I SA/Kr 697/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący – Sędzia WSA Jarosław Wiśniewski po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. G. od postanowienia referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 23 kwietnia 2009 r., oddalającego wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi M. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 10 marca 2008 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2001 r. postanawia: oddalić wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wpłynął wniosek M. G., reprezentowanego przez pełnomocnika, o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, w sprawie skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 10 marca 2008 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości podatku dochodowego od osób fizycznych za 2001 rok. Jak wynika z uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF), a w szczególności z "oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach" M. G. prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną L. G., córką A. G. i synem A. G.. Od [...].10.2006 r. przebywa jednak w areszcie tymczasowym. Jego miesięczny dochód (brutto) z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wynosi szacunkowo 1000 - 6000 zł miesięcznie, natomiast dochód żony opiewa na sumę 22.000 zł miesięcznie. Ponadto jest on właścicielem domu jednorodzinnego o pow. ok. 200 m2 przy ul. R. w K., mieszkania przy ul. S. w K., mieszkania przy ul. Z. w Z., a także budynków biurowych przy ul. J. i przy ul. B. w K. Poza tym skarżący wraz z L. G. jest współwłaścicielem domu jednorodzinnego o pow. ok. 250 m2 przy ul. N. w K.. Jeśli chodzi o inne posiadane zasoby, to skarżący zadeklarował, iż nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych, zaś wszelkie przedmioty wartościowe zostały zabezpieczone w chwili aresztowania przez Centralne Biuro Śledcze. W tych okolicznościach M. G. podnosi, iż jego majątek ruchomy i nieruchomy został zabezpieczony przez Prokuraturę Okręgową, a w stosunku do dochodów obojga małżonków zostało wszczęte postępowanie egzekucyjne na rzecz Skarbu Państwa z tytułu zaległości podatkowych na łączną kwotę ok. 3 mln zł. Skarżący, ubiegając się o prawo pomocy, nie określił bliżej wydatków swoich jak i małżonki, ani szczegółów kwot, jakie są egzekwowane z ich dochodów w ramach egzekucji administracyjnej. W tym stanie faktycznym Referendarz WSA w Krakowie postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2009 r. odmówił skarżącemu zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż uznał, iż ze względu na wysokość dochodów skarżącego i jego żony, ich sytuacja finansowa nie posiada znamion wyjątkowości. Wysokość zarobków małżonków oraz posiadane liczne nieruchomości nie dają w ocenie orzecznika podstaw do przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Pamiętać bowiem trzeba, iż w przypadku ubogiego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp w rzeczywistości uniemożliwia. Na powyższe postanowienie (doręczone pełnomocnikowi [...] maja) skarżący wniósł sprzeciw (pismem wysłanym [...] maja, a zatem terminowo), podnosząc jedynie po raz wtóry, iż całość majątku skarżącego została zajęta przez Prokuraturę, a co za tym idzie nie może on w ogóle dysponować swoim majątkiem, w tym ponosić kosztów postępowania. Art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270, ze zm. – dalej zwanej "p.p.s.a.") stanowi, iż w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zdaniem tut. Sądu wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy wyjaśnić, że zwolnienie od kosztów sądowych stanowi odstępstwo od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 roku (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.), stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Instytucja przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., przysługuje osobie fizycznej , gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym) lub gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (prawo pomocy w zakresie częściowym). Użyte w tym przepisie sformułowanie "gdy osoba wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym (por. postanowienie NSA z 18 czerwca 2004 r., sygn. akt FZ 165/2004, niepubl.). Poprzez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej do tego stopnia, iż ponosząc koszty postępowania nie byłaby ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych, nawet poczyniwszy oszczędności i ograniczywszy wszelkie zbędne wydatki. Z powyższych powodów w orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, które w pełni podziela tut. Sąd, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (post. NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04, niepubl.). Zgodnie z obwieszczeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 24 lipca 2008 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2009 r. (M.P. nr 55, poz. 499), od dnia 1 stycznia 2009 r. minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 1.276 zł. W świetle powyższych rozważań należy stwierdzić, iż w tym stanie faktycznym sprawy nie ma przesłanek ku temu, aby przyznać skarżącemu zwolnienie od kosztów sądowych. Na dzień dzisiejszy wydatki ponoszone przez skarżącego są praktycznie znikome, gdyż pozostaje on tymczasowo aresztowany. Jednakże działalność gospodarcza jego i jego żony przynoszą, zgodnie z jego własnym oświadczeniem, dochody znacznie przekraczające nie tylko najniższe wynagrodzenie za pracę lecz i przeciętne zarobki w Polsce. Sam stan majątkowy w zakresie nieruchomości pozwala stwierdzić, iż skarżący i jego małżonka są osobami majętnymi. Z drugiej strony należy zważyć, iż byliby oni w stanie ponosić koszty postępowania sądowego w normalnych okolicznościach sprawy. Tymczasem skarżący, pozostając w areszcie tymczasowym, ma utrudnione możliwości zarobku i prowadzenia własnej działalności. Ponadto, zgodnie z jego oświadczeniem, całość majątku ruchomego i nieruchomego została zajęta przez Prokuraturę Okręgową, zaś z dochodów jego i żony prowadzona jest egzekucja z tytułu zaległości podatkowych. Należy przede wszystkim podnieść, iż "instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić tych kosztów (...). Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa" (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 września 1984 r., II CZ 104/84, LexPolonica nr 321129). Skarżący wraz z małżonką, prowadząc działalność gospodarczą na granicy prawa winni byli liczyć się z możliwością ponoszenia wydatków, związanych z ewentualnymi postępowaniami administracyjnymi (w tym także podatkowymi) i sądowymi. Nie są bowiem osobami nieporadnymi życiowo, podeszłymi wiekiem czy też zubożonymi – wręcz przeciwnie, czego skarżący bynajmniej nie neguje. Ponadto zgodnie z art. 13 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t. j., Dz. U. z 2002 r. nr 110, poz. 968, ze zm. – dalej zwanej "u.p.e.a.") organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na jego ważny interes, może zwolnić z egzekucji określone składniki majątkowe zobowiązanego, jeżeli zobowiązany uzyskał na to zgodę wierzyciela. Nie ulega chyba wątpliwości, iż opłacenie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, w sytuacji gdy prawie całość majątku skarżącego jest "zablokowana", taki ważny interes stanowi. Zgodnie z § 2 tego artykułu na postanowienie w sprawie zwolnienia z egzekucji składników majątkowych zobowiązanego służy zażalenie zobowiązanemu i wierzycielowi nie będącemu jednocześnie organem egzekucyjnym. Dopuszczalność i skutki zażalenia reguluje art. 17 u.p.e.a. Na ostateczne postanowienia wydane w toku postępowania egzekucyjnego przysługuje zaś skarga do właściwego sądu administracyjnego. W tych okolicznościach sprawy, fakt posiadania dużego majątku, zajętego w ramach prowadzonych postępowań karnych i egzekucyjnych, nie uniemożliwia skarżącemu opłacenia kosztów niniejszego postępowania, ani też pozostałych postępowań zawisłych przed tut. Sądem, co wzięto pod rozwagę. Ponadto zwraca uwagę dobra sytuacja finansowa żony, która w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23) jest zobowiązana do pomocy mężowi. W kwestii obowiązku alimentacyjnego należy wskazać, że Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie podkreślał, iż nie jest on uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 2.03.2009 r., sygn. akt I FZ 35/09). Nie można pominąć tego, że poniesienie kosztów przez skarżącego jest tylko czasowe, bowiem w przypadku uwzględnienia jego skargi zgodnie z art. 200 p.p.s.a. będzie mu przysługiwało prawo domagania się zwrotu kosztów postępowania. Korzystanie natomiast z usług profesjonalnego pełnomocnika przed sądem I instancji nie jest nieodzownym wydatkiem, a to ze względu na to, iż sąd nie jest związany podstawą skargi ani jej zarzutami (art. 134 p.p.s.a.). Z tych powodów orzeczono jak w sentencji, działając na zasadzie art. 243 § 1, art. 245 §§ 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a.