II SA/Kr 1262/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Łoboz Sędzia WSA Piotr Fronc Sędzia WSA Agnieszka Nawara - Dubiel (spr.) po rozpoznaniu w dniu 20 stycznia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym skargi W. K. na postanowienie Wojewody Małopolskiego z dnia 15 lipca 2025 r., znak: WS-VI.7534.3.36.2025.KP w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie zwrotu nieruchomości skargę oddala. II SA/Kr 1262/25 UZASADNIENIE Skarżący W. K. pismem z dnia 17 lutego 2025 r. wniósł o "zwrot jako spadkobierca nieruchomości stanowiącej własność Z./Z. K. i P. K. z d. T. położonej w J. nr [...] i K. W. obecnie Z. j oznaczonej jako lwh [...] w K. Iwh [...] o łącznej powierzchni 24 ha 07 a 56 mkw. wywłaszczonej 15 listopada 1955 r. na podstawie [...] celem przymusowego wysiedlenia z J. w 1947 r.", wskazując przy tym, że obecny stan nie umożliwia zwrotu nieruchomości w naturze, lecz "jest możliwość prawna zaspokojenia wypłacenie wyliczenia przez rzeczoznawcę uprawnionego, należności prawowitym spadkobiercom." Starosta Nowosądecki postanowieniem z 27 marca 2025 r., znak: GN.6821.1.1.2025.DZ, wydanym m.in. na podstawie art. 216 i art. 136 ust. 7 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2024 r. poz. 1145 ze zm., dalej: "u.g.n."), odmówił wszczęcia postępowania w sprawie zwrotu nieruchomości, która w dniu wywłaszczenia objęta była Iwh [...] w gminie katastralnej J. i Iwh [...] w gminie katastralnej K. o łącznej powierzchni 24,0756 ha, wskazując przy tym, że orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Nowym Sączu z dnia 15 listopada 1955 r. znak: [...], zostało wydane na podstawie dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (dalej: "dekret"), który nie mieści się w zamkniętym katalogu z art. 216 u.g.n. Wojewoda Małopolski postanowieniem z 15 lipca 2025 r., znak: WS-VI.7534.3.36.2025.KP, utrzymał postanowienie organu pierwszej instancji w mocy, wskazując przy tym, że kwestie zwrotu i ustalenia odszkodowania stanowią odrębne sprawy, które powinny być załatwione odrębnymi rozstrzygnięciami. Jednocześnie wyjaśnił, że sprawa odszkodowania za nieruchomości przejęte na podstawie tego dekretu nie może być rozpatrzona w trybie postępowania administracyjnego, bo brak ku termu stosownej podstawy prawnej. Art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. wymaga istnienia przepisu materialnego upoważniającego organ do ustalenia odszkodowania, zaś dekret nie regulował kwestii odszkodowania. Skarżący wniósł o uchylenie postanowień organów obu instancji i zasądzenie kosztów postępowania (w tym zastępstwa procesowego), zarzucając przy tym naruszenie: 1) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa przez pominięcie jednoznacznego żądania, w którym wskazano na możliwość wypłaty odszkodowania zamiast zwrotu nieruchomości; 2) art. 61a kpa przez zastosowanie mimo to, że należało wszcząć postępowanie przynajmniej w zakresie wniosku o odszkodowanie; 3) art. 138 § 1 pkt 1 kpa przez utrzymanie w mocy postanowienia, którym nie rozpoznano istoty sprawy; 4) art. 136 i art. 216 u.g.n. przez przyjęcie, że nieruchomość przejęta na podstawie dekretu nie podlega reżimowi przepisów o zwrocie/odszkodowaniu, podczas gdy ratio legis regulacji dotyczących restytucji wywłaszczonych nieruchomości wymaga zastosowania ich do przypadków faktycznie analogicznych; 5) art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. przez pominięcie jako podstawy wydania decyzji odszkodowawczej w razie przejęcia nieruchomości bez ustalenia odszkodowania. W uzasadnieniu skargi podniósł, że organy ograniczyły się do analizy kwestii zwrotu – organ odwoławczy przyznał, że organ pierwszej instancji nie rozpoznał kwestii odszkodowania, ale jednocześnie uznał to za prawidłowe. Zdaniem skarżącego to, że dekret z 27 lipca 1949 r. nie regulował kwestii odszkodowawczych, nie wyłącza zastosowania przepisów u.g.n., które mają charakter restytucyjny i kompensacyjny. W odpowiedzi na skargę Wojewoda Małopolski wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Sprawa została rozpoznana w postępowaniu uproszczonym, bowiem zgodnie z art. 119 pkt 3 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.) - dalej określanej, jako "p.p.s.a." - sprawa może być rozpoznana w tym trybie, jeżeli przedmiotem skargi jest postanowienie, na które służy zażalenie. Do tej właśnie kategorii należy zaskarżone w niniejszej sprawie postanowienie, a zatem sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym, bez wyznaczania rozprawy. Przedmiotem kontroli Sądu jest postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie zwrotu nieruchomości, wydane na podstawie art. 61a K.p.a. Zgodnie z tym przepisem, gdy żądanie wszczęcia postępowania zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. W postanowieniu wydanym w trybie art. 61a § 1 k.p.a. organ nie gromadzi dowodów, na podstawie których ustala się stan faktyczny, nie może formułować wniosków i ocen dotyczących meritum żądania, lecz ogranicza się do stwierdzenia przesłanek formalnych uniemożliwiających merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy. Wprawdzie ocena dopuszczalności odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego przez organ na