I SA/Kr 587/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym : Przewodniczący : Sędzia WSA Waldemar Michaldo po rozpoznaniu w dniu 17 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. P. od postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] września 2018 r. oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. z dnia 15 marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2005 r. postanawia: zmienić zaskarżone postanowienie referendarza sądowego w ten sposób, że zwalnia skarżącego od kosztów sądowych w całości W dniu 27 czerwca 2018 r. (data prezentaty Sądu) skarżący M. P. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie go od kosztów sądowych. W treści wniosku skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną U. P., z którą pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej. Źródłem ich utrzymania jest emerytura wnioskodawcy, której wysokość przy uwzględnieniu zajęć wynosi [...] zł oraz emerytura jego żony w wysokości [...] zł zajęta do wysokości [...] zł. W skład majątku skarżącego wchodzą: nieruchomość zabudowana w B.-B., ul. [...] (udział [...]), wartość udziału 450 tys. Zł; nieruchomość niezabudowana w B.-B., ul. [...] (udział [...]), wartość udziału 300 tys. Zł; mieszkanie w B.-B., ul. [...] o wartości 250 tys. zł; nieruchomość niezabudowana w W. o wartości 8 tys. zł. Wszystkie nieruchomości obciążone są hipotekami na kwoty wielokrotnie wyższe od ich wartości. Zobowiązania i stałe miesięczne wydatki wnioskodawcy przedstawiają się następująco: leczenie [...] zł, postępowania sądowe – koszty przejazdów do sądów [...] zł, wyżywienie [...] zł, ubranie i obuwie [...] zł, środki higieny i kosmetyki [...] zł, telefon [...] zł, opłaty biura księgowego [...] zł. Uzasadniając swój wniosek skarżący podniósł, iż mieszka wraz z małżonką U. P., z którą pozostaje w małżeńskim ustroju rozdzielności majątkowej. Utrzymuje się z emerytury, nie posiada żadnych oszczędności, ani przedmiotów wartościowych. Co prawda, jest on właścicielem, współwłaścicielem oraz użytkownikiem wieczystym kilku nieruchomości gruntowych oraz lokalowych, jednakże nie dysponuje on aktywami majątkowymi w postaci środków pieniężnych. Przedmiotowe nieruchomości nie mogą zostać w chwili obecnej zbyte, ani też obciążone z uwagi na wpisane w dziale IV ksiąg wieczystych tych nieruchomości hipoteki przymusowe na rzecz Skarbu Państwa. Ogromna wartość majątku skarżącego nie idzie w parze z osiąganymi przez niego przychodami. Wskazane nieruchomości generują znaczne koszty utrzymania, których skarżący nie jest w stanie pokryć ze świadczeń emerytalnych uzyskiwanych z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ponadto skarżący jest człowiekiem schorowanym i w podeszłym już wieku (liczy [...] lata), a jego stan zdrowia i wiek wyłączają jego dalsze możliwości zarobkowe. W związku z powyższym zdaniem skarżącego sytuacja faktyczna i prawna jego majątku czyni z niego osobę, której status finansowy nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego o przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów na okoliczność wykazania jego stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych skarżący w piśmie z dnia 20 sierpnia 2018 r. oświadczył, że zgodnie z informacją banku [...] według stanu na dzień 17 sierpnia 2018 r. zajęcie egzekucyjne na jego rachunku bankowym wynosi [...] zł. Dodał, że nie ma żadnego innego konta. Skarżący stwierdził, że wydruk z konta za ostatnie trzy miesiące ujawnia 96 transakcji i pokazuje saldo na dzień 15 sierpnia 2018 r. w wysokości [...] zł, a ma jeszcze do przeżycia ponad 18 dni do