III SA/Kr 1156/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędziowie Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Asesor WSA Marta Kisielowska (spr.) Protokolant starszy referent Monika Tuczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 listopada 2024 r. sprawy ze skargi W. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 3 czerwca 2024 roku, nr SKO-NP-4115-310/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Zaskarżoną decyzją z 3 czerwca 2024 r., znak SKO-NP-4115-310/23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Wójta K. odmawiającej W. P. (dalej: "skarżąca") prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem M. P. Podstawę prawną decyzji stanowił art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 775, dalej: "k.p.a.") oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 390, dalej: "u.ś.r."). Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym. 29 czerwca 2023 r. skarżąca wystąpiła do Ośrodka Pomocy Społecznej w K. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym bratem. Skarżąca przedłożyła dwa świadectwa pracy za okres od 2 października 2020 r. do 23 marca 2022 r. oraz 24 marca 2022 r. do 21 lipca 2022 r. Umowy o pracę zostały rozwiązane za porozumieniem stron. Z orzeczenia z 13 października 2022 r. wynika, że brat skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, niepełnosprawność istnieje od 10 marca 2022 r., a orzeczenie wydano do 31 października 2023 r. Przyczyną niepełnosprawności są choroby neurologiczne (10N). Z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS wynika, że brat skarżącej jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do 30 listopada 2023 r. Z oświadczenia S. P. wynika, że nie może opiekować się bratem, ponieważ ma rodzinę, pracę na pełny etat, mieszka w innej miejscowości, bardzo rzadko odwiedza brata. Z oświadczenia M. P. wynika, że nie może opiekować się bratem ponieważ mieszka za granicą Polski. Z oświadczenia B. P. wynika, że nie może codziennie zajmować się bratem, ze względu na odległość, a ponadto zajmuje się małymi dziećmi. Z oświadczenia D. P. wynika, że nie może zajmować się bratem, ponieważ pracuje w Austrii, a do Polski przyjeżdża tylko raz na dwa tygodnie. Z oświadczenia E. P. wynika, ze mieszka w Wielkiej Brytanii i nie może opiekować się bratem. Z oświadczenia M. H. wynika, że nie może zajmować się bratem, ponieważ opiekuje się trójką dzieci. N. P. nie może zajmować się bratem, ponieważ mieszka i uczy się w K., a utrzymuje się z emerytury po ojcu. Z oświadczenia D. K. wynika, że mieszka w P., ma roczne dziecko i jest aktualnie w ciąży. Z oświadczenia skarżącej wynika, że zajmuje się bratem – utrzymuje porządek, przygotowuje posiłki, dba o higienę osobistą, codziennie. Z przeprowadzonego w dniu 30 czerwca 2023 r. wywiadu środowiskowego wynika, że brat skarżącej prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest bezdzietnym kawalerem, mieszka w domu, który stanowi masę spadkową po zmarłych rodzicach. Choruje na gruźlicę, nigdy nie był aktywny zawodowo. W roku 2022 r. doznał urazu czaszkowo-mózgowego i stał się osobą niepełnosprawną. Był operowany. Aktualnie cierpi na niedowład kończyny lewej i padaczkę pourazową. Porusza się o kulach, przy pomocy balkonika, bądź wózka. Jego lewa strona ciała jest słaba, a niedowład odbiera mu w znacznym stopniu sprawność. Wszystkie czynności wykonuje przy pomocy drugiej osoby, nie jest w stanie funkcjonować samodzielnie. Skarżąca mieszka w lokalu nad mieszkaniem zajmowanym przez brata, opiekuje się nim i nie podejmuje żadnej aktywności zawodowej. Pomaga w czynnościach życia codziennego, przygotowuje i podaje posiłki, podaje leki, pomaga w czynnościach higienicznych, zapewnia kontakt z lekarzami, fizjoterapeutami. Z oceny brata skarżącej w skali Rankina wynika, że posiada bardzo ciężki stopień inwalidztwa, jest całkowicie zależny od pomocy innych osób. Decyzją z 28 lipca 2023 r. Wójt Gminy K. odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu organ wskazał, że podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest art. 17 ust. 1b u.ś.r. i okoliczność, że niepełnosprawność brata skarżącej powstała po ukończeniu wieku wskazanego w przepisie. Organ wskazał także, że istnieje ośmioro rodzeństwa zobowiązanego do alimentacji brata, a zaistniałe przyczyny uniemożliwiające im opiekę bądź współfinansowanie opieki trudno uznać za obiektywne. W odwołaniu od decyzji skarżąca wskazała, że decyzja jest dla niej krzywdząca, ponieważ opiekuje się bratem całą dobę, nie może podjąć zatrudnienia, a nikt inny nie jest w stanie jej wesprzeć w tej opiece. Z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS wynika, że brat skarżącej jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji do 30 listopada 2024 r. Decyzją z 28 grudnia 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Wójta Gminy K. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na wiek, w którym powstała niepełnosprawność brata skarżącej. W ocenie Kolegium, brat skarżącej rzeczywiście wymaga stałej opieki, której brak uniemożliwia mu funkcjonowanie, jednakże istnieje jeszcze ośmioro rodzeństwa zobowiązanego do alimentacji niepełnosprawnego, a nie zostały wykazane obiektywne przeszkody w wykonywaniu opieki bądź finansowaniu jej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła naruszenie: - przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy – art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego rozważenia wszystkich okoliczności sprawy, dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie; - błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia polegający na przyjęciu, że rodzeństwo skarżącej ma obiektywną możliwość opieki nad bratem, podczas gdy nie ma takiej możliwości, a ponadto w najnowszym orzecznictwie wskazuje się, że posiadanie rodzeństwa nie stanowi negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego; - błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonej decyzji polegający na przyjęciu, że nie zachodzi brak możliwości podjęcia przez skarżącą zatrudnienia z uwagi na opiekę nad niepełnosprawnym bratem; - naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że istnienie rodzeństwa zobowiązanego do alimentacji osoby niepełnosprawnej wyklucza przyznanie skarżącej świadczenia oraz przyjęcie, że nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a opieką nad bratem. W oparciu o podniesione zarzuty skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie wnioskowanego świadczenia, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. W niniejszej sprawie bezsporną okolicznością jest, że rodzicie osoby wymagającej opieki nie żyją. Brat skarżącej jest bezdzietnym kawalerem, a poza skarżącą ma jeszcze ośmioro rodzeństwa. Z treści zaskarżonej decyzji wynika, że podstawę odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego stanowiło istnienie łącznie ośmiorga rodzeństwa zobowiązanego do alimentacji osoby niepełnosprawnej. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu znajdującym zastosowanie w sprawie), zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie natomiast z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że data powstania niepełnosprawności nie ma znaczenia dla zasadności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Sąd nie podziela przyjętego w zaskarżonej decyzji, ani decyzji organu I instancji poglądu, że sam fakt istnienia rodzeństwa osoby niepełnosprawnej (a zatem na równi ze skarżącą zobowiązanego do alimentacji brata), które nie legitymuje się orzeczeniami o niepełnosprawności, wyklucza przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Niezasadne jest powoływanie się przez Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji na orzecznictwo sądowoadministracyjne dotyczące obowiązku alimentacyjnego dzieci wobec rodziców bez wzięcia pod uwagę treści art. 134 k.r.o., zgodnie z którym w stosunku do rodzeństwa zobowiązany może uchylić się od świadczeń alimentacyjnych, jeżeli są one połączone z nadmiernym uszczerbkiem dla niego lub dla jego najbliższej rodziny. Podkreślić należy, że w stosunku do obowiązku alimentacyjnego rodzeństwa ustawodawca założył istnienie dodatkowej przesłanki uchylenia się od takiego obowiązku. Przesłankę tę stanowi nadmierny uszczerbek dla zobowiązanego lub nadmierny uszczerbek dla jego najbliższej rodziny. Nadmierny uszczerbek może dotyczyć samego zobowiązanego, który nie założył rodziny, oraz zobowiązanego, który ma najbliższą rodzinę. Należy przyjąć, że w wypadku kolizji obowiązku alimentacyjnego względem rodzeństwa i obowiązku alimentacyjnego względem najbliższej rodziny kolizja rozstrzygana jest na korzyść najbliższej rodziny zobowiązanego. Pojęcie najbliższej rodziny zobowiązanego należy rozumieć wąsko w tym znaczeniu, że są to małżonek i dzieci zobowiązanego, a także ewentualnie rodzice zobowiązanego, jeżeli pozostają na jego utrzymaniu. Zobowiązany, jeśli założył już własną rodzinę, ma obowiązek w pierwszej kolejności zaspokajać potrzeby małżonka i zstępnych na podstawie art. 27 k.r.o., samych zstępnych, jeśli nie pozostaje w małżeństwie, a dopiero w dalszej kolejności świadczyć na rzecz rodzeństwa" (A. Kawałko, H. Witczak