II FZ 29/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia WSA (del). Lidia Ciechomska-Florek po rozpoznaniu w dniu 28 stycznia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnym w Krakowie z dnia 29 grudnia 2012 r. sygn. akt I SA/Kr 237/12 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 19 grudnia 2011r. Nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2005 r. postanawia 1. zwolnić stronę od wpisu od skargi w kwocie powyżej 1000,- zł; 2. odmówić stronie przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie M. P., dalej jako strona, skarżąca lub podatnik, pismem z dnia 18 stycznia 2012 r. I SA/Kr 237/12, złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 19 grudnia 2011 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2005r. W uzasadnieniu wskazała, iż: - sytuacja materialna małżonków nie pozwala na opłacenie wysokich kosztów wpisu sądowego od skargi; - prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem i małoletnią córką; - źródłem utrzymania rodziny wnioskodawczyni jest jej wynagrodzenie za pracę w kwocie 1386 zł oraz dochód osiągany przez małżonka z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej pod nazwą "J." w wysokości 1192,42 zł; - nie posiada na własność żadnych nieruchomości lokalowych ani gruntowych; - wraz z rodziną zamieszkuje grzecznościowo w mieszkaniu rodziców, którzy okresowo wspomagają jej rodzinę pomocą szacowaną na kwotę około 500 zł miesięcznie; - posiada samochód, pomoc drogową marki IVECO na zasadach współwłasności z bankiem i w związku z tym mąż jej obciążony jest ratą kredytową w wysokości 2466,59 zł. W załączeniu do złożonego formularza skarżąca przedłożyła zaświadczenie z zakładu pracy o wysokości uzyskiwanych przez nią dochodów oraz bilans przychodów i kosztów firmy męża za 2011 r. Postanowieniem z dnia 13 marca 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych. W sprzeciwie strona wskazała, że: należycie uprawdopodobniła i uzasadniła okoliczności przedstawione we wniosku o przyznanie prawa pomocy, a koszty, które musiałaby ponieść w niniejszym postępowaniu są na tyle wysokie, iż musiałaby w praktyce wziąć kredyt na ten cel, którego by nie otrzymała ze względu na zajęcia komornicze Urzędu Skarbowego. Postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych z uwagi na wątpliwości dotyczące sytuacji finansowej, w jakiej znajduje się wnioskodawczyni. Zdaniem Sądu, comiesięczna płatność na poczet spłaty raty kredytu na zakup samochodu – pomocy drogowej w istocie wiąże się z wydatkowaniem sumy dochodów obojga małżonków, co w konsekwencji oznacza, że ich zasadnicze źródło utrzymania muszą stanowić inne dochody. Sumy przekazywane przez rodziców (po 500 zł na każdego z małżonków) doprowadziły do powzięcia przez Sąd pierwszej instancji dodatkowych wątpliwości odnośnie wiarygodności okoliczności przywołanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. W zażaleniu strona zarzuciła naruszenie art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity - Dz. U. z 2012 r., poz. 270, powoływanej dalej jako "p.p.s.a.") poprzez uznanie, iż strona skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny, podczas gdy należycie uzasadniła i uprawdopodobniła okoliczności, które przedstawiła we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wyjaśniła, że bieżące wydatki rodziny są zróżnicowane w zależności od wydatków ponoszonych na adoptowane dziecko, dlatego nie można określić ich precyzyjnie. W uzupełnieniu zażalenia pełnomocnik skarżącej, w piśmie z dnia 17 maja 2012 r., przedstawił nowy harmonogram spłaty kredytu samochodowego przez męża wnioskodawczyni, obowiązujący od 1 marca 2012 r., a ustanowiony w związku z trudną sytuacją materialną męża strony i niemożliwością regulowania spłat kredytu, zgodnie z poprzednio ustalonym planem. Z dokumentu tego wynika, że obecnie rata za samochód wynosi 1314,48 zł. Postanowieniem z dnia 13 marca 2012r. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie. Zdaniem NSA, Sąd pierwszej instancji nie skorzystał z możliwości uregulowanej w art. 255 p.p.s.a. uznając, że zawarte na wypełnionym formularzu PPF dane są wystarczające do podjęcia rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy, podczas gdy jednocześnie w swym rozstrzygnięciu wyraził wątpliwości co do stanu majątkowego wnioskodawczyni oraz jej rodziny. W związku z tym wskazał, że przy ponownym rozpoznawaniu sprawy Sąd powinien wezwać podatniczkę do przedłożenia dodatkowych dokumentów oraz oświadczeń obrazujących jej rzeczywistą sytuację majątkową. W szczególności powinny być to wyciągi bankowe z kont za okres począwszy od stycznia 2011 r. wraz z oświadczeniami o ilości posiadanych kont bankowych, a także oświadczenia o wydatkach ponoszonych na bieżące utrzymanie, opłatach i innych kosztach związanych z egzystencją. W toku ponownego rozpoznawania sprawy Sąd pierwszej instancji wezwał pełnomocnika skarżącej do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: - przedłożenie wyciągów z rachunków bankowych i lokat bankowych skarżącej i członków jej rodziny, obrazujących historię rachunków w okresie ostatnich dziewięciu miesięcy oraz stan obecny, a także złożenie oświadczenia o ilości posiadanych przez nich kont bankowych; - przedstawienie zestawienia i udokumentowanie miesięcznych wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym skarżącej, w szczególności przedstawienie kopii faktur i rachunków za media za ostatni okres rozliczeniowy, a także innych związanych z codziennym utrzymaniem rodziny (w tym podanie szacunkowej wysokości wydatków na żywność, lekarstwa, odzież itd.), dotyczących wszystkich domowników; - wskazanie, czy i w jakim zakresie skarżąca lub osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym korzystają z pomocy społecznej, w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi na to wezwanie pełnomocnik skarżącej przedłożył: - oświadczenie skarżącej z dnia 26 września 2012 r., o braku posiadania przez skarżącą rachunków bankowych, lokat bankowych, niekorzystaniu przez skarżącą z pomocy społecznej oraz wskazanie przez skarżącą miesięcznych wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym, a to na całkowitą kwotę 1000 zł, gdzie wyjaśniono dodatkowo, że koszty związane z codziennym utrzymaniem mieszkania skarżącej ponoszą jej teściowie, a to w szczególności czynsz i media; - zaświadczenie dotyczące zatrudnienia skarżącej oraz wysokości otrzymywanego wynagrodzenia za przedmiotową pracę, tj. 1500 zł brutto; - potwierdzenie z Getin Noble Bank S.A. z 25 września 2012 r. dotyczące spłaty raty kredytu za samochód firmowy męża skarżącej, a to na kwotę 1316 zł; - harmonogram nr 4 spłat kredytu za samochód obowiązujący od 1 marca 2012 r., z którego wynika, że począwszy od lipca 2012r. miesięczna rata wynosi 1314,48 zł (data płatności ostatniej raty to 16 października 2015r.); - odcinek opłaty za energię elektryczną; - faktura VAT nr [...] z PGNiG za gaz; - odcinek opłaty do S.M. "R." za używanie lokalu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w zaskarżonym postanowieniu stwierdził, że okoliczności przedstawione przez skarżącą nie uzasadniają przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd pierwszej instancji powołał się na wątpliwości dotyczące sytuacji finansowej w jakiej znajduje się wnioskodawczyni, których istnienie przesądza o odmowie przyznania prawa pomocy, a to mając na względzie spoczywający na skarżącym ciężar dowodowy w tym zakresie. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, strona reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika powinna należycie uzasadnić i udokumentować okoliczności, które stały się przedmiotem zainteresowania Sądu w związku ze wszczęciem procedury z art. 255 p.p.s.a. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, w przedłożonych dokumentach próżno szukać jednoznacznego zestawienia miesięcznych wydatków związanych z codziennym utrzymaniem rodziny (w szczególności szacunkowej wysokości wydatków na żywność, lekarstwa, odzież). Sąd pierwszej instancji uznał, że skoro strona uchyliła się od przedstawienia wskazanej przez Sąd dokumentacji, do dostarczenia której została zobowiązana na podstawie art. 255 p.p.s.a., powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Dokonując oceny możliwości płatniczych strony należy przeprowadzić swoistą symulację finansową określającą relację wydatków gospodarstwa domowego do jego dochodów, z uwzględnieniem posiadanych środków trwałych i oszczędności. Podstawą wnioskowania w tym zakresie mogą być zaś jedynie szczegółowe informacje pozwalające choćby na stwierdzenie, które