kolejnej emerytury i powinien wykupić niezbędne leki. Wysokość jego emerytury po zajęciu wynosi [...] zł. Emerytura żony wynosi [...] zł, lecz przez ostatnich 15 miesięcy otrzymywała ona kwotę [...]zł. Skarżący oświadczył, że nie posiada kosztowności, drogich metali i kamieni szlachetnych, samochodów, ani innych pojazdów. Jakikolwiek przychód ponad minimum socjalne wolne od egzekucji byłby natychmiast zabierany. Dodał, że żadnych innych dochodów, poza przelewami ZUS, nie otrzymuje. Nie stać go nawet na opłacanie podatków od nieruchomości, których jest właścicielem. Poinformował, że zajmowany jest nawet podatek VAT od czynszu dzierżawy udziału skarżącego [...] w nieruchomości wspólnej. Wydatki na leczenie są pokrywane w aptekach, a kopie paragonów, jakie udało mu się odszukać dołączył do pisma. Skarżący oświadczył, że od dwóch lat pozostaje w leczeniu onkologicznym, podobnie jak jego żona. Oświadczył, że wraz z żoną mieszkają w budynku należącym do rodziny i poza należnością czynszową, koszty utrzymania pokrywają synowie. Do pisma dołączone zostały odpisy 4 ksiąg wieczystych potwierdzających stan posiadania skarżącego i jego żony wraz z ujawnionymi w działach IV KW obciążeniami nieruchomości wielokrotnie przekraczającymi ich wartość, czyniąc je niezbywalnymi, a także: kopie zeznań podatkowych za 2017 r. M. P. (PIT-36) i U. P. (PIT-37), wyciągi z rachunków bankowych skarżącego w [...] nr: [...] za okres od 17 maja do 17 sierpnia 2018 r. (saldo końcowe [...] zł) i nr: [...] za okres od 17 lutego do 17 sierpnia 2018 r. (saldo końcowe [...] zł), zawiadomienie z dnia 9 sierpnia 2018 r. o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego, tytuł wykonawczy z dnia 1 sierpnia 2018 r., 6 paragonów za zakup lekarstw na kwoty: [...] zł, [...] zł, [...] zł, [...] zł, [...] zł, i [...] zł, umowę najmu lokalu mieszkalnego z dnia 1 sierpnia 2016 r. i zestawienie przychodów M. P. za okres od stycznia do czerwca 2018 r. Postanowieniem z dnia 13 września 2018 r. referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu referendarz sądowy wskazał, że zarówno we wniosku "PPF", jak i w oświadczeniu z dnia 20 sierpnia 2018 r. skarżący podał, że jedynym źródłem jego dochodu jest świadczenie emerytalne z ZUS. Wysokość tego świadczenia (857,67 zł) została udokumentowana wyciągiem z rachunku bankowego, na które jest przekazywane. Żona wnioskodawcy otrzymuje emeryturę w wysokości [...] zł (na podstawie potwierdzenia transakcji z dnia 7 czerwca 2018 r.). Łączne dochody skarżącego i jego żony wynoszą zatem [...] zł. Zadeklarowane przez stronę wydatki zamykają się natomiast kwotą [...]zł. Zdaniem referendarza sądowego, brak bilansowania się dochodów i wydatków poddaje w wątpliwość oświadczenie skarżącego w zakresie dotyczącym źródeł jego utrzymania. Skoro bowiem bieżące wydatki przekraczają deklarowane dochody, a skarżący nie określa źródeł pokrywania tego deficytu, uzasadniona jest wątpliwość co do rzetelności złożonych przez niego oświadczeń w tym przedmiocie. Referendarz sądowy wskazał również, że z przedłożonego zeznania podatkowego [...] wynika, że w roku 2017 skarżący oprócz dochodów z emerytury (16.941,28 zł) osiągał także przychody z działalności wykonywanej osobiście (15.125,00 zł) oraz najmu lub dzierżawy (123.163,32 zł). Zatem dochody z emerytury stanowiły jedynie część uzyskiwanych przychodów. Tymczasem skarżący wezwany do złożenia oświadczenia jaka jest wysokość dochodów uzyskiwanych przez niego i jego żonę z nieruchomości, których są właścicielami lub współwłaścicielami i przedłożenia na tę okoliczność kopii umów (użyczenia, dzierżawy, najmu, itp.) dotyczących tych nieruchomości, nie wykonał wezwania w tym przedmiocie. Referendarz sądowy podkreślił, że pomimo wyraźnego wezwania, wnioskodawca nie przesłał także dokumentów potwierdzających wydatki ponoszone na opłaty biura księgowego (500 zł), które stanowią znaczne obciążenie domowego budżetu, gdyż stanowią ponad połowę deklarowanych dochodów strony. Ponadto referendarz sądowy zwrócił uwagę na ponoszone przez stronę wydatki, które, w jego ocenie, z całą pewnością nie mają charakteru wydatków koniecznych. Chodzi o dokonanym w dniu 11 sierpnia 2018 r. przelewie kwoty [...]zł na rzecz C. R. tytułem "zaliczki na pobyt M. P. z żoną od dnia 19 sierpnia do 22 sierpnia 2018 r.". Dodatkowo w historii rachunku bankowego odnotowane są wydatki na opłatę za autostradę ([...] w dniu 13 lipca 2018 r. kwota [...]zł), a także wydatki ponoszone w okresie od 16 do 27 lipca 2018 r. dokonywane w J. oraz J. . Zdaniem referendarza sądowego skoro, skoro z uzyskiwanych dochodów skarżący jest w stanie wygospodarować środki pieniężne na pokrycie kosztów pobytów wypoczynkowych, to jego twierdzenia o trudnej sytuacji materialnej mogą być poddane w wątpliwość. Referendarz sądowy stwierdził zatem, że przedstawione okoliczności potwierdzają, że skarżący wbrew obowiązkowi zachowania należytej staranności nie wykazał w sposób pełny, rzetelny i niebudzący wątpliwości swojej sytuacji materialnej. W dalszym ciągu istnieją bowiem niejasności co do jego możliwości płatniczych, które musiały skutkować negatywnymi konsekwencjami w postaci odmowy przyznania prawa pomocy. Pismem z dnia 1 października 2018 r. M. P. wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia referendarza sądowego, domagając się jego zmiany i zwolnienia go od kosztów sądowych. Postanowieniu referendarza sądowego skarżący zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że skarżący jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania bez uszczerbku dla siebie i rodziny w sytuacji, gdy z przedłożonej przez niego dokumentacji wynika w sposób niebudzący wątpliwości, że skarżący nie posiada jakichkolwiek dochodów, z których może korzystać, z wyjątkiem świadczenia emerytalnego z ZUS w wysokości [...] PLN oraz emerytury małżonki U. P., która wynosi [...] PLN, albowiem rachunek bankowy skarżącego podlega zajęciu egzekucyjnemu} do kwoty [...]zł oraz w sytuacji, gdy skarżący ponosi znaczne koszty związane z leczeniem onkologicznym, w związku z czym konieczność pokrycia kosztów sądowych w niniejszym postępowaniu doprowadziłaby do powstania znacznego uszczerbku utrzymania dla niego i jego rodziny. Zdaniem skarżącego, referendarz sądowy błędnie ustalił, że dochody z emerytury stanowiły jedynie część uzyskiwanych przez niego przychodów, albowiem posiadał również możliwe do zużycia przychody: z działalności wykonywanej osobiście, a przede wszystkim z najmu oraz dzierżawy nieruchomości, których jest właścicielem lub współwłaścicielem. Skarżący wyjaśnił, że pobieranie przez niego pożytków cywilnych z nieruchomości stanowiących jego własność jest pozbawione znaczenia w sytuacji, gdy jego rachunek bankowy jest zajęty do kwoty [...]zł. Zajęcie egzekucyjne na rachunku powoduje bowiem, że jakiekolwiek wpływy z jakiegokolwiek tytułu są zajmowane do granicy wolnej od zajęcia, którą stanowią dochody z tytułu świadczeń emerytalnych. Skarżący nie ma zatem możliwości z nich korzystania w jakikolwiek sposób, w szczególności wykorzystania ich na potrzeby pokrycia kosztów sądowych w niniejszym postępowaniu ani też zużycia ich w jakikolwiek inny sposób. Również z tego względu, zdaniem