II SA/Kr 527/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Beata Łomnicka po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 września 2017 r. wniosku Stowarzyszenia [...] w B. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w B. na decyzję Wojewody [...] z dnia 23 lipca 2013 r. ([...]) w przedmiocie zezwolenia na realizacje inwestycji drogowej postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego. Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie w dniu 23 czerwca 2017 r. wpłynął wniosek Stowarzyszenia [...] w B. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu, uzupełniony pismem z dnia 13 lipca 2017 r. We wniosku wskazano, iż Stowarzyszenie [...] w B. jest stowarzyszeniem zwykłym. Oznacza to, że prawo nie dopuszcza do korzystania z żadnych dotacji. Jego działalność ma charakter proekologiczny Utrzymuje się tylko i wyłącznie ze składek członkowskich. Liczy 5 członków. Pozostali członkowie odeszli z uwagi na przewlekłość postępowania administracyjnego - sądowego. Przychód stowarzyszenia za okres od stycznia do czerwca 2017 r. wynosi 150 zł. Rozchód za okres od stycznia do czerwca 2017 r. wynosi 181,40 zł. Stowarzyszenie nie jest w stanie pokrywać kosztów sądowych i opłacić radcy prawnego dla sporządzenia skargi kasacyjnej od wyroku sądu instancji. W przypadku nieuwzględnienia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego, pokrzywdzeni obywatele zostaną bez dostępu do sprawiedliwego rozstrzygnięcia spornej sprawy. Stowarzyszenie nie posiada kont bankowych. Nie wskazuje kapitału zakładowego ani żadnych środków trwałych stanowiących jego majątek. W piśmie z dnia 13 lipca 2017 r. uzupełniającym wniosek Prezes stowarzyszenia wyjaśnił, iż stowarzyszenie jako stowarzyszenie zwykłe nie otrzymuje żadnych dotacji, darowizn, spadków, zapisów, nie osiąga żadnego dochodu, ponieważ nie prowadzi własnej działalności. Do pisma dołączona została uchwała o wysokości składek członkowski - 5 zł miesięcznie począwszy od września 2014 r. oraz Regulamin stowarzyszenia. Postanowieniem z dnia 27 lipca 2017 r. referendarz sądowy oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W sprzeciwie od powyższego postanowienie strona skarżąca wskazała, iż referendarz wadliwie odczytał słowo "rozchód" jako dochód i na pokrycie wydatków zabrakło w okresie I- VI 2017 r. 31,40 zł, a stowarzyszenie nie posiada żadnych środków na pokrycie kosztów sądowych. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2017.1369 zwane dalej p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z przepisem art. 246 p.p.s.a. - prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane osobie prawnej czy też innej jednostce organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej, która wykaże, iż nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym - gdy wykaże, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z przepisu tego wynika, iż na takiej osobie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi – komentarz, wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2004, str. 319). Wykładnia systemowa prowadzi ponadto do wniosku, że osoba fizyczna powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli posiada jakiekolwiek środki majątkowe (zob. J.P. Tarno, Prawo..., str. 320). Stosownie do art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. W orzecznictwie sądowym powszechnie prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób pozostających w faktycznym ubóstwie. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.), stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej i dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Z powyższego wynika, że strona dochodząca swoich praw na drodze sądowej ma prawo do ubiegania się o przyznanie jej prawa pomocy, jednakże dla skuteczności złożonego w tej materii wniosku zobowiązana jest spełnić przesłanki określone przepisami prawa, które regulują instytucję prawa pomocy. Użyte w art. 246 ustawy sformułowanie "gdy osoba wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zdaniem Sądu, skarżące Stowarzyszenie nie wykazało w sposób skuteczny, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych związanych z prowadzeniem sprawy sądowej. Zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855), - stowarzyszenie uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Zatem osoby zakładające takie stowarzyszenie, mając na uwadze powyższą okoliczność, winny wziąć pod uwagę własną sytuację materialną i podjąć decyzję czy sytuacja ta pozwala im na prowadzenie tego rodzaju działalności. Nie jest bowiem dopuszczalne przerzucanie ciężaru kosztów związanych z prowadzoną działalnością na współobywateli na etapie aktywnej realizacji założonych celów (czynny udział w postępowaniu sądowoadministracyjnym). Z przepisów ustawy Prawo o stowarzyszeniach (art. 42 § 2 ) wynika, że Stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na swoją działalność z darowizn, dotacji, subwencji, dochodów z majątku, zapisów, spadków, dochodów z nieruchomości, a także ze składek członkowskich. Wnioskodawca posiada zatem możliwości uzyskania środków finansowych na opłacenie kosztów sądowych. Wysokość składek członkowskich bądź też ich nieregularne wpływy jest dobrowolną decyzją członków stowarzyszenia, zaś skuteczność w ich egzekwowaniu jest kwestią wewnętrzną organizacji i nie może oznaczać przerzucenia na Skarb Państwa ciężaru finansowania postępowania sądowego. Sąd w pełni podziela w tej kwestii stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wyrażone w postanowieniu z dnia 9 czerwca 2006 r. (sygn. akt II OZ 317/06, niepubl.) zgodnie z którym okoliczność, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit, podobnie jak wiele innych organizacji tego typu, nie oznacza, iż jest ono zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej czy regulaminowej, w zakresie której wchodzą również sprawy sądowe, które zazwyczaj wymagają ponoszenia kosztów Stowarzyszenie wykorzystuje przewidziane prawem możliwości zgromadzenia środków finansowych, ponieważ utrzymuje się ze składek członkowskich, ma zatem możliwość pokrycia należnych kosztów sądowych z tychże składek, i nie może skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i przyznania pełnomocnika. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych rodzi bowiem ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania środków finansowych w przewidziany prawem sposób. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06 niepubl.). Strona skarżąca winna się liczyć z tym, iż w trakcie swojej działalności będzie również, być może zmuszona dochodzić swoich praw przed sądem, realizować przed nim swe regulaminowe prawa, a co za tym idzie, będzie musiała z tego tytułu ponieść stosowne koszty sądowe. Mając na względzie powyższe Sąd uznał, że prawidłowo referendarz sądowy odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika i zwolnienia od kosztów sądowych. Z przedstawionych powodów, Sąd orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 w związku z art. 260 p.p.s.a.