II SA/Kr 667/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Kazimierz Bandarzewski (spr.) Sędziowie : WSA Magda Froncisz WSA Beata Łomnicka Protokolant : sekretarz sądowy Małgorzata Piwowar po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 sierpnia 2015 r. sprawy ze skargi S. D. na decyzję Wojewody [...] z dnia 24 marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego skargę oddala Decyzją z 30 stycznia 2015 r., znak [...] Starosta [...] orzekł o umorzeniu, na podstawie art. 37 ust. 1 Prawa budowlanego, wszczętego z urzędu jako bezprzedmiotowego postępowania administracyjnego z zakresu ustawy Prawo budowlane w sprawie stwierdzenia wygaśnięcia ostatecznej decyzji Naczelnika Gminy [...] o symbolu [...] z dnia 6 kwietnia 1989 r. orzekającej o zatwierdzeniu planu realizacyjnego i udzieleniu pozwolenia na budowę na rzecz B. i W. M., zam. T., ul. W. dla inwestycji obejmującej budowę budynku mieszkalnego jednorodzinnego wg. projektu typowego BB-12 zlokalizowanego w G. przy ul. M. na działce o numerze [...], ze względu na fakt, iż nie zachodzą przesłanki uzasadniające wygaszenie decyzji o pozwoleniu na budowę o których mowa w art. 37 ust. 1 Prawa budowlanego. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła do Wojewody S. D.. Wojewoda decyzją z dnia 24 marca 2015 r. znak [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 3 K.p.a. oraz art. 28, art.80 ust. 1 pkt 2, art. 81 ust. 1 pkt 2, art. 82 ust. 3 i art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (Dz. U. z 2010 r. Nr 243, poz. 1623 z późn. zm.), umorzył postępowanie odwoławcze z odwołania S. D. od decyzji Starosty [...] z 30 stycznia 2015 r., znak [...]. W uzasadnieniu decyzji podano, że jak wskazują przekazane akta sprawy Starosta [...], pismem z 27 października 2014 r., znak: [...] zawiadomił strony postępowania (Inwestora) o wszczęciu z urzędu w dniu 29 września 2014 r. postępowania administracyjnego w sprawie stwierdzenia wygaśnięcia ostatecznej decyzji Naczelnika Gminy [...] znak: [...] z 6 kwietnia 1989 r. w przedmiocie pozwolenia na budowę. Pismem z 10 lutego 2015 r. Starostwo Powiatowe w [...] poinformowało S. D. o wydanej w dniu 30 stycznia 2015 r. decyzji w przedmiocie umorzenia wszczętego z urzędu postępowania w sprawie wygaśnięcia ww. decyzji Naczelnika Gminy [...]. Jak wskazuje załączony do akt sprawy protokół z przyjęcia skargi wniesionej ustnie w Starostwie Powiatowym w [...], w dniu 18 lutego 2015 r., S. D. wniosła zażalenie na opisaną wyżej decyzję Starosty [...] w przedmiocie umorzenia postępowania. Zażalenie to, zdaniem Starosty [...], wyczerpuje przesłanki odwołania od decyzji, dlatego na podstawie art. 133 K.p.a., zostało przekazane do organu odwoławczego. W ocenie Wojewody, S. D. nie jest stroną prowadzonego z urzędu postępowania w sprawie wygaśnięcia opisanej wyżej decyzji Naczelnika Gminy [...]. Zgodnie z art. 127 K.p.a. stronie postępowania administracyjnego służy prawo złożenia odwołania. W związku z powyższym, skoro jedynie strona lub jej pełnomocnik może wnieść odwołanie od decyzji wydanej w pierwszej instancji, odwołanie S. D. jest niedopuszczalne. Rozpatrzenie odwołania pochodzącego od takiej właśnie osoby i skierowanie do niej merytorycznego rozstrzygnięcia w tym przedmiocie, spowodowałoby, że dotknięte byłoby ono wadą nieważności. Zgodnie z przepisem art. 37 ust. 1 Prawa budowlanego, decyzja o pozwoleniu na budowę wygasa, jeżeli budowa nie została rozpoczęta przed upływem 3 lat od dnia, w którym decyzja ta stała się ostateczna lub budowa została przerwana na czas dłuższy niż 3 lata. Powodem umorzenia przez Starostę [...] postępowania w sprawie wygaśnięcia opisanej wyżej decyzji Naczelnika Gminy [...] było stwierdzenie, iż nie zachodzą przesłanki uzasadniające wygaszenie decyzji o pozwoleniu na budowę, o których mowa w art. 37 ust. 1 Prawa budowlanego. Organ podał, że cechami interesu prawnego, o którym mowa w art. 28 K.p.a. jest to, że jest on indywidualny, konkretny, aktualny, sprawdzalny obiektywnie, jego istnienie znajduje potwierdzenie w okolicznościach