w: Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, red. M. Fras, M. Habdas, LEX/el. 2023, komentarz do art. 134). Podkreślić należy, że do akt zostały dołączone oświadczenia rodzeństwa skarżącej, w których wskazało ono przyczyny braku możliwości opieki nad bratem (k. 8 do 20). Tymczasem, organy całkowicie pominęły i nie poddały analizie z punktu widzenia art. 134 k.r.o. treści tych oświadczeń, w których wskazano m. in. na konieczność opieki nad własnymi dziećmi, konieczność utrzymania własnej rodziny, a także niemożliwość realizacji obowiązku alimentacyjnego z uwagi na brak zamieszkiwania w kraju. Wskazać należy, że organy nie dokonały żadnych ustaleń faktycznych w sprawie, w tym w szczególności zakresu opieki skarżącej nad bratem, zakresu samodzielności brata skarżącej, istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a opieką nad bratem. Tymczasem, w aktach sprawy znajdują się dokumenty obrazujące stan zdrowia brata skarżącej (k. 1-7, 21, 22), zakres jego samodzielności (k. 1) oraz zakres czynności opiekuńczych (k. 8-11). W ocenie Sądu organ I i II instancji, na podstawie zgromadzonych dowodów mogły ustalić kwestie istnienia bądź nieistnienia związku czasowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a opieką nad bratem. Do akt skarżąca dołączyła ostatnie świadectwa pracy, a data powstania znacznego stopnia niepełnosprawności brata wynika z treści dołączonego do akt orzeczenia (k. 21, 22, 23, 24). Podkreślić należy, że ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1 a u.ś.r., pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r., sygn. akt I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13). Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 26 października 2023 r., III SA/Kr 979/23), że celem regulacji zawartej w art. 17 u.ś.r. jest udzielenie przez państwo pomocy osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania. Świadczenie pielęgnacyjne ma tym samym zrekompensować utratę uzyskiwanego dotychczas, czy też potencjonalnego dochodu (por. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/16). Zatem osoba ubiegająca się o przyznanie tego świadczenia albo, będąc zdolną do podjęcia pracy zarobkowej, rezygnuje z podjęcia takiej pracy, albo rezygnuje z faktycznie wykonywanej pracy zarobkowej. Niepodejmowanie lub rezygnacja z pracy zarobkowej ma jednak służyć opiece nad osobą niepełnosprawną. Istotą tego świadczenia jest pomoc osobom zdolnym do pracy, ale rezygnującym z niej po to, aby opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Świadczenie pielęgnacyjne ma na celu m.in. rekompensatę dla osób, które rezygnują z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad członkiem rodziny, niezdolnym do samodzielnego funkcjonowania z uwagi na znaczną niepełnosprawność. Sąd podziela również stanowisko, że przyjęte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2021 r. (sygn. akt I OSK 275/21), że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. Ponownie rozpoznając sprawę organ ustali zaistnienie przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, dokonując ustaleń w zakresie: stanu zdrowia brata skarżącej, zakresu opieki jakiej wymaga, stopnia samodzielności brata skarżącej, przyczyn rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą, oceni oświadczenia rodzeństwa skarżącej z punktu widzenia przesłanek, o których mowa w art. 134 k.r.o., w razie potrzeby uzupełni materiał dowodowy, a następnie podejmie rozstrzygnięcie, które uzasadni zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Sąd zwraca uwagę, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W ocenie Sądu oznacza to, że sprawa skarżącej powinna być rozpoznana przez organ na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r. Z uwagi na użyte w przepisie sformułowanie "powstania prawa", a nie "ustalenia prawa" konieczne jest zastosowanie przepisów dotychczasowych, mimo braku wydania decyzji przed dniem 31 grudnia 2023 r. Dotychczasowe przepisy należy zatem stosować w odniesieniu do wnioskodawców, którzy złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przed dniem 31 grudnia 2023 r. oraz spełniają określone w ustawie przesłanki jego przyznania. Wskazać należy, że to czy skarżąca je spełnia należy już do istoty sprawy, która wobec wadliwego zastosowania przepisów procesowego nie została rozstrzygnięta (tak słusznie wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 18 lipca 2013 r., II SA/Go 552/13). Mając na względzie powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2024 r., poz. 935) orzekł jak w sentencji wyroku.