podstawie art. 61a § 1 k.p.a. wymaga również przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, ale tylko w takim zakresie, który służy ustaleniu okoliczności uprawniających do zastosowania tego przepisu (por. Wyrok WSA w Krakowie z 27.11.2025 r., II SA/Kr 1248/25). W niniejszej sprawie skarżący złożył wniosek o zwrot nieruchomości przejętych na własność Państwa decyzją z dnia 15 listopada 1955 r., wydaną na podstawie dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. Nr 46, poz. 339 z późn. zm.). Zgodnie z dyspozycją art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. (t.j. 2024 r. poz. 1145 z późn. zm., dalej zwana u.g.n.), poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Z wnioskiem o zwrot nieruchomości lub jej części występuje się do starosty, wykonującego zadanie z zakresu administracji rządowej, który zawiadamia o tym właściwy organ. Warunkiem zwrotu nieruchomości jest zwrot przez poprzedniego właściciela lub jego spadkobiercę odszkodowania lub nieruchomości zamiennej stosownie do art. 140. Zgodnie natomiast z art. 216 u.g.n.: 1. Przepisy rozdziału 6 działu III niniejszej ustawy stosuje się odpowiednio do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 6 lub art. 47 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. poz. 64 oraz z 1982 r. poz. 79), ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz. U. poz. 138, z 1961 r. poz. 47 i 159 oraz z 1972 r. poz. 192), ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o terenach budowlanych na obszarach wsi (Dz. U. z 1969 r. poz. 216, z 1972 r. poz. 312 oraz z 1985 r. poz. 99), art. 22 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1969 r. poz. 159, z 1972 r. poz. 193 oraz z 1974 r. poz. 84), ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach (Dz. U. poz. 192, z 1973 r. poz. 282 oraz z 1985 r. poz. 99) oraz do nieruchomości wywłaszczonych na rzecz państwowych i spółdzielczych przedsiębiorstw gospodarki rolnej, jak również do gruntów wywłaszczonych na podstawie odrębnych przepisów w związku z potrzebami Tatrzańskiego Parku Narodowego. 2. Przepisy rozdziału 6 działu III stosuje się odpowiednio do nieruchomości nabytych na rzecz Skarbu Państwa albo gminy odpowiednio na podstawie:1) art. 5 i art. 13 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz. U. poz. 240 oraz z 1957 r. poz. 172); 2) art. 9 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1952 r. poz. 31); 3) ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. poz. 127, z późn. zm.). W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, wskazywany przez organ w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia, zgodnie z którym wyliczenia zawartego w art. 216 u.g.n. nie można traktować jako egzemplifikacji przypadków, w których znajdują odpowiednie zastosowanie art. 136 ust. 3 i art. 137 u.g.n. Z konstrukcji tych przepisów wynika bowiem, że wyliczenie to ma charakter wyczerpujący. Skoro zatem w przepisach art. 216 u.g.n. ustawodawca nie wymienił przejęcia nieruchomości w trybie dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego, to do (przymusowego) odjęcia własności nieruchomości dokonanego w tym trybie, nie można stosować przepisów o rozdziału 6 działu III ustawy o gospodarce nieruchomościami, nawet jeżeli przejęcie nieruchomości w tym trybie miało wszelkie cechy wywłaszczenia rozumianego jako przymusowe odebranie własności nieruchomości. Jeśli zaś chodzi o zarzucany przez skarżącego brak rozstrzygnięcia o odszkodowaniu, to wskazać należy, że także w tym zakresie rację ma organ. Zwrot wywłaszczonych nieruchomości w naturze albo wypłata za nie odszkodowania, jeżeli zwrot w naturze z różnych względów jest niemożliwy, to dwie odrębne sprawy administracyjne, załatwiane w odrębnych postępowaniach. Organy obu instancji odmówiły wszczęcia postępowania w sprawie zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, bo z oczywistych przesłanek ustawowych przywołanych wyżej wynika, że nie ma podstaw materialnoprawnych do orzekania o zwrocie nieruchomości wskazanych przez skarżącego. Pismo skarżącego zawierało także stwierdzenie, że "obecny stan prawny nie umożliwia zwrotu w naturze", i wobec tego wnosi o "wypłacenie wyliczenia przez rzeczoznawcę uprawnionego", z czego można wnioskować, że wnosi o wypłatę odszkodowania za te nieruchomości. W tym zakresie organ I instancji nie wypowiadał się, natomiast zwięzłe wyjaśnienia wojewody dotyczące art. 129 ust. 5 pkt. 3 u.g.n., zawarte w końcowej części uzasadnienia zaskarżonego postanowienia można traktować wyłącznie informacyjnie lub jako odniesienie się do zarzutów odwołania. W żadnym wypadku nie jest to rozstrzygnięcie w przedmiocie zgłoszonego przez skarżącego żądania wypłaty odszkodowania. Po pierwsze dlatego, że postanowienie organu I Instancji dotyczy wyłącznie odmowy wszczęcia postępowania zwrotowego i tylko tego zakresu dotyczyć może postanowienie organu II Instancji. Po drugie natomiast, kwestie żądania wypłaty odszkodowania organy winny uczynić przedmiotem osobnego rozstrzygnięcia. Wobec powyższego, skoro art. 129 ust. 5 pkt. 3 u.g.n. nie był przez organy stosowany, to nie mógł zostać naruszony. Wobec powyższego skarga jako nieuzasadniona została oddalona na zasadzie art. 151 p.p.s.a.