faktycznych, będących przesłankami zastosowania przepisu prawa materialnego. Postępowanie administracyjne dotyczy interesu prawnego konkretnej osoby wówczas, gdy w tym postępowaniu wydaje się decyzję, która rozstrzyga o prawach i obowiązkach tej osoby lub rozstrzygnięcie o prawach i obowiązkach innego podmiotu wpływa na prawa i obowiązki tej osoby. Realizując powyższe Wojewoda stwierdził, że zarówno z odwołania jak i licznych pism kierowanych do Starosty [...] dotyczących żądania wygaszenia sąsiadom – B. M. i W. M. - decyzji o pozwoleniu na budowę domu jednorodzinnego nie wynika na czym polega naruszenie prawem chronionego i indywidualnie rozumianego interesu prawnego (a wiec opartego na naruszeniu norm prawa materialnego) sąsiadki. Zdaniem organu odwoławczego nie sposób wskazać takich norm prawa materialnego, które zostałyby naruszone poprzez fakt przekroczenia przez inwestora 3-letniej przerwy w realizacji inwestycji od czasu wydania pozwolenia na budowę, nawet gdyby fakt ten został udowodniony. Przedmiotowa decyzja dotyczy umorzenia postępowania w sprawie wygaszenia decyzji, nie dotyczy ona pozwolenia na budowę. To w sprawie pozwolenia na budowę sąsiada, S. D. mogłaby ewentualnie posiadać interes prawny, lecz trudno wskazać taki interes prawny wyżej wymienionej osoby w sprawie, której przedmiotem jest wygaszenie decyzji. Dlatego, zdaniem organu odwoławczego, słusznie Starosta [...], wśród stron postępowania nie umieścił S. D.. Prawidłowość prezentowanego powyżej poglądu potwierdza, zdaniem Wojewody, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 20 października 2011 r., sygn. akt II OSK 1479/10, w którym Sąd ten stwierdził: "Przymiot strony w sprawie dotyczącej wygaszenia decyzji o pozwoleniu na budową nie może być oceniany na podstawie art. 28 ust. 2 p.b., ponieważ jest to przepis, który dotyczy wyłącznie spraw w przedmiocie pozwolenia na budowę. Do wszelkich innych spraw, do których również należy sprawa wygaszenia decyzji o pozwoleniu na budowę, ma zastosowanie zasada ogólna oceny przymiotu strony wynikająca z art. 28 k.p.a. kładąca nacisk na interes prawny strony w danej sprawie, a nie na znajdowanie się w obszarze oddziaływania. Dla wygaszenia decyzji o pozwoleniu na budową nie jest zatem istotne, czy określony podmiot znajduje się w obszarze oddziaływania, lecz znaczenie ma kwestia, czy domagający się dopuszczenia do udziału w takiej sprawie podmiot ma interes prawny w jej rozstrzygnięciu". Zgodnie z art. 105 K.p.a., gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania. W niniejszej sprawie, w związku ze złożeniem odwołania przez osobę nie posiadającą legitymacji do tej czynności w przedmiotowej sprawie, a także z powodu przekazania tego odwołania przez organ I instancji z powołaniem art. 133 K.p.a., należało umorzyć postępowanie odwoławcze. Z powyższą decyzją nie zgodziła się S. D. zaskarżając ją w całości do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: 1) naruszenie przepisów postępowania skutkujących nieważnością postępowania na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 w związku z art. 28 K.p.a. polegającą na wadliwym określeniu stron postępowania przez organ I i II instancji i odmówieniu przymiotu strony skarżącej pomimo tego iż posiadała ona interes prawny w realiach niniejszej sprawy; 2) naruszenie przepisów postępowania skutkujących nieważnością postępowania na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 w związku z art. 105 i art. 6 K.p.a. polegającą na wydaniu przez organ I instancji decyzji o umorzeniu postępowania wszczętego z urzędu jako bezprzedmiotowego, podczas gdy prawidłową formą rozstrzygnięcia winna być decyzja oraz naruszeniu art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. poprzez nieuchylenie decyzji organu I instancji pomimo tej wady; 3) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art 7, art. 77 § 1 i art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. poprzez niedostateczne wyjaśnienie stanu faktycznego, nie zebranie i nie rozpatrzenie wyczerpująco materiału dowodowego