skarżącego, nieprzedłożenie przez niego dokumentacji dotyczącej uzyskiwanych dochodów z nieruchomości, których jest właścicielem lub współwłaścicielem nie może być uznane za przyczynę zamknięcia mu możliwości uzyskania prawa pomocy, wobec rzekomego niewykazania sytuacji materialnej. Skarżący wskazał również, że jego sytuacja rodzinna nie pozwala na pokrycie kosztów postępowania bez uszczerbku dla siebie i rodziny. Skarżący od kilku lat leczy się onkologicznie, obecnie zdiagnozowano u niego białaczkę ostrą, w związku z czym obowiązany jest do ponoszenia kosztów leczenia i rehabilitacji - w zakresie, w jakim nie polegają one refundacji. Odnosząc się do wydatków, które referendarz sądowy uznał za niestanowiące wydatków koniecznych skarżący wyjaśnił, że łączny koszt pobytu w R. skarżącego i jego małżonki wyniósł [...] zł, a pobyt ten miał charakter rehabilitacyjny i obywał się w wykonaniu zaleceń lekarskich w związku ze złym stanem zdrowia skarżącego. Odnosząc się natomiast do opłat pobieranych za przejazd autostradą skarżący wskazał, że dokonał ich w związku z grzecznościowym przejazdem samochodem należącym do jego syna oraz przez niego prowadzonym. Syn skarżącego poniósł wszystkie koszty (paliwo, amortyzacja pojazdu) w związku z przysługą wyświadczoną ojcu, a skarżący przyjął na siebie (stosunkowo niewielkie) koszty przejazdu autostradą. Skarżący wskazał również, że w związku z jego trudną sytuacją materialną i życiową stara się mu pomagać rodzina, przekazując grzecznościowo niewielkie kwoty na rzecz bieżących kosztów utrzymania. Stąd też skarżący - pragnąc jak najpełniej wypełnić zobrazować swoją sytuację materialną -wskazał rzeczywiste kwoty uzyskiwanych dochodów i zadeklarowanych wydatków. W związku z powyższym skarżący stwierdził, że odmowa zwolnienia go od kosztów sądowych pozbawiła go możliwości sądowego dochodzenia swoich praw, co obecnie jest i tak utrudnione w związku z obiektywnymi okolicznościami związanymi ze złym stanem zdrowia skarżącego oraz jego nieprzerwanym pobytem w szpitalu na leczeniu onkologicznym. Skarżący nie będzie w stanie uczestniczyć w postępowaniu sądowoadministracyjnym, gdyż nie istnieją żadne wydatki, z których mógłby zrezygnować celem pokrycia stosownych kosztów. W szczególności nie są to wydatki o charakterze medycznym, takie jak lekarstwa, inne środki medyczne oraz wydatki związane z realizacją zaleceń lekarskich. Skarżący uważa zatem, że w stosunku do niego zachodzi sytuacja wyjątkowa, pozwalająca na skorzystanie z instytucji prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Treść art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302, dalej jako: p.p.s.a.) wskazuje, że rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka, jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Stosownie do treści art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Zawarta w przepisach ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, regulacja prawa pomocy, stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W konsekwencji przytoczone we wniosku okoliczności, jak i przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty, powinny uzasadniać jego żądanie. Oznacza to, iż na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa, przy czym do Sądu należy ocena tych dowodów w świetle spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Inicjatywa dowodowa, zmierzająca do uprawdopodobnienia, iż zachodzą uwarunkowania przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy, ciąży na stronie, (por. postanowienie NSA z dnia 26.09.2013 r., sygn. akt II OZ 792/13, postanowienie NSA z