I SA/Kr 953/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Stanisław Grzeszek po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi Z.B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 23 czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia utrzymać w mocy postanowienie Referendarza Sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 25 listopada 2016 r. oddalające wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Z.B. – dalej skarżący, działający przez adwokata, zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z wnioskiem o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienie w całości od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w przedmiocie podatku od towarów i usług. Dane przedstawione we wniosku były niewystarczające do oceny stanu majątkowego i możliwości płatniczych Z.B.. Nadesłany przez niego formularz wypełniony został bowiem w taki sposób, że w odpowiednich rubrykach "oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach", dotyczących stanu majątkowego i dochodów wpisał on : "brak". Stąd też Z.B. został wezwany do przedłożenia: - spisu jego miesięcznych wydatków, związanych z bieżącymi potrzebami, popartego odpowiednimi rachunkami, - wyciągów z jego kont bankowych (zarówno osobistych jak i firmowych ), obejmujących operacje z ostatnich trzech miesięcy i ich obecny stan, - jego zeznania podatkowego za 2015 r. - zeznania podatkowego z tytułu podatku VAT, za ostatni okres rozliczeniowy, - oświadczenia określającego czyją własnością jest lokal, dom, w którym mieszka , - odpisów z ksiąg wieczystych (lub ich kserokopii), obejmujących nieruchomości będące własnością lub współwłasnością wnioskodawcy, - zaświadczenia z właściwego Wydziału Ewidencji Pojazdów i Kierowców o samochodach będących własnością, współwłasnością wnioskodawcy (obejmującego ich markę i rok produkcji), lub o ich braku. W odpowiedzi na wezwanie, pełnomocnik skarżącego nadesłał pismo z dnia 6 października 2016 r. , w którym stwierdził, iż jego mocodawca mieszka u syna i pomaga mu w prowadzeniu gospodarstwa domowego, nie składa deklaracji VAT ponieważ zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, nie posiada nieruchomości ani pojazdów. Ponieważ okazało się, że skarżący nie prowadzi samodzielnie gospodarstwa domowego a wraz z synem, został ponownie w trybie art. 255 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wezwany do przedłożenie następujących dokumentów: - spisu miesięcznych wydatków rodziny, związanych z bieżącymi potrzebami, popartego odpowiednimi rachunkami, - wyciągów z kont bankowych syna Z.B. (zarówno osobistych jak i firmowych), obejmujących operację z ostatnich trzech miesięcy i ich obecny stan, - wyciągów z lokat bankowych syna Z.B., - zeznania podatkowego syna Z.B., za 2015r., - zaświadczenia z zakładu pracy syna Z.B. o wysokości uzyskiwanych przez niego zarobków. Skarżący nie nadesłał jednak przedmiotowych dokumentów bardzo istotnych, z punktu widzenia oceny jej sytuacji finansowej, w kontekście ujawnionych okoliczności, nie odniósł się też w żaden sposób do przedmiotowego wezwania. Postanowieniem z dnia 25 listopada 2016 r. Referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia treść art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w jego ocenie skarżący nie wykazał, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Pismem z dnia 8 grudnia 2016 r. skarżący działając przez profesjonalnego pełnomocnika wniósł sprzeciw od w/w postanowienia Referendarza Sądowego, zarzucając w nim, że wezwanie skarżącego do nadesłania dokumentów obrazujących sytuację finansową syna skarżącego było bezzasadne, gdyż zmierzające do oceny zdolności płatniczych Z.B.wyłącznie przez pryzmat sytuacji finansowej syna. Według pełnomocnika skarżącego, w istocie to sytuacja materialna skarżącego, a nie innych osób jest istotna w kontekście przyznania prawa pomocy. Nieuprawnionym jest żądanie gromadzenia danych dotyczących środków finansowych domowników skarżącego. Zatem fakt, że Z.B. i jego syn wspólnie prowadzą gospodarstwo domowe nie może być podstawą przyjęcia, że skarżący jest zdolny do poniesienia kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Przepis art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) dalej p.p.s.a. stanowi m.in., że od postanowień, wydanych przez referendarza sądowego przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Z treści art. 260 p.p.s.a. wynika natomiast, iż rozpoznając sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W myśl przepisu art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, przy czym prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2 tego przepisu), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.), zaś częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (art. 245 § 4 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, następuje: w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postepowania, a w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja przyznania prawa pomocy ma bowiem charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinna do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Strona powinna zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Wynika to z treści art. 252 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach oraz dokładne dane o stanie rodzinnym. Zatem informacje na temat możliwości płatniczych powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej skarżącego. Jeżeli zawarte we wniosku dane okażą się