zarówno przez organ I jak i organ II instancji, w tym zaniechania - stosownie do stanu sprawy - przeprowadzenia dowodów wskazanych szczegółowo w przepisach K.p.a. między innymi takich jak oględziny miejsca budowy, analiza treści dziennika budowy, zeznania świadków i przesłuchanie strony lub opinia biegłego; 4) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art 10 § 1 K.p.a. poprzez niezapewnianie skarżącej czynnego udziału w postępowaniu w związku z wadliwym określeniem katalogu stron; 5) naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 37 ust 1 ustawy Prawo budowlane z dnia 7 lipca 1994 r. (Dz.U. Nr 89, poz. 414 ze zm.) poprzez niestwierdzenie wygaśnięcia ostatecznej decyzji Naczelnika Gminy [...] orzekającej o zatwierdzeniu planu realizacyjnego i udzieleniu pozwolenia na budowę na rzecz Państwa B. i W. M. dla inwestycji obejmującej budowę budynku mieszkalnego jednorodzinnego według projektu typowego BB-12 zlokalizowanego w G. przy ul. M. na działce o numerze [...] pomimo tego, że decyzja ta wygasła, na potwierdzenie czego skarżąca dostarczyła materiał dowodowy. W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji przez organ II instancji na podstawie art. 54 § 3 P.p.s.a. poprzez jej uchylenie, a także stwierdzenie wygaśnięcia ostatecznej decyzji Naczelnika Gminy [...] orzekającej o zatwierdzeniu planu realizacyjnego i udzieleniu pozwolenia na budowę na rzecz Państwa B. i W. M. dla inwestycji obejmującej budowę budynku mieszkalnego jednorodzinnego według projektu typowego BB-12 zlokalizowanego w G. przy ul. M. na działce o numerze ew. [...], zaś w przypadku nie uwzględnienia powyższego wniosku o przekazanie niniejszej skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie o stwierdzenie przez Sąd nieważności decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. oraz uchylenie decyzji organu I instancji na podstawie art. 135 P.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a., ewentualnie w przypadku gdyby podniesiony przez skarżącego zarzut nieważności postępowania nie został uwzględniony przez Sąd, o uchylenie przez Sąd decyzji oraz decyzji organu I instancji na podstawie art 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Strona skarżąca zażądała w każdym z powyższych wypadków zasądzenie przez Sąd na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg. norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę Wojewoda [...] wniósł o jej oddalenie w pełni podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w ramach kontroli działalności administracji publicznej, przewidzianej w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.), zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a." uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonej decyzji nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, nie będąc przy tym związanym granicami skargi (art. 134 P.p.s.a.). Sąd administracyjny ocenia jedynie legalność działania administracji, co oznacza, że zobowiązany jest zbadać, czy w czasie podejmowania danego aktu administracyjnego, organ administracji nie naruszył prawa. Przy tym należy wyjaśnić, że nie każde naruszenie prawa powoduje uchylenie zaskarżonej decyzji. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji w całości lub w części następuje tylko wtedy, gdy sąd stwierdzi: a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W tej sprawie nie zaistniały przesłanki uzasadniająca uchylenie zaskarżonej decyzji. Tym samym skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ nie jest trafna i nie zawiera uzasadnionych zarzutów. Wydane w sprawie decyzje są prawidłowe i wyjaśniają istotne w sprawie okoliczności. Istotą sporu między stronami jest ustalenie, czy skarżącej przysługuje przymiot strony w postępowaniu objętym art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U. z 2013 r., poz. 1409 z późn. zm.). Zgodnie z tym przepisem decyzja o pozwoleniu na budowę wygasa, jeżeli budowa nie została rozpoczęta przed upływem 3 lat od dnia, w którym decyzja ta stała się ostateczna lub budowa została przerwana na