dnia 16.02.2012 r., sygn. akt I FZ 26/12, postanowienie NSA z dnia 28.01.2013 r., sygn. akt II FZ 29/13, postanowienie NSA z dnia 16.05.2013 r., sygn. akt I FZ 101/13, postanowienie WSA w Gliwicach z dnia 23.10.2009 r. , sygn. III SA/GL 823/09). Wnioskodawca ma też obowiązek współdziałania z Sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Umożliwia to konstrukcja art. 255 p.p.s.a., a zastosowanie tej normy, poprzez wezwanie strony o przedłożenie dodatkowych oświadczeń lub dokumentów, stanowi rodzaj uzupełniającego postępowania dowodowego, dzięki któremu wydane orzeczenie opierać się będzie o zasadę prawdy materialnej. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, że na etapie złożenia sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego tut. Sądu w zakresie prawa pomocy, skarżący przedstawił okoliczności, mające wpływ na zmianę zapadłego postanowienia z dnia 13 września 2018 r. W treści wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący podał, że źródłem jego utrzymania jest jego emerytura, której wysokość przy uwzględnieniu zajęć wynosi [...] zł oraz emerytura jego żony w wysokości [...] zł zajęta do wysokości [...] zł. W skład majątku skarżącego wchodzą: nieruchomość zabudowana w B.-B., ul. [...] (udział [...]), wartość udziału 450 tys. Zł; nieruchomość niezabudowana w B.-B., ul. [...] (udział [...]), wartość udziału 300 tys. Zł; mieszkanie w B.-B., ul. [...] o wartości 250 tys. Zł; nieruchomość niezabudowana w W. o wartości 8 tys. zł. Wszystkie nieruchomości obciążone są hipotekami na kwoty wielokrotnie wyższe od ich wartości. Odnośnie podnoszonej przez referendarza sądowego okoliczności, że emerytury stanowiły jedynie część uzyskiwanych przez skarżącego przychodów, albowiem posiadał również przychody z działalności wykonywanej osobiście, a przede wszystkim z najmu oraz dzierżawy nieruchomości, których jest właścicielem lub współwłaścicielem należy wskazać, że rachunek bankowy skarżącego jest zajęty do kwoty [...]zł co powoduje, że jakiekolwiek wpływy z jakiegokolwiek tytułu są zajmowane do granicy wolnej od zajęcia, którą stanowią dochody z tytułu świadczeń emerytalnych. Skarżący nie ma zatem możliwości z nich korzystania w jakikolwiek sposób. Nie można również czynić zarzutów skarżącemu, że wydał pieniądze na pobyt w R. skarżącego i jego małżonki w kwocie [...]zł, gdyż pobyt ten miał charakter rehabilitacyjny i obywał się w wykonaniu zaleceń lekarskich w związku ze złym stanem zdrowia skarżącego. To samo dotyczy kwestii opłat za przejazd autostradą. Kwoty na to przeznaczone były zbyt niskie by mogły wpłynąć na zdolność skarżącego do ponoszenia kosztów sądowych. W związku z powyższym Sąd uznał, że sytuacja skarżącego uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W kontekście powyższego wskazać należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże, że nie stać jej na poniesienie kosztów postępowania, co bezspornie odnotowano w realiach niniejszej sprawy. Wobec przedstawionych powyżej okoliczności, konieczność ponoszenia przez skarżącego kosztów sądowych, mogłaby spowodować negatywne skutki w postaci spowodowania uszczerbku dla jego koniecznego utrzymania, a ponadto pozbawić go konstytucyjnego prawa do sądu. Wedle powyższej argumentacji oraz okoliczności faktycznych i prawnych, sytuacja finansowa skarżącego wskazuje, iż spełnione zostały przesłanki do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W związku z powyższym, na podstawie art. 244 § 1, art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 260 § 1, § 2 i § 3 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji.