II SA/Kr 441/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Joanna Tuszyńska po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Z. N. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. N. na decyzję Wojewody z dnia 16 stycznia 2006r., znak: [...] w przedmiocie ograniczenia w sposobie korzystania z nieruchomości postanawia: zwolnić skarżącą Z. N. z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych Z. N. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na decyzję Wojewody N. na decyzję Wojewody z dnia 16 stycznia 2006r znak: [...] w przedmiocie ograniczenia w sposobie korzystania z nieruchomości Wyrokiem z dnia 1 czerwca 2007r skarga została oddalona. Postanowieniem z dnia 6 lipca 2007r oddalony został wniosek skarżącej o przywrócenie terminu do sporządzenia uzasadnienia wyroku. Wraz z zażaleniem na to postanowienie Z. N. złożyła w niosek o "umorzenie opłaty wpisu od zażalenia". W urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (k.54) wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym skarżąca podała, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostają z nią jej dwaj synowie: Z. - uczeń gimnazjum i A. - student. Wskazała, że syn A. studiuje w K., ale wspomaga go finansowo. Dochód rodziny wynosi 1 700 zł brutto. Wnioskująca o przyznania prawa pomocy podniosła, że z kwoty tej wynoszącej netto 1200zł musi pokryć koszty dojazdu do pracy (35 km w jedną stronę), ponieść opłaty związane z korzystaniem z mieszkania, a to: za gaz, prąd, telewizor oraz związane z utrzymaniem siebie i synów, jak również spłatę pożyczek zaciągniętych w związku z pójściem młodszego syna do szkoły (książki, zeszyty itp.). Nadto podała, że opiekuje się chorą matką i ponosi związane z tym koszty dojazdu. Wyjaśniła, że uiszczenie wpisu w wysokości 100 zł od zażalenia spowoduje, że albo będzie musiała zrezygnować z wykupienia lekarstw albo z przygotowania kanapek dla siebie do pracy i syna do szkoły. W formularzu podała, że posiada działkę o powierzchni 26 arów (nieużytki), nie ma żadnego innego majątku, oszczędności, czy też wartościowych przedmiotów. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 28 września 2007r skarżąca Z. N. została zwolniona w 4/5 od wpisu sądowego należnego od zażalenia, a w pozostałym zakresie jej wniosek o zwolnienie z kosztów został oddalony. W uzasadnieniu wskazano, że skarżąca posiada dom, w którym zamieszkuje, a posiadanie majątku, w szczególności domu jednorodzinnego czy nieruchomości gruntowej w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Zdaniem referendarza "posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków brakuje bieżących środków finansowych." Nadto w uzasadnieniu postanowienia podano, że skarżąca, przy odpowiednim gospodarowaniu swoim dochodem jest w stanie, bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu, ponieść część kosztów należnego wpisu. Od postanowienia w wymaganym terminie Z. N. wniosła sprzeciw w którym podniosła, że dom, w którym zamieszkuje nie stanowi jej własności, a wymienioną w formularzu działkę, położoną w innej miejscowości, dostała od ojca. Zakwestionowała również zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia stwierdzenie, że "fakt świadczenia zaś dobrowolnej i okazjonalnej pomocy finansowej swojej matce, w sytuacji, gdy strona nie wykazała by obciążał ją obowiązek alimentacyjny nie ma znaczenia dla oceny jej możliwości płatniczych". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Rozpoznając wniosek Z. N. o zwolnienie od kosztów sądowych Sąd uznał, że zasługuje on na uwzględnienie. Przepis art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) stanowi, że prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego (245 § 2 ppsa). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 ppsa). Przesłanki przyznania osobie fizycznej prawa pomocy uregulowane zostały w art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 ppsa, i tak przyznanie jej w zakresie całkowitym następuje, gdy ubiegający się o nią wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym, gdy dowiedzie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak konsekwentnie podnoszone jest w orzecznictwie sądów administracyjnych zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych stanowi instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona istotnie nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tej należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (por. postanowienie WSA w Warszawie z dnia 24 maja 2005 r., III SAB/Wa 65/04).. W ocenie Sądu jej sytuacja materialna skarżącej uzasadnia przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie, gdyż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wnioskodawczyni uzyskuje niewielki dochód, posiada dodatkowo na utrzymaniu małoletniego syna, a drugiemu – studiującemu w K. pomaga finansowo. Konieczność ponoszenia comiesięcznych kosztów utrzymania rodziny oraz brak oszczędności nie pozwalają na uznanie, że wnioskodawczyni ma możliwość poczynić jakiekolwiek oszczędności celem prowadzenia postępowania sądowego. Nałożenie w takiej sytuacji na wnioskodawczynię obowiązku poniesienia kosztów postępowania sądowego prowadziłoby do pozbawienia jej środków pieniężnych, które z trudem wystarczają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Nie sposób również nie odnieść się stwierdzenia referendarza sądowego, że "fakt świadczenia zaś dobrowolnej i okazjonalnej pomocy finansowej swojej matce, w sytuacji, gdy strona nie wykazała by obciążał ją obowiązek alimentacyjny nie ma znaczenia dla oceny jej możliwości płatniczych" oraz, że "posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków brakuje bieżących środków finansowych." I tak, obowiązek alimentacyjny, stosownie do przepisu art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, polegający m.in. na dostarczaniu środków utrzymania, obciążający krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo powstaje z mocy prawa w razie spełnienia przesłanek przewidzianych przez ustawę a nie na podstawie wyroku sądowego. Nie można również zgodzić się z poglądem, że skarżąca winna uzyskać pożyczkę lub zaciągnąć kredyt, by uzyskać środki na pokrycie kosztów sądowych. Podkreślić w związku z tym należy, że przepis art. 246 p.p.s.a. nie przewiduje żadnych innych warunków przyznania prawa pomocy poza wykazaniem, że strona nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Stąd też stawianie stronie warunków, by czyniła oszczędności w budżecie domowym, względnie zaciągała pożyczki na uiszczenie kosztów sądowych nie wynika z cytowanego przepisu art. 246 p.p.s.a. Warto odnotować, że nawet w przypadku osób prowadzących działalność gospodarczą Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu wypowiedział się krytycznie o nakładaniu na taką osobę warunku czynienia oszczędności na poczet ewentualnych kosztów sądowych (orzeczenie z dnia 10.01.2006r, wniosek nr 48140/99 – sprawa Teltronic CATV przeciwko Polsce). Również posiadanie majątku nieruchomego samo przez się nie może być wystarczającą przesłanką odmowy przyznania prawa pomocy. Sąd, przyznając takie prawo bierze bowiem pod uwagę realną sytuację finansową osoby wnioskującej o taka pomoc, a nie hipotetyczną możliwość uzyskiwania dochodów z posiadanego majątku nieruchomego. Dlatego też Sąd ocenił, że dochód skarżącej netto wynoszący 1 200 zł miesięcznie, który wydatkowany być przez nią musi na utrzymanie jej i uczącego się syna, pokrycie kosztów utrzymania mieszkania , dojazdy do pracy, pomoc drugiemu studiującemu synowi i na pomoc chorej matce nie pozwala na uiszczenie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymanie koniecznego. Wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ppsa w zw. z art. 245 § 3 ppsa, orzekł jak w sentencji.