niewystarczające lub budzą wątpliwości, skarżący ma obowiązek złożyć na wezwanie dodatkowe informacje lub dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Możliwość wezwania daje sądowi przepis art. 255 p.p.s.a. Na tym jednak możliwości sądu w zakresie badania stanu majątkowego, rodzinnego i możliwości płatniczych strony się kończą i bez współpracy ze strony osoby, ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy, ustalenie czy rzeczywiście nie może ona ponieść kosztów związanych ze sprawą, nie jest możliwe. Wobec powyższego w zakresie ustalenia, czy w danej sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy osoba wnioskująca winna współpracować z sądem administracyjnym, jeżeli nie poprzez wskazanie wszelkich okoliczności istotnych dla oceny jej stanu majątkowego, to przynajmniej realizując wszelkie wezwania sądu o uzupełnienie brakujących danych i dokumentów. W wypadku braku pełnej współpracy wnioskodawcy, skutki niewykazania okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia o prawie pomocy będą obciążać właśnie jego. Jak podkreśla się w orzecznictwie, strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd o zasadności przyznania prawa pomocy, ponieważ rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co przez stronę zostanie wykazane (tak Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 30 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 171/09, Lex Omega nr 552205). W niniejszej sprawie oświadczenie skarżącego zawarte w urzędowym formularzu "PPF" było niewystarczające do oceny czy wnioskodawca faktycznie nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie. Dlatego też niezbędne okazało się wezwanie skarżącego do nadesłania dokumentów i złożenia dodatkowych oświadczeń pozwalających na pełny obraz jego sytuacji majątkowej. Przesłane wyjaśnienia nie usunęły jednak wątpliwości co do możliwości pozyskania przez skarżącego we własnym zakresie środków na pokrycie kosztów sądowych, w sytuacji, gdy skarżący wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo z synem. Dlatego w pełni zasadnym było zwrócenie się o informacje o sytuacji finansowej członka rodziny, z którym skarżący deklarował prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego. Skarżący nie udzielił w tym zakresie żadnych informacji, wskazując na "ewentualne trudności i przeszkody mogące zaistnieć na drodze pozyskiwania tak wrażliwych informacji". W ocenie Sądu dane te są natomiast niezwykle istotne przy ocenie przesłanek przyznania prawa pomocy, gdyż w przypadku prowadzenia gospodarstwa domowego wspólnie z innymi członkami rodziny (dzieci, rodzice, dziadkowie, rodzeństwo) nie można ograniczać się jedynie do sytuacji majątkowej i dochodów wnioskodawcy, ale należy uwzględnić również dochody i składniki posiadanego majątku wszystkich osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Zwolnienie od kosztów sądowych jest bowiem uzasadnione wówczas, gdy ich poniesienie powoduje uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 322/08 i z dnia 23 czerwca 2014 r., sygn. akt II FZ 900/14). Trudno bowiem oczekiwać, aby Skarb Państwa wspierał osoby znajdujące się w danym momencie w trudnej sytuacji materialnej, skoro mają one członków rodziny, którzy mogliby im pomóc. Podkreślić należy, że przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. z 2014 r., poz.1182) nie zwalniają wnioskodawcy z obowiązku przedstawienia sytuacji majątkowej i finansowej osób prowadzących z nim gospodarstwo domowe. Przepis art. 23 ust 1 pkt. 2 przedmiotowej ustawy pozwala bowiem na gromadzenie i przetwarzanie przez Sąd tego rodzaju danych, bowiem "jest to niezbędne dla zrealizowania uprawnienia lub spełnienia obowiązku wynikającego z przepisu prawa". W tym przypadku obowiązkiem takim jest wykazanie sytuacji materialnej wnioskodawcy oraz osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe, a podstawą prawną takiego obowiązku art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W judykaturze podnosi się, iż w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy (por. postanowienia NSA z dnia 10 marca 2011 r., sygn. akt II FZ 67/11 i z dnia 29 listopada 2012 r., sygn. akt II GZ 442/12). W przedmiotowej sprawie wezwanie o wykazanie możliwości finansowych syna skarżącego okazało się tym bardziej zasadne, ,że skarżący w swoim oświadczeniu o stanie majątkowym zadeklarował brak jakiegokolwiek majątku oraz dochodów przeznaczonych na własne utrzymanie. Pomimo wezwania skarżący nie udzielił też żadnych informacji o ponoszonych wydatkach związanych z koniecznym utrzymaniem. Nie przedłożył rachunków dokumentujących płatności i nie przedstawił nawet szacunkowych danych w tym przedmiocie. Zatem brak jakikolwiek danych nie pozwoliły Sądowi na dokonanie sumarycznego zestawienia uzyskiwanych w miesiącu dochodów i ponoszonych przez skarżącego i syna kosztów, koniecznych do ustalenia czy w domowym budżecie pozostają jakiekolwiek wolne środki finansowe, którymi skarżący mógłby pokryć należne w sprawie koszty sądowe. Podsumowując powyższe rozważania, Sąd stwierdza, że przyznanie prawa pomocy w zaistniałej sytuacji wykraczałoby poza ustawowe ramy instytucji prawa pomocy, bowiem nie zostały wykazane przesłanki do jej przyznania. Wobec tego stwierdzenia, zaskarżone postanowienie Referendarza Sądowego z dnia 25 listopada 2016 r. oddalające wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych należy uznać za prawidłowe. Sąd orzekł więc – na zasadzie art. 260 p.p.s.a. – jak w sentencji postanowienia.