czas dłuższy niż 3 lata. Termin określony w tym przepisie został wprowadzony ustawą z dnia 26 czerwca 2008 r. (Dz. U. z 2008 r. Nr 145, poz. 914) od dnia 23 sierpnia 2008 r. Przed tą datą obowiązywał termin 2-letni. Artykuł 37 ust. 1 Prawa budowlanego regulujący instytucję wygaszenia pozwolenia na budowę określa przesłanki, które muszą zaistnieć, aby można było stwierdzić, że są podstawy do orzeczenia o wygaśnięciu pozwolenia na budowę przy czym, wygaszanie pozwolenia na budowę powinno być traktowane jako wyjątek od zasady, że rozwiązania prawne mają umożliwić osiągnięcie przez inwestora celu inwestycyjnego. Rację ma organ odwoławczy przyjmując, że przymiot strony w sprawie dotyczącej wygaszenia pozwolenia na budowę nie może być oceniany na podstawie art. 28 ust. 2 Prawa budowlanego dlatego, że jest to przepis dotyczący jedynie spraw w przedmiocie udzielenia lub odmowy udzielenia pozwolenia na budowę. Do innych spraw, w tym do sprawy wygaszenia decyzji o pozwoleniu na budowę ma zastosowanie zasada ogólna wynikająca z art. 28 K.p.a. Zgodnie z tym artykułem strona jest ten, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Dla ustalania kręgu stron w postępowaniu w sprawie wygaszenia decyzji o pozwoleniu na budowę nie jest istotne, czy określony podmiot znajduje się w obszarze oddziaływania inwestycji objętej takim pozwoleniem, ale czy domagający się dopuszczenia do udziału w takiej sprawie podmiot ma interes prawny w jej rozstrzygnięciu. Nie jest wystarczającym powołanie się na fakt, że skarżąca jest właścicielką nieruchomości sąsiadującej z nieruchomością objętą pozwoleniem na budowę, ale konieczne jest wykazanie, że ma swój własny interes prawny uzasadniający udział w postępowaniu w przedmiocie wygaszania takiego pozwolenia, czyli że stwierdzenie wygaśnięcia pozwolenia na budowę będzie dotyczyło jej praw. Wykazanie interesu prawnego jako legitymacji materialnoprawnej obciąża przede wszystkim podmiot, który chce w postępowaniu uczestniczyć. Nie można podzielić stanowiska skarżącej, że w związku z braniem udziału w postępowaniu w sprawie udzielenia pozwolenia na budowę, uzyskała ona automatycznie status strony w postępowaniu w przedmiocie wygaszania takiego pozwolenia. Także sam fakt bycia właścicielem nieruchomości sąsiedniej nie stanowi o statusie strony w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 37 ust. 1 Prawa budowlanego. W postępowaniu w zakresie wygaszania pozwolenia na budowę obowiązuje zasada, że stroną takiego postępowania jest przede wszystkim inwestor oraz właściciel (użytkownik wieczysty) nieruchomości, na której inwestycja objęta tym pozwoleniem miałaby być realizowana. Inne podmioty tylko wtedy są stronami w takim postepowaniu, jeżeli wykażą, że takie postępowanie dotyczy ich interesu prawnego lub obowiązku wynikającego z przepisów prawa. Należy dodatkowo podnieść, że wygaszanie decyzji o pozwoleniu na budowę jest instytucją wyjątkową. Usuwanie pozwoleń na budowę z obrotu prawnego powinny należeć do wyjątków, a same przesłanki do wygaszenia pozwolenia na budowę muszą być traktowane ściśle. Powyższe stanowisko jest powszechnie akceptowane w orzecznictwie sądowym (np. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2011 r., sygn. akt II OSK 1479/10, opub. w LEX nr 1162397; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 9 października 2013 r., sygn. akt IV SA/Po 798/13, opub. w LEX nr 1382994; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt II SA/Gd 695/12, opub. w LEX nr 1370569). Sąd w tym składzie przychyla się do poglądu zawartego w ww. wyrokach. Także zarzuty podniesione przez skarżącą w skardze nie znajdują uzasadnienia. Co do zasady skarżąca trafnie podnosi, że w postępowaniu w przedmiocie wygaszania pozwolenia na budowę status strony przysługuje tylko temu, czyj interes prawny lub uprawnienie zostałyby naruszone lub mogłyby być naruszone poprzez dopuszczenie przez inwestora 3-letniej przerwy w realizacji inwestycji. Z tego zasadniczo słusznego założenia skarżąca nietrafnie jednak wywodzi, że posiada interes prawny w tej