II SA/Kr 732/08

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie - Monika Rudzka po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2008 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M.P. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie skargi na decyzję Wojewody z dnia [....] w przedmiocie odmowy zwrotu działki p o s t a n a w i a oddalić wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych; oddalić wniosek o ustanowienie adwokata z urzędu W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 200 zł od skargi na decyzję Wojewody ......z dnia [....] w przedmiocie odmowy zwrotu działki, M.P. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z danych zawartych w urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy "PPF" wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną M.P. oraz czwórką dzieci: 20-letnią A. , 17-letnią M. , 15-letnim B. i 11-letnim S. Ich miesięczny dochód wynosi [....] zł i stanowi go wynagrodzenie za pracę skarżącego w wysokości [....] zł oraz wynagrodzenie za pracę jego żony w wysokości [....] zł. W skład majątku skarżącego wchodzi dom jednorodzinny o powierzchni 100 m², nieruchomość rolna o areale ......ha, udział ¼ we własności domu rodzinnego o powierzchni 120 m² oraz udział ¼ we własności gospodarstwa rolnego wielkości .....ha. Nie posiada on zasobów pieniężnych, jak również przedmiotów wartościowych. Uzasadniając wniosek o przyznanie prawa pomocy M.P. podniósł, iż jest z wykształcenia etnologiem, a nie prawnikiem, dlatego wnioskuje o ustanowienie adwokata z urzędu. Z uwagi na liczną rodzinę skarżący nie jest w stanie udźwignąć finansowo obsługi sprawy w sądzie. Uzyskiwane dochody muszą wystarczyć na utrzymanie domu i edukację dzieci. Najstarsza córka studiuje na dwóch kierunkach UR w K. , druga córka uczy się w ..... LO w K. i Państwowej Szkole ......., starszy syn uczęszcza do gimnazjum w K. i Państwowej Szkoły........, zaś najmłodszy syn do szkoły podstawowej oraz szkoły muzycznej. Dom, w którym zamieszkuje rodzina jest z ....... roku i wymaga ciągłego remontu. Po zapłaceniu stałych płatności i rat kredytów remontowych pozostaje kwota [....] zł, która przeznaczana jest na żywność i niezbędne zakupy (np. odzież i obuwie). Dopłaty do gospodarstwa rolnego inwestowane są w odchwaszczanie i osuszanie łąk. Nieruchomość rolna położona jest w górach – zatem nie jest wysokodochodowa. Mając na uwadze powyższe, zważono, co następuje: Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zmianami) przyznanie prawa pomocy przysługuje osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym), lub gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (prawo pomocy w zakresie częściowym). Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć dopiero takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej wnioskodawcy, iż nie byłby on w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt: II FZ 137/05, niepubl.). Użyte w art. 246 powołanej ustawy sformułowanie "gdy osoba wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z powyższego wynika, że to skarżący ubiegając się o udzielenie prawa pomocy w zakresie całkowitym, winien był przekonać Sąd, że jego sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego. W ocenie orzekającego przedstawiona przez skarżącego sytuacja majątkowa nie daje podstaw do przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych oraz przyznanie kwalifikowanego zastępstwa prawnego. Należy bowiem podkreślić, iż przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (post. NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., OZ 862/04, niepubl.). Zgodnie z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 września 2007 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2008 roku (Dz. U. z 2007 r. Nr 171, poz. 1209), od dnia 1 stycznia 2008 r. minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 1.126 zł. Zauważyć także wypada, że zwolnienie od kosztów sądowych stanowi odstępstwo od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości, wyrażonej w art. 199 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu postanowienia z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.) stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Zaakcentować należy, iż zasadność wniosku skarżącego rozpatrywana była