczności niezależnych) w stosunku do stanu z dnia złożenia wniosku, ocenie podlegać będzie zawsze aktualna sytuacja majątkowa. W przeciwnym razie, ulgę w postaci umorzenia mogłyby otrzymać osoby, które w dacie wydania decyzji, nie spełniałyby faktycznie przesłanek z art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Mając powyższe na względzie Sąd orzekł jak na wstępie.