sprawie, ponieważ jej interes jest determinowany poprzez sposób zagospodarowania terenu objętego pozwoleniem na budowę. Skarżąca może doznawać ograniczeń w wykonywaniu swojego prawa własności na skutek realizacji inwestycji na podstawie pozwolenia na budowę, ale to jest przedmiotem nie postępowania w sprawie wygaszania pozwolenia na budowę, ale postępowania w sprawie udzielania pozwolenia na budowę Skarżąca podnosi przy tym, że po wygaśnięciu pozwolenia na budowę inwestor będzie zobowiązany do działań legalizacyjnych, a to spowoduje, że w takich postępowaniach skarżąca może także być stroną. Taki argument, jak i poprzednio podane argumenty przez skarżącą, nie przemawiają za przyznaniem jej statusu strony w postępowaniu w przedmiocie wygaszania pozwolenia na budowę. Jak zostało to już wskazane, czym innym jest postępowanie dotyczące udzielenia pozwolenia na budowę, w którym wydanie takiego pozwolenia inwestorowi może być połączone (i najczęściej jest) z zatwierdzeniem projektu budowlanego. Na skutek wygaszania pozwolenia na budowę nie następuje jednak ani zwiększenie ingerencji w prawa innych osób za wyjątkiem inwestora lub innego podmiotu mającego tytuł prawny do terenu inwestycji. Wręcz przeciwnie, jeżeli organ stwierdzi wygaśnięcie pozwolenia na budowę, to tylko inwestor traci prawo do dalszego prowadzenia inwestycji lub - jeżeli jej nie zaczął – w ogóle traci prawo do realizacji inwestycji. Nie zwiększa to wpływu realizowanej inwestycji na nieruchomości sąsiednie, a przeciwnie – ten wpływ zanika. Brak wygaszania pozwolenia na budowę utrzymuje status quo w dotychczasowym stanie prawnym objętym pierwotnie wydanym pozwoleniem na budowę. Nie następuje więc i w tym przypadku (braku wygaszania pozwolenia na budowę) zmiana dotychczas ukształtowanych praw i obowiązków innych osób, w tym stron objętych postępowaniem w sprawie udzielenia pozwolenia na budowę. Podnoszona przez skarżącą kwestia późniejszych odrębnych postepowań legalizacyjnych lub innych nie ma wpływu na krąg stron w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 37 ust. 1 Prawa budowlanego. Uznając za trafne stanowisko Wojewody w przedmiocie uznania, że skarżąca nie ma przymiotu strony w tej sprawie administracyjnej, Sąd nie bada skuteczności pozostałych zarzutów skarżącej dotyczących naruszenia art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. w związku z art. 105 K.p.a. i art. 6 K.p.a. Zarzuty te byłyby objęte oceną Sądu tylko wówczas, gdyby zaskarżona decyzja Wojewody [...] obejmująca uznanie skarżącej za podmiot nie mający statusu strony byłaby nieprawidłowa. Ta zaś decyzja jest zgodna z prawem. Sąd nie bada także trafności zarzutów skargi dotyczących naruszenia art. 7, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. ponieważ dotyczą one oceny merytorycznej decyzji organu I i II instancji, a skarga w tej sprawie dotyczy decyzji organu II instancji rozstrzygającej jedynie o tym, że skarżąca nie posiada przymiotu strony w postępowaniu administracyjnym. Gdyby Sąd badał trafność tych zarzutów, wówczas wyszedłby poza granice sprawy określone zaskarżoną decyzją. Rekapitulując należy stwierdzić, że w ocenie Sądu w tej sprawie organ II instancji trafnie przyjął, że skarżąca nie posiada przymiotu strony i tym samym stosując art. 138 § 1 pkt 3 K.p.a. umorzył postępowanie odwoławcze. Nie doszło do naruszenia art. 28 K.p.a. ani art. 28 ust. 2 Prawa budowlanego. Sąd nie badał także zarzucanego w skardze naruszenia art. 37 ust. 1 Prawa budowlanego, ponieważ badanie merytoryczne sprawy administracyjnej musi poprzedzać uznanie, że odwołanie od decyzji organu I instancji wniosła strona. Skoro strona (skarżąca) nie miała prawa do skutecznego wniesienia odwołania, to Sąd musi poprzestać na kontroli tej sprawy tylko w zakresie prawidłowości odmówienia skarżącej przymiotu strony przez Wojewodę [...]. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Uznając skargę za nieuzasadnioną Sąd, na podstawie art. 151 P.p.s.a., skargę oddalił. Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w sentencji wyroku.