II SA/Kr 635/12

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie - Monika Rudzka po rozpoznaniu w dniu 4 lipca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. K. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 1 marca 2012 r., Nr: [...] w przedmiocie odmowy nakazania przywrócenia stosunków wodnych p o s t a n a w i a wniosek skarżącego oddalić W skardze na decyzję na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 1 marca 2012 r. Nr: [...] w przedmiocie odmowy nakazania przywrócenia stosunków wodnych R. K. zawarł wniosek o zwolnienie go od kosztów sądowych ze względu na trudną sytuację finansową. W związku z tym, że wniosek o przyznanie prawa pomocy został złożony bez zachowania przewidzianej prawem formy, skarżącemu został przesłany urzędowy formularz "PPF" celem jego wypełnienia i odesłania do tut. sądu w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia wniosku o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania. W zakreślonym terminie skarżący uzupełnił brak przesyłając wypełniony formularz. Z danych w nim zawartych wynika, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Źródłem jego utrzymania jest wynagrodzenie za pracę w wysokości 1.100 zł miesięcznie. W skład majątku wnioskodawcy wchodzi dom jednorodzinny o powierzchni 100 m² oraz gospodarstwo rolne. Nie dysponuje on zasobami pieniężnymi, ani cennymi przedmiotami o wartości powyżej 3.000 euro. Uzasadniając wniosek o przyznanie prawa skarżący podniósł, iż znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej. Spłaca pożyczkę w kwocie 800 zł i opłaca alimenty wysokości 500 zł miesięcznie. Ponadto ponosi wydatki na prąd, opał, gaz, środki czystości, środki ochrony roślin, paliwo, wyżywienie, leki, ubrania dla dziecka. Do wniosku skarżący załączył następujące dokumenty: potwierdzenie wpłaty alimentów w kwocie 500 zł za miesiąc kwiecień, cztery faktury za zakup środków ochrony roślin i ziemniaków do sadzenia opiewające na kwoty 398 zł, 240 zł, 250 zł i 55 zł, kopię decyzji – nakazu płatniczego na łączne zobowiązanie pieniężne na rok 2012 na kwotę 561 zł, zaświadczenie z dnia 30 stycznia 2012 roku [...] Banku Spółdzielczego [...] o wysokości zadłużenia skarżącego i jego rodziców oraz miesięcznej kwocie spłaty, dwa zaświadczenia z dnia 18 kwietnia 2012 roku pracodawcy skarżącego - Agencji "A’ Sp. z o.o. w W. o wysokości wynagrodzenia strony za okres od listopada 2011 roku do kwietnia 2012 roku, fakturę za wodę z dnia 9 marca 2012 roku opiewającą na kwotę 62,62 zł, trzy odcinki płatności za energię elektryczną (termin płatności lipiec 2012 roku kwota 149,94 zł, sierpień 197,13 zł i wrzesień 197,13 zł) oraz kopie 11 paragonów za zakup odzieży, książek i zabawek opiewających na kwoty od 0,50 zł do 128 zł. W związku z tym, że formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy zawierał brak formalny (brak podpisu), ponadto dane zawarte w złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach nie miały cechy "dokładności", o której mowa w art. 252 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skarżący został wezwany do ich uzupełnienia poprzez podpisanie wniosku oraz złożenie wyjaśnień i stosownych dokumentów na okoliczność wykazania stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych skarżącego, a to: wyjaśnienia czy prowadzi on jednoosobowe gospodarstwo domowe, czy też wspólnie z innymi osobami – z akt sprawy wynika, bowiem, że pod adresem [...] zameldowani są również K. K. i T. K. z zaznaczeniem, że jeśli skarżący gospodaruje wspólnie z innymi osobami – należy wykazać te osoby podając ich stan majątkowy oraz źródło i wysokość uzyskiwanych przez te osoby miesięcznych dochodów, przesłanie kopii zeznania podatkowego o wysokości dochodów skarżącego osiągniętych w roku 2011, oświadczenia jakie dochody uzyskuje z prowadzonego gospodarstwa rolnego, wyjaśnienia czy uzyskuje dopłaty unijne do gruntów – jeśli tak, to w jakiej wysokości (należało załączyć kopię ostatniej decyzji o przyznaniu płatności), określenie wysokości miesięcznych wydatków ponoszonych na gaz, środki czystości, paliwo, wyżywienie, leki, oraz zakup ubrań dla dziecka, o których mowa we wniosku, a także telefon, przedłożenie wykazów wszystkich posiadanych rachunków bankowych i wyciągów obrazujących ich historię z okresu ostatnich trzech miesięcy, a także oświadczenie, czy skarżący jest właścicielem pojazdów mechanicznych – jeśli tak, należało wskazać ich markę i rok produkcji. Odnosząc się do wezwania R. K. podpisał wniosek o przyznanie prawa pomocy. Skarżący oświadczył, iż prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jego roczny dochód z gospodarstwa rolnego wynosi 15.201 zł. Wnioskodawca uzyskuje dopłaty unijne, których roczna wysokość to kwota 6.000 zł. Wydatki miesięczne kształtują się następująco: gaz 100 zł, środki czystości 50 zł, paliwo 300 zł, wyżywienie 200 zł, leki 50 zł, zakup ubrań dla dziecka 100 zł, alimenty 500 zł, spłata kredytu 800 zł, opał 100 zł, prąd 100 zł, woda 20 zł, środki ochrony roślin 100 zł. Skarżący oświadczył, że nie posiada rachunków bankowych. Jest współwłaścicielem samochodu osobowego [...], rok produkcji 1998. W piśmie z dnia 27 czerwca 2012 roku R. K. podał, że kwota 6 tys. zł dopłat unijnych, którą otrzymał została przeznaczona na zakup środków ochrony roślin i nawozy, materiały siewne, sadzeniaki, podatek rolny, ubezpieczenie KRUS i naprawę maszyn rolniczych. Skarżący dodał, iż żyje na skraju nędzy i ubóstwa, gdyż od 10 lat walczy z UG i SKO, a przez to wszystko mu się niszczy. Mając na uwadze powyższe, zważono, co następuje: Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy przysługuje osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym), lub gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (prawo pomocy w zakresie częściowym). Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć dopiero takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej wnioskodawcy, iż nie byłby on w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt: II FZ 137/05, niepubl.). Użyte w art. 246 p.p.s.a. ustawy sformułowanie "gdy osoba wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z powyższego wynika, że to skarżący ubiegając się o udzielenie prawa pomocy w zakresie całkowitym, winien był przekonać Sąd, że jego sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego. W ocenie orzekającego przedstawiona przez skarżącego sytuacja majątkowa nie daje podstaw do przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych oraz przyznanie kwalifikowanego zastępstwa prawnego. Należy bowiem podkreślić, iż przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód (post. NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., OZ 862/04, niepubl.). Zauważyć także wypada, że zwolnienie od kosztów sądowych stanowi odstępstwo od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości, wyrażonej w art. 199 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu postanowienia z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.) stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Jak wynika z oświadczenia złożonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący uzyskuje dochody z tytułu wynagrodzenia za pracę oraz z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Z załączonych zaświadczeń od pracodawcy wynika, że w okresie od listopada 2011 roku do kwietnia 2012 roku miesięczne wynagrodzenie R. K. kształtowało się na poziomie około 1.200 zł (najniższe za listopad 2011 roku 1.069,81 zł, najwyższe za kwiecień 2012 roku 1.352 zł). Roczny dochód z gospodarstwa rolnego, zgodnie z oświadczeniem strony, wynosi 15.201 zł, a dopłaty unijne do gruntów 6.000 zł. Średni miesięczny dochód skarżącego wynosi zatem prawie 3.000 zł (1.200 zł wynagrodzenie za pracę, 1.266 zł dochód z gospodarstwa, 500 zł dopłaty). Skarżący ma zatem możliwości planowania wydatków w taki sposób, aby zabezpieczyć i pokryć koszty zainicjowanego postępowania sądowego. Obniżenia standardu życia w danym miesiącu wskutek konieczności poniesienia kosztów sądowych nie można utożsamiać z uszczerbkiem w koniecznym własnym utrzymaniu. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w domowym budżecie, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Odnosząc się do ponoszonych przez skarżącego wydatków związanych z regulowaniem zobowiązań wobec instytucji bankowych należy stwierdzić, że nie można ich uznać za mające priorytet przed kosztami sądowymi. Zaakcentować należy, iż zobowiązania kredytowe należące do kategorii zobowiązań cywilnoprawnych nie mogą mieć pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, do których zaliczają się koszty sądowe. Zaciągnięte kredyty świadczą natomiast o zdolnościach płatniczych wnioskodawcy, a przez to wyłączają możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 28 czerwca 2005 r., sygn. akt: II GZ 56/05, a także postanowienie NSA, sygn. akt: I OZ 83/06). Trudno jest zatem przyznać skarżącemu prawo pomocy we wnioskowanym zakresie i przerzucić obowiązek ponoszenia kosztów sądowych, czy wynagrodzenia pełnomocnika, na budżet Państwa, w przypadku, gdy reguluje on inne zobowiązania o charakterze prywatnoprawnym. Prowadziłoby to w istocie do zaakceptowania sytuacji, w której skarżący przedkłada spłatę zobowiązań kredytowych nad obowiązek poniesienia kosztów związanych z prowadzeniem postępowania sądowoadministracyjnego, które sam zainicjował. Należy również zauważyć, że wnioskodawca dysponuje majątkiem nieruchomym o znacznej wartości w postaci domu o powierzchni 100 m² oraz nieruchomości rolnej o areale 6,1450 ha. Posiadanie zaś majątku, szczególnie nieruchomości (domu jednorodzinnego, gruntów) w zasadzie wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeżeli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Oceniając powyższe orzekający uznał, że sytuacja majątkowa skarżącego nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, skoro przesłanką uzasadniająca uwzględnienie takiego wniosku, zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. jest brak jakiegokolwiek dochodu. W niniejszej sprawie sytuacja taka nie zachodzi. Wysokość uzyskiwanych przez skarżącego w miesiącu dochodów pozwala na poczynienie starań w celu zabezpieczenia środków finansowych niezbędnych do pokrycia kosztów sądowych oraz kosztów związanych z wynagrodzeniem pełnomocnika z wyboru, jeżeli jego udział strona uznaje za konieczny. Na marginesie należy dodać, że na obecnym etapie postępowania sądowego udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny, gdyż sąd rozpoznaje sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Ponadto, stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego Sąd ma obowiązek udzielania potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności oraz skutkach zaniedbań (art. 6 w/w ustawy). Uzupełnieniem tej regulacji jest przewidziany w art. 140 § 1 p.p.s.a. obowiązek Sądu pouczania stron działających bez adwokata lub radcy prawnego o terminie i trybie zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji. Nie można pominąć tego, że wyłożenie kosztów przez skarżącego jest tylko czasowe, bowiem w przypadku uwzględnienia jego żądań przez Sąd będzie mu przysługiwało prawo domagania się zwrotu kosztów postępowania. Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 245 § 1 i 2, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270).