w dwóch aspektach, mianowicie z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie musi on ponieść w niniejszym postępowaniu, a z drugiej strony biorąc pod uwagę możliwości finansowe skarżącego. Jak wynika z oświadczenia złożonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący uzyskuje stałe miesięczne dochody w wysokości [....] zł. Kwota tych dochodów jest niemal czterokrotnie wyższa niż najniższe krajowe wynagrodzenie. Trudna zatem uznać skarżącego za osobę ubogą – a dla takich właśnie osób przewidziana jest pomoc państwa w postaci przyznania prawa pomocy. Wysokość uzyskiwanych przez skarżącego w miesiącu dochodów jest ponad dwudziestokrotnie wyższa od wysokości wpisu od złożonej skargi w niniejszej sprawie (200 zł). Ponadto należy podkreślić, iż skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, która również uzyskuje stałe miesięczne dochody w wysokości [....] zł, co wpływa na sytuację majątkową rodziny. Orzekający wziął pod uwagę, że uzyskiwane przez małżonków dochody przypadają na sześcioosobową rodzinę – skarżący na bowiem na utrzymaniu czworo uczących się dzieci. Na utrzymanie rodziny skarżący ponosi zapewne wysokie wydatki, jednakże orzekający uznał, że uiszczenie wpisu sądowego w kwocie 200 zł pozostaje w możliwościach finansowych wnioskodawcy. Argumenty skarżącego, że dom, w którym zamieszkuje wymaga ciągłego remontu, a z uzyskiwanych dochodów zmuszony jest on spłacać raty kredytu zaciągniętego na remont nie mógł wpłynąć na odmienną ocenę sytuacji majątkowej M.P. Podkreślić bowiem należy, że wydatki z tytułu remontu nie należą do niezbędnych kosztów utrzymania i nie uzasadniają przyznania stronie prawa pomocy. Także spłata zaciągniętego kredytu nie stanowi - zgodnie z orzecznictwem sądowym wydatku niezbędnego, który należy uwzględniać przy rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 1990 r., II CZ 113/90, OSNC 1991/8-9/111). Nadto zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu, pożyczki) nie mogą mieć pierwszeństwa przed należnościami publicznoprawnymi, jakimi są koszty sądowe. Należy również zauważyć, że wnioskodawca dysponuje majątkiem nieruchomym o znacznej wartości w postaci domu jednorodzinnego o powierzchni 100 m², nieruchomości rolnej wielkości .......ha, jest współwłaścicielem domu o powierzchni 120 m² oraz rodzinnego gospodarstwa rolnego wielkości 1,62 ha. Posiadanie zaś majątku, szczególnie nieruchomości (domu jednorodzinnego, gruntów, na których można gospodarować) w zasadzie wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden inny sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeżeli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Oceniając powyższe orzekający uznał, że sytuacja majątkowa skarżącego nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, skoro przesłanką uzasadniająca uwzględnienie takiego wniosku, zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest brak jakiegokolwiek dochodu. W niniejszej sprawie sytuacja taka nie zachodzi. Wysokość uzyskiwanych przez skarżącego w miesiącu dochodów pozwala na poczynienie starań w celu zabezpieczenia środków finansowych niezbędnych do pokrycia kosztów sądowych oraz kosztów związanych z wynagrodzeniem pełnomocnika z wyboru, jeżeli jego udział strona uznaje za konieczny. Na marginesie należy dodać, że na obecnym etapie postępowania sądowego udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny, gdyż sąd rozpoznaje sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej (art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Ponadto, stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego Sąd ma obowiązek udzielania potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności oraz skutkach zaniedbań (art. 6 w/w ustawy). Uzupełnieniem tej regulacji jest przewidziany w art. 140 § 1 ustawy obowiązek Sądu pouczania stron działających bez adwokata lub radcy prawnego o terminie i trybie zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji. Nie można pominąć tego, że wyłożenie kosztów przez skarżącego jest tylko czasowe, bowiem w przypadku uwzględnienia jego żądań przez Sąd będzie mu przysługiwało prawo domagania się zwrotu kosztów postępowania. Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 245 § 1 i 2, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zmianami).