z wydatków na gospodarstwo domowe składających się na globalną kwotę jak to określa skarżąca "około 1000 zł" - mają charakter niezbędnych w konfrontacji z powinnością uiszczenia kosztów sądowych. Dodatkowo istniejące wątpliwości wzmaga jeszcze wspomniana przez skarżącą okoliczność, iż koszty czynszu i mediów związane z zajmowanym lokalem ponoszą jej teściowie. W tym kontekście bez znaczenia dla sprawy pozostają przedłożone odcinki opłat uiszczonych za dostarczenie energii elektrycznej, gazu oraz za używanie lokalu. Niemniej jednak w konsekwencji nie wiadomo jakie wydatki, poza oczywistymi jak choćby na wyżywienie, ubrania czy środki czystości, powiększają rzeczoną kwotę 1000 zł. To w tym względzie Sąd oczekiwał jak najbardziej ścisłego określenia wydatków, poprzez przygotowanie zestawienia, o którym wyraźnie wzmiankowano w punkcie drugim skierowanego do skarżącej wezwania. Nadto, zdaniem Sądu pierwszej instancji, w obecnej sytuacji majątkowej rodziny skarżącej, stałe miesięczne dochody obok deklarowanego wsparcia rodziców w kwocie 1000 zł (2x500zł) stanowi wynagrodzenie ze stosunku pracy skarżącej, a to 1111 zł oraz przewidywane dochody jej męża na poziomie około 1200 zł. W ocenie Sądu pierwszej instancji, po zaspokojeniu niesprecyzowanych wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, do dyspozycji małżonków pozostaje jeszcze kwota około 2300 zł, która po "potrąceniu" jeszcze wpłaty na poczet spłaty kredytu na zakup samochodu – pomocy drogowej marki IVECO (1314zł) generuje dla rodziny blisko 1000 zł, które nie są zagospodarowane w świetle wyjaśnień kolejnych pism skarżącej i jej pełnomocnika. Tak istotny składnik budżetu domowego winien mieć zasadnicze znaczenie przy ocenie możliwości poniesienia przez skarżącą kosztów postępowania w sprawie, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 2000 zł wpisu od skargi. Skarżąca, w zażaleniu z 10 grudnia 2012 r., zarzuciła naruszenie art. 246 § 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, że nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Wniosła o zmianę zakwestionowanego postanowienia i zwolnienie od kosztów sądowych. Pełnomocnik wskazał, że mógł wyjaśnić stronie jakie okoliczności są niezbędne do wykazania trudnej sytuacji finansowej, lecz nie mógł jej zmusić do podania informacji o miesięcznych wydatkach, których skarżąca nie jest w stanie wyspecyfikować i określić. Skarżąca powołała się na dokumenty, które złożyła do Sądu, wymieniła je i oświadczyła, że nie zgadza się z poglądem, jakoby nie poczyniła wszelkich kroków w celu uprawdopodobnienia okoliczności, na które powołała się we wniosku o zwolnienie jej od ponoszenia kosztów. Dowodem na należyte uprawdopodobnienie jej sytuacji są właśnie złożone dokumenty. Zwróciła uwagę na zmienność wydatków na środki czystości, wyżywienie czy ubrania, zatem oczywiste są problemy ze sprecyzowaniem kwoty przeznaczanej na ich zakup. Strona wskazała, że zatrudniając profesjonalnego pełnomocnika starała się zapewnić należytą jej reprezentację. Skarżąca powtórzyła swoje wyjaśnienia dotyczące wysokości zarobków, pomocy rodziców, stanu majątku, kosztów związanych ze spłatą kredytu za samochód. Nadto poinformowała, że ciężka sytuacja, w szczególności obowiązek spłaty wysokiej raty kredytu za samochód i prowadzenie egzekucji komorniczej uniemożliwia jej poczynienie jakichkolwiek oszczędności. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest uzasadnione z uwagi na naruszenie art. 246 1 pkt 2 p.p.s.a. Z akt sprawy i z treści składanych pism wynika, że jedynym kosztem sądowym wymagalnym w sprawie na obecnym jej etapie jest koszt wpisu od skargi. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 156/10). Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej ją do skorzystania z prawa pomocy (zob. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 – nie publikowane). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie w przytoczonym przepisie określenia, "gdy wykaże" oznacza, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, iż jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Strona powinna, zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Ma on na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości, co do przedstawionych w formularzu danych, na mocy art. 255 p.p.s.a. Sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 § 2 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzącego wątpliwości (por. postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 180/09, LEX nr 552208). Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że zgodnie ze wskazaniami zawartymi w postanowieniu z dnia 18 lipca 2012 r. II FZ 503/12, Sąd pierwszej instancji wezwał podatniczkę do przedłożenia dodatkowych dokumentów oraz oświadczeń obrazujących jej rzeczywistą sytuację majątkową. W szczególności wezwał o nadesłanie wyciągów bankowych z kont za okres począwszy od stycznia 2011 r. wraz z oświadczeniami o ilości posiadanych kont bankowych, a także oświadczenia o wydatkach ponoszonych na bieżące utrzymanie, opłatach i innych kosztach związanych z egzystencją. W szczególności NSA wskazał, że skoro w orzeczeniach Sądu pierwszej instancji (zarówno w postanowieniu z dnia 13 marca 2012 r., jak i w postanowieniu z dnia 24 kwietnia 2012 r.) zawarto wątpliwości co do stanu majątkowego wnioskodawczyni oraz jej rodziny, należało skorzystać z możliwości przewidzianej przez ustawodawcę w art. 255 p.p.s.a. i dopiero potem podjąć się oceny sytuacji majątkowej strony względnie wyrażać wątpliwości, co do tej kondycji. Należy zauważyć, że konstrukcja art. 255 p.p.s.a. ma umacniać wyjątkowość stosowania tej instytucji. Ma zapewnić możliwość zastosowania postępowania uzupełniającego, tak by Sąd mógł wydać orzeczenie w oparciu o zasadę prawdy materialnej. Sąd odwoławczy zwraca uwagę na obowiązek składania oświadczeń zgodnych z prawdą i wewnętrznie spójnych. Sytuacja, w której zachodzą rozbieżności pomiędzy poszczególnymi dokumentami lub oświadczeniami, prowadzi do niemożności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy (postanowienie NSA z 24 stycznia 2011 r. II FZ 733/10). Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że w rozpoznawanej sprawie strona wyjaśniła dlaczego nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, w zażaleniu odniosła się do twierdzeń Sądu pierwszej instancji, a jej argumenty są przekonywujące. Zdaniem Sądu odwoławczego, ma rację strona skarżąca, że materialną przesłanką przyznania prawa pomocy jest uprawdopodobnienie ciężkiej sytuacji materialnej strony, a nie podanie informacji o miesięcznych wydatkach, "których skarżąca nie jest w stanie wyspecyfikować i określić". Sytuacja majątkowa skarżącej i gospodarstwa domowego, które prowadzi wynika z zestawienia wysokości dochodów członków gospodarstwa domowego oraz z wysokości ciążących na stronie zobowiązań – jak wynika z uzasadnienia zakwestionowanego postanowienia znanych Sądowi pierwszej instancji. W realiach sprawy, okolicznością uzasadniającą odmowę przyznania prawa pomocy nie jest ani uzyskiwana pomoc od rodziców, ani pokrywanie przez nich kosztów utrzymania, ani udział profesjonalnego pełnomocnika w sprawie czy też obowiązek przewidywania konieczności ponoszenia kosztów w sprawie. Z drugiej strony, odnosząc się do argumentacji z uzasadnienia zażalenia, okolicznością uzasadniającą przyznanie prawa pomocy nie jest też fakt dokonywania przez stronę spłat kredytu, ponieważ zobowiązania umowne nie korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnościami z tytułu kosztów sądowych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie zakwestionowane skutecznie w uzasadnieniu zostały wyliczenia Sądu pierwszej instancji, z których wynika zdolność strony do wygospodarowania na poczet postępowania kwoty 1000 zł (s 104 akt sądowych). Należy stwierdzić, że wprawdzie sytuacja majątkowa skarżącej nie spełnia przesłanek przyznania stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, to jednak zestawiając wysokość kosztów sądowych w rozpoznawanej sprawie z wielkością miesięcznego dochodu strony oraz wydatkami należy stwierdzić, że uiszczenie wpisu od skargi w kwocie powyżej 1000 zł mogłoby wiązać się z uszczerbkiem koniecznego utrzymania strony oraz jej rodziny, o czym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Stąd, z uwagi na zarysowane naruszenie prawa materialnego, tj. art. 246 § 1 pkt 2 p.p.p.s.a., orzeczenie o zakresie przyznanego zwolnienia. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 197 § 2 w zw. z art. 188 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.